Кіріспе
Сантьяго, ресми түрде Сантьяго қаласы (; ; ; ), Филиппиннің Кагаян аңғарындағы 1-ші сыныпты тәуелсіз құрамдас қала. 2020 жылғы санақ бойынша халқы 148 580 адамды құрайды. Испандықтар кезінде Пуэбло-де-Кариг деп аталған бұл қала, Филиппиннің Солтүстік-Шығыс Лусон аралында Исабеланың оңтүстік-батыс бөлігі мен Кириноның солтүстік-батыс шекарасы арасында орналасқан. Сантьяго – Кагаян аңғарының кең жазықтарына қақпа. Қала провинция орталығы Илаганнан оңтүстікке, ал Метро Маниладан солтүстікке қарай орналасқан. Қаланың оңтүстігінде Карабало таулары, шығысында Ұлы Сьерра-Мадре және батысында Кордильера таулары мен Магат өзені жатыр. Қала Кагаян аңғарындағы кең, көбінесе жазық және құнарлы жерде орналасқан. Филиппин статистикалық бас басқармасы тарапынан статистикалық топқа біріктірілген және географиялық жағынан Исабела провинциясының шегінде орналасқан, сондай-ақ провинцияның 4-ші округінің құрамында болғанмен, Сантьяго қаласы жергілікті басқару кодексінің 25-бабында көрсетілгендей, әкімшілік және заңды түрде провинциядан тәуелсіз.
Santiago, officially the City of Santiago (; ; ; ), is a 1st class independent component city in the Cagayan Valley region of the Philippines. According to the 2020 census, it has a population of 148,580 people. It is formerly known as Pueblo de Carig during the time of the Spanish, it is located between southwestern part of Isabela and northwestern boundary of Quirino in Northeastern Luzon island of the Philippines. It is the gateway to the vast plains of Cagayan Valley. Santiago is situated south of Ilagan, the provincial capital, and north of Metro Manila. The city sits on a vast area of predominantly flat and fertile land in the Cagayan Valley, surrounded by the Caraballo Mountains to the south, the Great Sierra Madre to the east and the Cordillera Mountain Range to the west alongside the Magat River. Though statistically grouped by the Philippine Statistics Authority and geographically located within the boundaries of the province of Isabela, as well as part of the province's 4th District, Santiago City is administratively and legally independent from the province as stated in Section 25 of the Local Government Code.
Этимология
Сантьяго атауының шығу тегі ежелгі Кариг өзенінің (қазіргі Диади өзені) жағалауында ерте испан миссионерлері тапқан алғашқы жергілікті елді мекенге байланысты. Испандықтар қоныстанған кезде, ол Сантьяго Апостол де Кариг қаласы деп аталды, ал Сантьяго – елші Жақыптың испан тіліндегі аты. 1950 жылдардың басында муниципалитет президенті Висенте Карреон оның атын жай ғана Сантьяго деп өзгертті.
Тарих
Кариг 1743 жылы қазіргі Изабела және Нюэва-Визкая арасындағы Далайяг тауының етегінде құрылған. Бірнеше жылдан кейін ол 15 шақырым қашықтықтағы қазіргі орнына көшірілді. Кариг сонымен қатар испандықтардың қазіргі Ифугао және Киринодағы бағынбаған тайпаларға қарсы жорықтар үшін база ретінде және Нюэва-Визкаяға апаратын тау жолын күзету үшін салған әскери гарнизонға ие болды. Сантьягоның алғашқы тұрғындары Гаддангтар мен Ибанагтар болды. Сантьяго бастапқыда Кагаян провинциясының (барлық Кагаян аңғары аймағын қамтитын) бөлігі болды, ол 1583 жылы Ньюэва Сеговия (қазіргі Лалло) астанасы ретінде саяси бөлімше ретінде қайта ұйымдастырылды. 1839 жылы Нюэва-Визкая провинциясы құрылғанда, Сантьяго жаңа провинцияның құрамына кірді. 1856 жылдың 1 мамырында патшалық жарлықпен Изабела провинциясы бөлініп шыққанда, Сантьяго жаңа құрылған провинцияға өткізілген қалалардың бірі болды. 1927 жылы жер кадастры бойынша жүргізілген зерттеуден кейін алғашқы бес барио Патул, Батал, Наббуан, Буэнависта және Дубинан болды. 1917 жылы Сантьягода үш филиппинше сари-сари дүкені болған деседі. Көшпенділер өз тауарлары мен жабдықтарының көп бөлігін Сантьяго және басқа қалаларға арналған өнімдердің түсу орны болған, Кагаян өзеніне жақын орналасқан Эчагудегі қытай саудагерлерінен сатып алған. Виллаверде жолы ашылғанда оқиғалар орын алды. Бұл жол Лусонның әртүрлі провинцияларынан Кагаян аңғарына көшіп келушілердің келуін жеңілдетті және Сантьяго осы саяхатшылардың көп бөлігін қабылдады. Жаңа жол өсуге түрткіс берді, жаңа технологиялар мен бизнес мүмкіндіктерін ұсынды және Сантьягоны түрлі мәдениеттердің қосылатын жеріне айналдырды. 1942 жылы Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде жапон әскерлері Сантьягоға еніп, басып алды. 1945 жылы қала Филиппин армиясының 1-ші, 2-ші, 12-ші, 13-ші және 15-ші жаяу әскер дивизиялары, Филиппин Ұлттық Армиясының USAFIP NL 11-ші жаяу әскер полкі, Филиппин полициясының 1-ші полкі және мойындалған партизандық отрядтарымен босатылды. Сантьяго соғыстан аман қалды, бірақ ауыр зақымдалды, содан кейін Кагаян аңғарындағы жетекші сауда және коммерциялық қалаға айналды.
Қалалық аудан
1993 жылғы 17 желтоқсанда сол кездегі мэр Хосе "Пемпе" Миранда бастаған Өкілдер палатасы Сантьягоны тәуелсіз құрамдас қалаға айналдыру туралы заң жобасын мақұлдады. Келесі жылы Сенаттың жергілікті басқару комитеті 1994 жылғы 23 ақпанда тағы бір қоғамдық тыңдауды бекітті. 1994 жылғы 5 мамырда президент Фидель В. Рамос 7720 Республикалық заңға қол қойды. 1994 жылғы 6 шілдеде өткен референдум сайлаушылардың бұл өзгертуге келісімін білдіргенін көрсетті, осылайша Сантьяго Кагаян аңғарындағы алғашқы қала және Котабато, Дагупан, Нага және Ормок қалаларынан кейінгі 5-ші тәуелсіз құрамдас қала атанды. 1998 жылғы 14 ақпанда 8528 Республикалық заң бұл заңды күштен шығарып, оны құрамдас қалаға қайта айналдырды. 1999 жылғы 29 желтоқсанда Жоғарғы Сот бұл заңды жойып, Сантьягоның қала статусын қалпына келтірді.
Қайтару әрекеті
13-ші Конгресс барысында Изабелланың 4-ші округінің өкілі Энтони С. Миранда ұсынған, 7720 нөміріндегі Республикалық заңның белгілі бір бөлімдерін өзгертуге бағытталған №3709 заң жобасы қабылданбады.
География
Қаланың жалпы жер аумағының 80 пайызы солтүстік-батыс, шығыс және батыс бөліктеріндегі жазық немесе көбінесе тегіс жерлерді құрайды. Ал жақын орналасқан аймақтарда көлбеу толқындар мен орташа еңісті жерлер кездеседі, қалған бөліктері тік көлбеу және еңісті жерлерден тұрады. Дариук төбелері қаланың ең жоғары нүктесі болып табылады. Қаланың географиялық координаталары 16°35’00” – 16°47’30” солтүстік ендік және 121°25’00” – 121°37’00” шығыс бойлық аралығында жатыр.
Барангай
Сантьяго қаласы саяси жағынан 37 барангайға бөлінген. Әр барангай пуроктардан тұрады, ал кейбіреулерінде сайтолар да бар.
Климат
Қаланың климаты айқын ылғалды немесе құрғақ маусымға бөлінбейді. Әдетте, қаладағы климат құрғақ, жауын-шашын өте аз болады. Жылдық орташа температура жыл сайын өлшенеді және күндізгі температураның өзгеруі минималды. Температураның ауқымы әдетте:
Дін
Қаладағы басым дін - римдік католик (Барангай Центро Весттегі Сент-Джеймс Апостол және Барангай Ризальдегі Ассизидің Сент-Франциск шіркеулері). Дегенмен, Сантьягода Iglesia ni Cristo, Біріккен методист шіркеуі, Пентекост миссионерлік шіркеуі (4-ші сағат), Иса – Раббымыз шіркеуі, Мәсіх – Тас шіркеуі және Иса Мәсіхтің соңғы күнгі қасиеттілері шіркеуі сияқты басқа да христиандық ағымдар да бар. Сантьяго түрлі мәдениеттерге – үндістерге, мұсылмандарға және қытайларға толы аудан болғандықтан, бірнеше діни ұйымдар да өздерінің ғибадат орындарын жұртшылыққа ашты, мысалы, қытай ғибадатханасы мен мұсылман мешіті. "Гурудуара Джагат Судар Үнді сикх ғибадатханасы" Сантьягодағы Дона Аврора көшесінде орналасқан және әр жексенбіде барлық келушілерге тегін үнді вегетариандық тағамдары ұсынылады.
Экономика
Сантьяго қаласында бірнеше бизнес кәсіпорындары, банк мекемелері, білім беру ұйымдары, сондай-ақ өндірістік компаниялар орналасқан. Сантьяго қаласы Кагаян аңғарының коммерциялық және сауда орталығы болып саналады және Солтүстік инвестициялық орталығы ретінде танылған. Robinsons Land Corporation компаниясы Кагаян аңғарында Robinsons Place Santiago сауда орталығын іске қосты. Vista Land and Lifescapes, Inc. компаниясы өздерінің алғашқы көлденең құрылысын Camella Isabela Communities, Inc. компаниясымен бірге салды. 2013 жылы "Camella Santiago" деп аталатын тағы бір жоба іске қосылды. 2018 жылы Camella Santiago кеңейтіліп, Camella Santiago Trails деп аталды. Қазіргі уақытта Vista Mall Santiago сауда орталығы Кагаян аңғары аймағында салынуда. Тағы бір көпұлтты жылжымайтын мүлік компаниясы Primeworld Land Holdings Company-ге тиесілі Primeworld Suburb атты басты құрылысын салуға дайын. Аймақтағы ең ірі отандық корпорация Grupo Marilens-тің бас кеңсесі Сантьяго қаласында орналасқан. Алжай агрохимиялық компаниясы қаладағы ауыл шаруашылығы химиялық заттарын, тыңайтқыштар мен құс және шошқа шаруашылығына арналған азық-түліктерді өндіретін зауыты бар. Бұл аймақтағы тыңайтқыш пен агрохимиялық өндірістің жалғыз зауыты. Елдегі ең ірі үш телеарна (ABS CBN, GMA7, TV5) өздерінің өңірлік желілерін және релелік станцияларын қалада орналастырды. Сан-Мигель корпорациясы, Pepsi Cola, Purefoods, Digitel және PLDT компаниялары да қалада жұмыс істейді. Сантьяго қаласында аймақтағы ең ірі ауруханалар орналасқан. De Vera's Medical Center, Callang General Hospital and Medical Center және Santiago Adventist Hospital жеке ауруханалар болып табылады. Оңтүстік Изабела медициналық орталығы - ең үлкен мемлекеттік аурухана, ал Флорес мемориалдық ауруханасы мен медициналық орталығы - қаланың ең көнесі. Сантьяго қаласында Ренмар мамандар ауруханасы бар, ол пневмология мен ортопедияның күрделі жағдайларына арналған арнайы аурухана. Santiago Medical City – соңғы жаңалық. Қаланың орналасуы Ренмар ауруханасы мен Corado ауруханасы сияқты кішігірім ауруханалардың өсуіне мүмкіндік береді. 2016 жылғы Қалалық бәсекеге қабілеттілік индексіне сәйкес, Сантьяго бүкіл Филиппинде ең жылдам дамып келе жатқан жергілікті экономика болып табылады және қазір экономика көлемі бойынша елдің барлық қалалары арасында 51-орында тұр. Индустрияландыру қарқыны жоғары болса да, ауыл шаруашылығы әлі күнге дейін тіршіліктің негізгі көзі. Негізгі егіндер – күріш, жүгері, жоғары бағалы жеміс-жидектер мен көкөністер. Қалада астық қоймалары көптеп орналасқан. Күріш диірмендері де көп. Бұл аймақ егін өндірісінің басты орталығы болып табылады, мұнда Ифугао, Калинга, Кирино, Нуэва-Визкая және Изабеланың кейбір бөліктерінен түскен өнімдер Ньюэва-Эчия, Булакан, Пангасинан немесе Батангасқа тасымалданады. Қаланың өнімдеріне мускувадо қанты да кіреді, оны жергілікті үкімет экспортқа ынталандырып отыр. Миранда бағдарламасы кезінде қала үкіметі AxR гибридті күріш тұқымын өндіруді ауыл шаруашылығының басты бағдарламасы ретінде қабылдады, ол F1 гибридті күріш тұқымын өндіреді. Бұл күріш сортының өнімділігі гектарына 249 гектарға жетеді, Сантьяго қаласының фермерлерінің бір егіннен түсетін табысын екі есеге көбейтіп, қаланың жылдық кірісін 2 миллиардтан астам, ал қосымша салықтарды 17 миллион, ал ұлттық үкіметке 33 миллион табыс әкелуі күтілуде. Бұрынғы басшылықтан кейін Наварро әкімшілігі мәдениетке жаңа серпіліс беріп, халықтың тұрмысын жақсартты. Наварролар фермерлерге арналған ерекше бағдарламаны бастады, олар жаздың ортасында егін егіп, қыркүйектің басында жинап алып, жоғары бағалы жемістерге назар аударды.
Жергілікті билік
Изабела провинциясының тәуелсіз құрамдас қаласы ретінде, Изабеланың мемлекеттік қызметкерлері осы қаланың сайлаушыларымен сайланбайды. Облыстық үкіметтің қалалық үкіметтің жергілікті іс-қимылдарына қатысты саяси құқығы жоқ. Бұл қаланың тұрғындарына провинциялық деңгейде сайлауға рұқсат етілмейді, тек Сантьяго қаласы Изабеланың 4-ші сайлау округінің құрамына кіретін конгресс өкілдігінен басқа. Сантьяго қаласы әкімшілік кеңес жүйесімен басқарылады. Қалалық кеңесте он кеңесші бар. Кеңес – қаланың ресми басқару органы, сондай-ақ Сангунианг Панглунсод деп те аталады. Кеңестің күн тәртібін қала вице-мэрі жүргізеді. Барангайлар да сайланған лауазым иелерімен басқарылады: Барангай капитаны, Барангай кеңесі, оның мүшелері Барангай кеңесшілері деп аталады. Барангайларда SK федерациясы бар, ол барангайды ұсынады, оны SK төрағасы басқарады және оның мүшелері SK кеңесшілері деп аталады. Қаладағы барлық лауазым иелері үш жыл сайын сайланады.
Сайланған лауазымды адамдар
+ Сантьяго қалалық кеңесінің мүшелері (2022–2025) Лауазым Атауы Аудандық өкілі (Исабела провинциясының 4-ші заңнамалық округі) Жозеф С. Тан Сантьяго қаласының басшысы Мэр Алисса Шина Т. Ды Сантьяго қалалық кеңесінің төрағасы Вице-мэр Альвин Н. Абая Сантьяго қаласының кеңесшілері Арлен Джейн Альварес Рейес Пол С. Де Исус Ресурекцион Тюринган Понсе Кассандра Юнис Сабель Катрина Камилла Б. Баутиста Жамайна С. Тан Николин Шейн А. Миранда Орландо Т. Чан Марселино Кабукана кіші Шерман А. Мигель
Nicoline Shane A. Miranda Orlando T. Chan Marcelino Cabucana Jr. Sherman A. Miguel
Конгресстегі өкілдігі
Сантьяго Исабеланың 4-ші заңнамалық округі атынан Филиппин Конгресінде өкілдік етіледі. Қазіргі таңда Джозеф С. Тан қаланың өкілі.
Мәдениет және туризм
Халықтың көп бөлігі тагалог және илокано тілдерінде сөйлейді. Мектептерде оқыту ағылшын тілінде жүргізіледі және ол, әсіресе бизнес саласындағы адамдар тарапынан жақсы түсініліп, қолданылады. Туризм қалада жаңадан дамып келе жатқан индустрия. Туристер үшін Солтүстік-Шығыс Лусонға бағыт беретін бастапқы нүкте ретінде, көптеген танымал орындар жақсартылуда. Сантьягоға жақын орналасқан туристік тартымды орындар: Кирино провинциясы, Исабела облысындағы Магат тоғаны, Кордильерадағы Банау күріш шалабалары және Тынық мұхитына беткейлеген Аврора провинциясының ақ құмды жағажайлары.
Фестивальдар
Баламбан би фестивалі (бұрын Баламбан көбелек фестивалі деп аталатын) 2014 жылы қала үкіметі Сантьяго қаласының құрылған күнін тойлау үшін жаңа фестивальді ұсынды. Баламбан, яғни «көбелек» деген сөз, Сантьяго қаласында пайда болған төмендік христиандардың мәдени биі. Бұл би Дариук-Хиллздің хош иісті бақтарындағы көбелектердің әдемі қимылдары мен қанат қағуын бейнелейді. Сантьягода бұл би көбінесе үйлену тойларында орындалады. Паттарддай фестивалі 2006 жылдан 2013 жылға дейін Наварро әкімшілігі кезінде Сантьяго қаласының құрылған күні Паттарддай фестивалі арқылы тойланды. Ибанагтар бұл жерге алғашқы қоныстанған халық деп есептеледі. Фестиваль ІІ аймақтың мәдени ортасы болған қаладағы этно-тілдік топтардың бірлігін тойлайды. Бұл фестиваль Филиппин Туризм Операторлары қауымдастығы ұйымдастырған Филиппиндегі үздік туристік шара іздестіру конкурсында «Атақтылар залына» ие болды. Онда елдің түкпір-түкпірінен келген көптеген көше бишілері қатысқан түрлі мерекелік шаралар өтті. «Redireksyon» - бұрынғы қала әкімі Хосе «Пемпе» С. Миранданың бастамасымен. Сент-Джеймс мерекесі (Сантьяго-де-Кариг) Жыл сайын 25 шілдеде қаланың қасиетті покровительі – апостол Жақыптың мерекесі тойланады. Мереке барысында қасиеттінің өмір тарихы баяндалады, ол христиандарды мористерден (Клавихо шайқасы негізінде, онда апостол Жақып «Сантьяго Матаморос», яғни мористерді өлтіруші ретінде пайда болған) сақтап қалған. Бұл салт Сарсуэла және «Grand Batalla» (Ұлы шайқас) немесе Моро-Моро биі арқылы көрсетіледі.
Feast of Saint James (Santiago de Carig) Celebrated every July 25 of the year is the Feast of Saint James the Apostle, the Patron Saint of the city. It features the life history of the patron saint as it saves the Christians against the Moros (based on the battle of Battle of Clavijo which, Saint James the Apostle appeared as "Santiago Matamoros" or Saint James the Moor Killer) through Sarswela and the "Grand Batalla" (Grand Battle) or the Moro Moro, a dance choreography depicting the battle.
Білім
Қаладағы атақты оқу орындары – Әулие Жақыптың мектебі (бұрынғы Ла Салет бастауыш мектебі), Сантьяго мәдени институты (қытай мектебі), «Балалар бірінші» мектебі, Сәби Иса Монтессори мектебі, АМА Компьютерлік колледжі Сантьяго қалалық кампусы, TAPS, Патрия Сабель Корпус колледжі, Ла Салет университеті және Солтүстік-Шығыс колледжі, бұл аймақтағы ең көне мектептердің бірі. Оңтүстік Изабела өнер және сауда колледжі – қаладағы ең ірі кәсіптік білім беретін оқу орны. Сонымен қатар, қалада көптеген халықаралық мектептер жұмыс істейді. Сантьяго қаласының мектептер бөлімі қаланың мемлекеттік білім беру жүйесін басқарады. Бөлім кеңсесі – Кагаян аңғары аймағындағы Білім және ғылым министрлігінің (DepEd) далалық кеңсесі. Бұл кеңсе қаланың барлық мемлекеттік бастауыш және жоғары мектептерін басқарады.
Медиа
Бұл қалада қол жетімді радио және телеарналар. Кейбір станциялар қазіргі уақытта жұмыс істемейді.
FM радиосы
92.9 Бригада жаңалықтары FM Cauayan (DWYI; Бригада бұқаралық ақпарат корпорациясы) (Cauayan, Isabela және аймақтарды қамтитын радио толқындары)
93.7 Радио Natin Santiago (DWTR; Манила радиокомпаниясы / Радио Natin желісі)
94.5 МГц Love Radio Santiago (DWIP; Манила радиокомпаниясы)
96.9 Big Radio (Rajah Broadcasting Network) (Скоро эфирде)
97.7 Sweet Radio (DWMX; Soundstream Broadcasting Corporation / Католиктік медиа желісі)
100.1 МГц DWIZ Isabela (Aliw Broadcasting Corporation және Barangay Rizal LPFM-нің меншігінде)
102.1 Radio Maria Isabela (DZRC; Radio Maria Philippines / Католиктік медиа желісі) (реттегіш)
104.9 XFM (Palawan Broadcasting Corporation / Yes2Health Advertising, Inc.)
106.7 МГц Радио Адвентистік ауруханасы
107.9 МГц Taps Radio
93.7 Radyo Natin Santiago (DWTR; Manila Broadcasting Company/Radyo Natin Network)
94.5 MHz Love Radio Santiago (DWIP; Manila Broadcasting Company)
96.9 Big Radio (Rajah Broadcasting Network) (Soon to Air)
97.7 Sweet Radio (DWMX; Soundstream Broadcasting Corporation/Catholic Media Network)
100.1 MHz DWIZ Isabela (Own operated by Aliw Broadcasting Corporation and Barangay Rizal LPFM)
102.1 Radio Maria Isabela (DZRC; Radio Maria Philippines/Catholic Media Network) (repeater)
104.9 XFM (Palawan Broadcasting Corporation/Yes2Health Advertising, Inc.)
106.7 MHz Radio Adventist Hospital
107.9 MHz Taps Radio
Ойын-сауық
4th Impact (бұрын 4th Power, Cercado Sisters, Gollayan Sisters және MICA деп аталған) – 2001 жылдан бері бірге ән айтып, билеп, халықаралық конкурстарға қатысып келе жатқан Альмира, Ирен, Милен және Селина Серкадодан құралған қыздар тобы. Питер Мусньги – филиппиндық ABS CBN корпорациясының бас дауыстаушысы және жарнамашысы, ең белгілісі – ABS CBN (1987–2020), Kapamilya Channel және Kapamilya Online Live (2020 – қазірге дейін) телеарналарының, сондай-ақ Star Cinema фильмдерінің трейлерлерінің дауысы, және телеарнаның бағдарламаларына баяндама оқушы.
Әскери
Флоренс Финч, филиппин-американдық, Филиппиннің жапондық оккупациясына қарсы Екінші дүниежүзілік соғыстағы қарсылық қозғалысының мүшесі.
Саясат
Хехерсон Альварес, филиппиндік саясаткер (сол кезде Филиппин сенаторы).