Кіріспе

Гемифациалдық спазм (ГФС) – беттің бір жағында (геми) пайда болатын, біркелкі емес, еріктіксіз бұлшықет жиырылыстарымен (спазмдармен) сипатталатын сирек кездесетін нейромыскулярлық ауру. Бет бұлшықеттерін ми сабағынан басталып, құлақтың астынан шығып, бес негізгі тармаққа бөлінетін беттік жүйке (жетінші бас сүйек жүйкесі) басқарады. Бұл ауру екі түрге бөлінеді: типтік және атипикалық. Типикалық түрінде бұлшықеттердің дірілі әдетте төменгі қабақтың айналасындағы оқулярлы бұлшықеттен басталады. Уақыт өте келе, ол бүкіл қабаққа, содан кейін ерінді айналасындағы орышты бұлшықеттерге және жақ сүйегі аймағындағы буцинатор бұлшықеттеріне таралады. Атипикалық гемифациалдық спазмда дірілі процесі керісінше жүреді; дірілі ерінді айналасындағы оқулярлы бұлшықеттерден және беттің төменгі жағындағы жақ сүйегі аймағындағы буцинатор бұлшықеттерінен басталады, содан кейін уақыт өте келе қабақтың оқулярлы бұлшықеттеріне дейін жетеді. Гемифациалдық спазмның кездесу жиілігі 100 000 адамға шамамен 0,8 құрайды. Бұл ауру ерлер мен әйелдерде де кездеседі, бірақ орта және егде жастағы әйелдерде көбірек таралған. Гемифациалдық спазм кейбір Азиялық халықтарда жиірек кездеседі.

Себептер

Гемифациалдық спазмда кездесетін бет жүйкесінің дисфункциясын түсіндіру үшін үш теория бар. Бірінші ұсынылған теория – эфаптикалық беріліс, яғни бір демиелинозаланған нейроннан екіншісіне электрлік белсенділіктің өтуі нәтижесінде жалған синапс пайда болады. Екінші теория "Киндлинг теориясы" деп аталады, ол зақымдалған бет жүйкесінен кері байланыс арқылы бет жүйкесі ядросының қозу қабілетінің артуын қамтиды. Гемифациалдық спазм кейбір Азиялық халықтардың арасында көбірек таралған.

Диагностика

Гемифациалдық спазмды диагностикалау үшін бірнеше тесттер жасалады. Гемифациалдық спазмның диагнозын қою толық неврологиялық тексеруден басталады, оның ішінде электромиография (ЭМГ – бұл бұлшық еттегі тынығу кезінде және бұлшық ет жиырылғанда туындайтын электрлік белсенділікті өлшейтін және тіркейтін тест), магниттік-резонанстық томография (МРТ – бас ішіндегі құрылымдардың суретін алу үшін магниттік толқындарды пайдаланатын тест), компьютерлік томография (КТ – бас ішіндегі құрылымдардың суретін алу үшін компьютер қолданылатын рентген түрі) және ангиография (қан тамырларын контрастты затпен толтырғанда жүргізілетін рентгендік тексеру). Зерттеулер көрсеткендей, гемифациалдық спазмды анықтаудың ең тиімді әдісі – МРТ. Бір зерттеуде гемифациалдық спазммен ауыратын науқастардың КТ-сында тек 25% ғана аномалия көрсеткен, ал МРТ-ның жартысынан астамы қан тамырларының аномалиясын көрсеткен. Гемифациалдық спазммен күдіктелген науқастарды бағалауда МРТ алғашқы скринингтік процедура болып табылуы керек. Микрохирургиялық декомпрессия және ботулинтoксині инъекциялары – гемифациалдық спазмды емдеудің қазіргі кездегі негізгі әдістері.

Микроқан тамырлық декомпрессия

Қазіргі кезде микроқан тамырлық декомпрессия ең көп қолданылатын хирургиялық емдеу болып табылады. Микроқан тамырлық декомпрессия беттік нервке түсетін қысымды азайтады, бұл гемифациалды спазмның көптеген жағдайларының себебі болып табылады. 80% немесе одан да көп жағдайда жақсы және өте жақсы нәтижелерге қол жеткізіледі, ал қайталану деңгейі 10% құрайды. Аталған сериядағы пациенттердің шамамен 10% бұрын жасалған операциядан кейін жақсармаған. Тәжірибелі хирургтар орындаған жағдайда да микрохирургиялық декомпрессия операцияларынан кейін қауіпті асқынулар туындауы мүмкін. Оларға ми гематомасы немесе ісігі, ми сабасының инфаркты (ми сабасының қан тамырларының бітелуі), ми инфаркты (миға қан жеткізуді қамтамасыз ететін қан тамырларының бұзылуынан туындаған ишемиялық инсульт), субдуральдық гематома және ми ішілік инфаркт (миға қан ағынының тоқырауы) жатады. Гемифациалды спазммен ауыратын пациенттердің 2% - ында өлім немесе қанағаттандырмас мүгедектік (есту қабілетінің жоғалтылуы) болуы мүмкін.

Ботулиновый токсин

Зерттеулерден алынған бақылау деректері (2020 жылы жаңартылған шолу кездейсоқ бақылаудағы сынақтарды таппады) ботулинилік токсиннің гемифациалды спазмды емдеуде қауіпсіз және тиімді екенін көрсетеді, сәттілік деңгейі 76-100% аралығында. Инъекциялар амбулаториялық немесе кабинеттік процедура ретінде жасалады. Жағымсыз әсерлер пайда болғанымен, олар ешқашан тұрақты болмайды. Жылдар бойы қайталанатын инъекциялар жоғары тиімділігін сақтайды. Токсин қымбатқа түсетінімен, тіпті ұзаққа созылған инъекциялардың құны хирургиялық емдеуге қарағанда тиімді. Гемифациалды спазммен ауыратын науқастарға емдеудің бірнеше нұсқасын ұсыну қажет. Аурудың жеңіл түрлеріне шалдыққан немесе операция жасауға немесе ботулинилік токсин инъекциясы алуға құлшынбайтын науқастарға кейде уақытша шара ретінде медициналық ем ұсынылуы мүмкін. Жас және денсаулығы жақсы науқастарға микрохирургиялық декомпрессия және ботулинилік токсин инъекциялары балама процедуралар ретінде талқылануы керек. Көптеген жағдайларда, әсіресе қарт және денсаулығы нашар науқастарға, ботулинилік токсин инъекциясы бірінші таңдау болып табылады. Гемифациалды спазмның сирек кездесетін жағдайларында және хирургиялық араласу жоспарланғанда бейнелеу процедуралары жүргізілуі керек. Әйелдер арасында 100 000 адамға шаққанда 14,5, ал ерлер арасында 7,4 жағдай тіркеледі. Гемифациалды спазмның таралуы жасқа байланысты артады, 70 жастан асқандарда 100 000 адамға 39,7 жағдайға жетеді. Бір зерттеуде 214 гемифациалды спазммен ауыратын науқас аурудың себебіне қарай екі топқа бөлінді: ми сабағының соңындағы бет нервінің қысылуынан туындаған біріншілік гемифациалды спазм және ісіктер, демиелинизация, жарақат немесе инфекция салдарынан перифериялық беттік паралич немесе жүйке зақымдануынан туындаған екіншілік гемифациалды спазм. Зерттеу нәтижесінде гемифациалды спазмның 77% біріншілік гемифациалды спазмға, ал 23% екіншілік гемифациалды спазмға байланысты екені анықталды. Сондай-ақ, екі топтағы науқастардың ауру басталған кездегі жасы, жыныс арақатынасы және зардап шеккен жағы ұқсас екені анықталды. 1986-2009 жылдар аралығында гемифациалды спазммен ауыратын 2050 науқасты қамтитын тағы бір зерттеуде, жағдайлардың тек 9-ы ғана церебеллопонтин бұрышы синдромынан туындаған, бұл көрсеткіш 0,44% құрады. Этиологияны түсіну және гемифациалды спазмды емдеуді жақсарту саласындағы маңызды жетістіктер жетпістің ортасынан бастап қана орын алды. 1977 жылы 47 гемифациалды спазм жағдайы операциялық микроскопты пайдаланып бет нервінің микроқан тамырлық декомпрессиясына ұшырады. Нәтижелер барлық жағдайларда нерв-қан тамырларының қақтығысын (немесе холестеатоманы) бет нервінің түбір шығу аймағында орналасқандығын көрсетті. Түбір шығу аймағы - жүйке орталық глиальды аксоналдық оқшаулауы аяқталып, перифериялық жүйке аксоналдық миелиндау басталатын жер, бұл Оберштейнер-Редлих аймағы деп аталады. Түбір шығу аймағының биопсиясы аксонның дегенерациясын, ось цилиндрінің жалаңаяқталуын және миелиннің үзілуін көрсетті. Эксперимент нәтижелері бет нервінің қан тамырларының қысылуы гемифациалды спазмның негізгі себебі деген теорияны нығайтты және ұзақ уақыт бойы қысылудың салдарынан жүйке дисфункциясына әкелетін бет нервінің нақты аймағын ұсынды.