Кіріспе
Қазіргі Уругвай мен Бразилиядағы бұрынғы испандық вице-корольдік аймақ – Банда Ориентал, немесе толық атауы Банда Ориентал дель Уругвай («Шығыс жағалауы») – қазіргі Уругвай мемлекетін, Бразилияның Рио-Гранде-ду-Сул штатын және Бразилияның Санта-Катарина штатының бір бөлігін құрайтын Оңтүстік Америка аумақтарының атауы. Бұл Рио-де-ла-Плата вице-корольдігінің ең шығыс аумағы болды. Аумақтар үшін ондаған жылдар бойы даулар болғаннан кейін, 1777 жылғы Сан-Ильдефонсоның бірінші шарты Испания және Португалия империялары арасындағы шекараны белгіледі: оңтүстік бөлігі Рио-де-ла-Платаның испан вице-корольдігіне, ал солтүстік аумақтары Португалияның Сан-Педро-ду-Рио-Гранде-ду-Сул капитаниясына берілді. Банда Ориентал Хосе Гервасио Артигас 1813 жылы де-факто Ориентал провинциясын құрғанға дейін және 1814 жылғы 7 наурызда Рио-де-ла-Плата біріккен провинцияларының Жоғарғы директорының жарлығымен, Оңтүстік Америка біріккен провинцияларының құрамдас бөлігі ретінде ресми түрде Ориентал провинциясы құрылғанша жеке әкімшілік бірлік болған жоқ.
Banda Oriental, or more fully Banda Oriental del Uruguay (Eastern Bank), was the name of the South American territories east of the Uruguay River and north of Río de la Plata that comprise the modern nation of Uruguay, the modern state of Rio Grande do Sul, Brazil, and part of the modern state of Santa Catarina, Brazil. It was the easternmost territory of the Viceroyalty of the Río de la Plata. After decades of disputes over the territories, the 1777 First Treaty of San Ildefonso settled the division between the Spanish Empire and the Portuguese Empire: the southern part was to be held by the Spanish Viceroyalty of the Río de la Plata and the northern territories by the Portuguese Capitania de São Pedro do Rio Grande do Sul
The Banda Oriental was not a separate administrative unit until the de facto creation of the Provincia Oriental by José Gervasio Artigas in 1813 and the subsequent decree of the Supreme Director of the United Provinces of the Río de la Plata of 7 March 1814, which formally established the Gobernación Intendencia Oriental del Río de la Plata , making it a constituent part of the United Provinces of South America.
Жергілікті тайпалар және XVI ғасыр
Испания мен Португалия келгенге дейін, бұл аймақта бірнеше жергілікті тайпалар көшпелі өмір сүрген. Олардың ішінде шарруа, чана, гуаяна және гуарани тайпалары ең бастылары болды. Хуан Диас де Солис 1516 жылы осы территорияны ашқан. "Аделантадостардың" (1535–1590) Рио-де-ла-Плата аймағын жаулау кезінде, басты назар бағалы металдарды іздеу үшін ішкі аймаққа жетуге аударылды, сондықтан бұл өңір көбінесе назарсыз қалды. Испандықтардың осы аумақта тұрақты елді мекендер құруға жасаған алғашқы тың бастамалары 1527 және 1577 жылдар аралығында болды. Оларға Себастьян Габотоның Фортин де Сан-Лазаро (қазіргі Кармело) және Пуэрто-де-Сан-Сальвадор (1527–1530), Сан-Хуанның Реал (1542–1553) және Хуан Ортис де Зараттың Сан-Габриэль және Сан-Сальвадор қаласының Реал (1573–1577) кірді. 1542 жылы Кастилия Тажы Перу вице-патшалығын құрды, ол бастапқыда Испания билеген Оңтүстік Американың көп бөлігін қамтитын және Лима қаласынан басқарылатын колониялық әкімшілік аймақ болды. Осылайша, Банда Ориентал 1542 жылдан 1776 жылға дейін Перу вице-корольдігінің басқаруында болды. Тордесильяс шарты (1494) португалдық колонияларды 46-шы меридианның шығысына шектесе де, іс жүзінде португалдар испандықтардың қоныстанбаған аймақтың көп бөлігінде, соның ішінде Банда Ориенталдың көп бөлігінде еркін ілгерілеуге мүмкіндік алды.
17 ғасыр
XVII ғасырдың басында бұл аумақ Банда-Чарруа, кейіннен Отра-Банда ("басқа жағалау") және соңынан Банда-Ориентал деп аталды. Кейін бұл атау Энтре-Риос аймағын да қамтыды, солтүстікке қарай (Атлант мұхитына) алып кететін аймақтарды сипаттау үшін қолданылды. Банда-Ориенталдың солтүстігіндегі жер гуарани тілінде Мбиаза немесе Ибиаза деп аталатын. 1618 жылы Эрнандо Ариас де Сааведраның (көбінесе Эрнандарияс деп танылады) басқару кезінде Банда-Ориентал Рио-де-ла-Платаның испан отарлық Губернаторлығына қосылды. Испания королінің ұсынысымен Эрнандариас Банда-Ориенталға көптеген мал енгізді, бұл аймақтың экономикасының болашағына шешуші әсер етті. 1626 жылдан бастап францискан миссионерлері Рио-Негроның оңтүстігінде миссиялар құруға тырысты. Олардың кейбіреулері, мысалы Сан-Франциско де лос Оливарес де лос Чарруас, Сан-Антонио де лос Чанаес және Сан-Хуан де Сеспедес, қысқа ғасырларға созылды. Ал 1664 жылы Аргентинаның Энтре-Риос аймағында Чарруас және Чанаеспен бірге құрылған Санто-Доминго-Сориано миссиясы Рио-Негроның аузындағы Вискаино аралына, содан кейін 1718 жылы қазіргі Сориано департаментіндегі қазіргі орнына көшірілді. Тағы бір маңызды оқиға – Уругвай өзенінің солтүстігіндегі Compañía de Jesús миссиялары болды, онда бандиранттар жергілікті гуаранилер мен тапестерді Сан-Паулуда құл ретінде пайдалану үшін миссиялардан ұрлап алып кетті. Бұған жол бермеу үшін 1631 жылы әке Антонио Руис де Монтойя 12 000 гуаранимен бірге шығысқа қарай, қазіргі Бразилияның Парана штатына көшіп кетті, ал 1636 жылы әке Николас дель Течо тағы 12 000 тапемен қазіргі Рио-Гранде-ду-Сулға көшіп кетті, бұл сол кездегі Банда-Ориенталдың солтүстік бөлігін құрады. Испания Тордесильяс шарты негізінде Банда-Ориентал аумағына құқығы бар болғанымен, XVII ғасырда ол ресми түрде испан тәжіне тиесілі болған жоқ. Португалдар, сирек қоныстанған аумақта қарсылыққа ұшырамастан, 1680 жылы Буэнос-Айреске қарсы Рио-де-ла-Платаның жағалауында Колония-дель-Сакраменто қаласын құрды. Бұл порт Уругвай өзенінің аузында португал кемелеріне испан салықтарынан жалтарып, заңсыз сауда жасауға мүмкіндік берді, сонымен қатар португалдардың бүкіл аумақты басып алу ниетінің дәлелі ретінде қарастырылды. Испания қаланы 1681 және 1705 жылдары екі рет басып алды, бірақ 1713 жылғы Утрехт шарты бойынша оны қайтаруға мәжбүр болды.
18 ғасыр
Келесі жылдары португалдық поселеністер Колония-дель-Сакраменто төңірегінде кеңейді, 1723 жылға дейін, португалдық фельдмаршал Мануэль де Фрейтас да Фонсека Монтевьеу бекінісін салғанға дейін. Оған жауап ретінде, 1724 жылдың 22 қаңтарында Рио-де-ла-Плата губернаторы Бруно Маурисио де Забала ұйымдастырған испандық экспедиция Буэнос-Айрестен жіберілді. Ол португалдарды осы жерді тастап кетуге мәжбүр етіп, Монтевидео қаласын құрып, нығайтты. Испандықтар қаланың халқын көбінесе Буэнос-Айрестен келген алты отбасымен және одан кейін Канар аралдарынан келген отбасылармен толықтырды, жергілікті тұрғындар оларды «гаучолар» немесе «канариялықтар» деп атады. Осылайша Монтевидео Банда Ориенталдағы испандық биліктің орталығына айналды. Оның басқаруын Кабильдо жүзеге асырды, оған криолдар (таза немесе көбінесе испан тегіндегі жергілікті тұрғындар) қатыса алатын. 1750 жылы Монтевидео губернаторының лауазымы құрылды, ол қазіргі Уругвайдың оңтүстік департаменттерінде билік ету құқығына ие болды. Қазіргі Уругвайдың қалған аумақтары, сондай-ақ қазіргі Бразилияның Рио-Гранде-ду-Сул штатының бір бөлігі Буэнос-Айрес Суперинтенденциясының қарауында болды, ал Банда Ориенталдың солтүстік-батыс бөлігі Миссиялар билігімен басқарылды. Монтевидеода бекініс салу мүмкіндігін жоғалтқан португалдар 1737 жылы Сан-Мигель бекінісін, ал 1762 жылы қазіргі Роша департаментінің Атлантикалық жағалауында әлдеқайда ірі Санта-Тереза бекінісін салған болатын. Бұл, сирек қоныстанған Банда Ориентал аймақтарына оңтүстікке қарай жылжулары үшін жол ашуға мүмкіндік берді. Испания мен Португалия патшалары арасындағы Мадрид шарты (1750 жылдың 13 қаңтары) Португалия империясының 46-шы бойлықтың батыс жағына қарай кеңеюіне жол берді. Шарта Испанияға Колония-дель-Сакраментоны, ал Португалияға Мисионс Ориенталес аймақтарын беруді де қарастырды. Алайда, бұл 1754–1756 жылдардағы Гуарани соғысына әкеп соқты, одан кейін 1761 жылғы Эль-Пардо шарты бұрынғы шарттың барлық ережелерін күштен шығарды.
Испания мен Португалия соғыстары
Бірінші Севаллос экспедициясы – 1762 жылдың қыркүйегінен 1763 жылдың сәуіріне дейін Буэнос-Айрес губернаторы Дон Педро Антонио де Севаллос басқарған испандықтардың, жеті жылдық соғыстың бөлігі ретінде португалдарға қарсы әскери қимылы. Португалияның Колония-дель-Сакраменто сияқты жерлері испандықтар тарапынан басып алынды, ал ағылшын-португалдық күштер жеңіліске ұшырап, капитуляциялап, шегінуге мәжбүр болды. Колония-дель-Сакраменто және оған жақын аумақтар Париж шарты (1763) күшіне енгенге дейін Испанияның бақылауында болды, нәтижесінде Бірінші Севаллос экспедициясы бағындырған барлық территория Португалияға қайтарылды. Санта-Текла, Сан-Мигель, Санта-Тереза және Рио-Гранде-де-Сан-Педро, алайда, испандықтардың қолында қалды, бұл португалдардың одан әрі шабуылдарына себепкер болды. 1776-1777 жылдарғы испан-португал соғысының нәтижесінде Сан-Ильдефонсоның бірінші шарты бойынша Испания Санта-Катарина аралын Португалияға қайтарды және Рио-Гранде-де-Сан-Педроны португалдық территория ретінде мойындады, бірақ Колония-дель-Сакраментоны, Банда-Ориенталды және Мисионс-Ориенталды өз бақылауында қалдырды. Осылайша Шығыс Банда Рио-де-ла-Платаның вице-корольдігіне (1776-1814) енді. Дегенмен, испандық және португалдық территорияларды бөліп тұрған шекара қисық болды, оны нақты анықтауға табиғи белгілер жоқ еді және келесі онжылдықтарда түрлі өзгерістерге ұшырады. 1796 жылы малшылар мен шаруаларды қарақшылықтан, ұрлықтан және контрабандадан қорғау үшін Бланденгуэстер жасағы құрылды. Үкімет, жеткілікті ресурстарға ие болмағандықтан, осы жасаққа қосылатын қылмыскерлерге кешірім беруді ұсынды, ал олар өз кезегінде өздерінің аттарын да оған қосты.
19 ғасыр
Еуропада Ұлыбритания мен Испания арасындағы соғыс салдарынан британдықтар Ла-Плата өзенін басып алды (1806–1807). Басқыншылық екі кезеңде жүрді. 1806 жылы британдық әскердің бір бөлімі Буэнос-Айресті 46 күнге басып алып, кейін шығарылды. 1807 жылдың 3 ақпанында Монтевидео шайқасы кезінде британдықтар қаланы жаулап алып, жарты жыл бойы басып ұстады. Буэнос-Айрес шайқасының екіншісінде жеңілгеннен кейін және 1807 жылдың 12 тамызындағы келісімге қол қойғаннан кейін олар оны тастап кетуге мәжбүр болды. Британдықтардың басып кіруінің әлеуметтік-саяси салдары 1810 жылдың 25 мамырындағы мамыр революциясының себептерінің бірі болды. Британдықтар Монтевидеоны басып алған кезде, 1797 жылы Бланденгуес қатарына қосылған Хосе Гервасио Артигас гаучолардың топтарын ұйымдастырып, британдықтарға қарсы партизандық соғыс жүргізді. Осының нәтижесінде, 1809 жылы испандықтар оны Бланденгуес капитаны етіп тағайындады. Алайда, Буэнос-Айресте Primera Junta жарияланғанда, Артигас испандықтардың қатарынан шығып, революцияға қосылды, ол оны полковникке дейін көтерді. Буэнос-Айрестен аз көмек алып, ол Монтевидео вице-корольдіктің жаңа астанасы болған Банда Ориенталда көтеріліс ұйымдастыруға жіберілді, оның вице-королі Франсиско Хавьер де Элио болды. Лас-Пьедрас шайқасы (1811) Элионың құрлықтағы шешуші жеңілісі болды, бірақ ол теңіз күштерінің қолдауымен Монтевидеоны әлі де басып ұстады. Осы кезде Элио бразилиялық күштермен одақтасып, олардың қақтығысқа араласуын сұрады. Жеңіліске ұшыраудан қорқып, Буэнос-Айрес Элиомен бітімге келіп, оны Банда Ориенталдың және Энтре-Риос аймағының жартысының билеушісі деп мойындады. Бұл әрекетті опасыздық деп есептеген Артигас Монтевидео төңірегіндегі блокаданы тоқтатып, өзінің жақтастарымен бірге Энтре-Риоске көшті.
Цисплатина провинциясы (1817-1828)
Португалия, Бразилия және Алгарвес Біріккен Корольдігі 1817 жылы оңтүстік бөлігін басып алып, оны Цисплатина провинциясы деп атады. 1820 жылдардың ортасында Отыз үш шығыстық оның ізбасарына (Бразилия империясы) қарсы революция жасады, осылайша Цисплатин соғысы басталды. 1828 жылы Монтевидео шарты бойынша бұрынғы Ориентал провинциясы тәуелсіз мемлекет, Уругвай деп жарияланды. Уругваяна Бразилияда қалды. Солтүстік бөлігі 1836 және 1845 жылдар аралығында Риогранденсе Республикасы деп аталған толық тәуелсіз республика құрды. Бұл территория Рагамуффин соғысында Бразилия империясы тарапынан қайта басып алынып, Пончо-Верде шарты бойынша империя құрамына қайта қосылды. Бүгінде ол Бразилияның Рио-Гранде-ду-Сул штаты болып табылады.