Кіріспе

Бір мезгілде қарама-қайшы сенімдер немесе сезімдер. Амбиваленттілік. Басқаша айтқанда, амбиваленттілік – дегеніміз, біреуге немесе бір нәрсеге қатысты оң және теріс компоненттерді қамтитын көзқарас. Бұл термин сондай-ақ, жалпы түрдегі «аралас сезімдерді» немесе адамның белгісіздікке және шешім қабылдау қиындығына тап болған жағдайларын да білдіреді. Көзқарас мінез-құлыққа қатысты бағыт-бағдар бергенімен, амбиваленттілікпен ұстанушылардың мінез-құлығы одан аз шақырымды болады. Адам өзінің көзқарасынан қаншалықты сенімді болса, соғұрлым оның әсерге ұшырауы мүмкін, демек болашақ әрекеттерін болжау қиын немесе шешімді емес етеді. Амбивалентті көзқарастар сонымен қатар уақытша ақпаратқа (мысалы, көңіл-күйге) бейімделеді, бұл бағалаудың одан да өзгергіш болуына әкелуі мүмкін. Алайда, амбивалентті адамдар көзқарасқа қатысты ақпарат туралы көбірек ойланатындықтан, олар (нақты) көзқарасқа қатысты ақпаратқа аз амбивалентті адамдарға қарағанда көбірек ықпал етеді. Психологиялық тұрғыдан қолайсыз амбиваленттілік, сонымен қатар когнитивтік диссонанс деп аталады, бұл қашқындауға, кейінге қалдыруға немесе амбиваленттілікті шешуге ұмтылуға әкелуі мүмкін. Адамдар өздерінің амбиваленттілігін әртүрлі деңгейде сезінеді, сондықтан амбивалентті күйдің әсері әртүрлі адамдар мен жағдайларға байланысты болады. Осы себепті зерттеушілер амбиваленттіліктің екі түрін қарастырды, олардың біреуі ғана субъективті түрде қақтығыс күйі ретінде сезіледі. Амбиваленттілікті әрқашан оны сезінген адам мойындамайды. Алайда, адам оны әртүрлі деңгейде сезінген кезде, белгілі бір стимулға қатысты қарама-қайшы көзқарастар тудыратын ыңғайсыздық сезіледі. Субъективті амбиваленттілік негізгі бағалаудың екінші деңгейлі үкімі болғандықтан (яғни, «мен президентке деген оң көзқарасыммен келіспеймін»), ол метакогнитивті деп есептеледі. Бұл өлшемдердің мақсаты – адамның белгілі бір бағалауда қаншалықты амбивалентті екенін анықтау. Олардың пікірі бірнеше жолмен берілуі мүмкін. Мысалы, Приестер және Петти рейтингтік жүйені қолданды, онда қатысушылар 0-ден («қандай да қақтығыс жоқ») 10-ға дейінгі шкала бойынша («максималды қақтығыс») сезініп отырған қақтығыс деңгейін бағалады. Үш жағдай келесідей: Егер үлкен мән сақталса, ал кіші рейтинг өссе, амбиваленттілік артады. Егер кіші мән сақталса, ал үлкен рейтинг өссе, амбиваленттілік азаяды. Егер үлкен және кіші мәндер бірдей болса, екі рейтингтің де өсуі (екенің арасындағы айырмашылық өскенде) немесе мәндердің төмендеуі амбиваленттілікті арттырады немесе азайтады. Томпсон және тағы басқалар Бреклер компоненттерін қосу үшін Каплан формуласын жетілдірді:

Сезімталдықтың болжаушылары

Зерттеулер сезімдік және ықтимал екіұштылық арасында орташа байланыс бар екенін көрсеткен, бірақ екеуі де сұрақтарға байланысты пайдалы шаралар болып табылады. Ықтимал екіұштылықты екіұштылықты зерттеушілер көбінесе әртүрлі жағдайлардағы көзқарастардың әртүрлілігі туралы көбірек ақпарат алу үшін пайдаланады. Әрбір адам жағымсыз сезімдердің салдарына өзіндік жағдайда сезінеді, бұл сезімдер екіұштылыққа байланысты болсын болмасын. Сезімдік және ықтимал екіұштылықты байланыстыратын екі негізгі фактор бар: бір уақытта қолжетімділік және тұрақтылыққа ұмтылыс. Бір уақытта қолжетімділік – ықтимал екіұштылықтың қайшы келетін бағалаулардың қаншалықты жылдам және біркелкі ойға келуіне байланысты болуы. Қайшылықты көзқарастарға ие адамдардың мінез-құлқы мен тәжірибесі, қарапайым бейтарап адамдармен салыстырғанда, айқын ерекшеленеді. Бұл көзқарас екіұштылықты зерттеуге қолайсыз және қазіргі зерттеулерге сүйенсек, көзқарастардың қалай жұмыс істейтінін және қалай сезілетінін дәл көрсетпейді.

Екі өлшемді перспектива

Екі өлшемді перспективада нақты бір нысанға қатысты жағымды және жағымсыз көзқарастар жеке-жеке бағаланады.

Шолу

Когнитивтік үйлесімділік теориялары адамдардың сенімді және тұжырымды танымға бейімділігі негізінде қаланды. Адамның ойлары, сезімдері, эмоциялары, құндылықтары, сенімдері, көзқарастары немесе мінез-құлқының қайшылығы керісінше күш тудырады. Бұрынғы үйлесімділік теориясы негізінен осы психологиялық дискомфортты азайтуға және қарапайым, тепе-теңдік күйге оралуға бағытталған инстинктивті ұмтылысқа назар аударды. Алайда, классикалық тәсілдерден өзгеше, көзқарас амбиваленттілігі теориясы парадоксалды күйдің өзіне көбірек мән береді. Мысалы, өлшемдер жиынтығында оң 5 және теріс 5, оң 9 және теріс 1 жиынтығымен бірдей деңгейде үйлесімді болады. Дегенмен, әрбір жиынтықтағы амбиваленттілік деңгейі мүлдем бөлек. Бұл айырмашылық амбиваленттіліктің салдары мен әсерін зерттегенде маңызды, себебі сырттай ұқсас бағалаулар шындығында өте әртүрлі болуы мүмкін. Екі өлшемді перспектива көзқарас бағалауы амбиваленттілікті және бағалаулық когнитивтік үйлесімділікті ажырата алады. Бағалаулар артқан сайын, амбиваленттілік де, бағалаулық когнитивтік үйлесімділік те мінез-құлықты болжауда тұрақсыз және тиімсіз болады. Фестингер және басқа да ерте психологтар когнитивтік диссонанстың екі қайшы ойдың немесе пікірдің нәтижесі деп есептеді. Алайда, қазіргі зерттеулер барлық когнитивтік қайшылықтар бірдей мазасыздық тудырмайтынын көрсетті, себебі дау-жанжалға себеп болатын диссонанс емес, аталған дауға қатысушылардың көзқарасы. Сондықтан диссонанс – бұл жеке адамның ұстанымы мен осы адамның іс жүзіндегі мінез-құлқы арасындағы қарама-қайшылық, ал амбиваленттілік – ұстанымның өзіндегі қайшылық ретінде қарастырылады. Адамдар тұрақты және оң бейнеде болуға ұмтылады. Мұнда қолжетімділіктің болмауы, пікірлердің бұрмалануын азайтуға көмектеседі. Алайда, екі қайшы көзқарасты шешу үшін көбірек күш жұмсау қажет болғандықтан, егер адам шешімге келуге ниеттенсе, терең ойлану қажет. Субъективтік және объективтік амбиваленттілік арасындағы қарым-қатынастың тұрақтылығын дұрыс бағалау үшін жеке және жағдайлық факторларды ескеру қажет. Мысалы, созылмалы диетада отырған адам тамақтан ләззат алу және салмақты бақылау мақсаттары арасында амбиваленттілік сезімін басынан өткеруі мүмкін. Осы мақсаттардың әрқайсысы жеке-жеке оң деп есептеліп, бірақ олар бірге тамақ ішуге қатысты болғанда туындайтын қайшылық амбиваленттілікке әкеледі. Тамақтан ләззат алу және салмақтан арылу мақсаттары екеуі де оң көзқараспен қарастырылады, бірақ бұл екі мақсат бір-бірімен үйлесімсіз және тамақ ішу туралы ойланғанда екеуі де белсенді болады. Мұндай жағдайда адамдар көбінесе олардың амбивалентті жағдайына қатысты ақпаратқа көбірек назар аударады, әсіресе ол дискомфортты азайтуға мүмкіндік береді деп саналса.

Сананың тұрақтылығы

Амбиваленттілік көбінесе көзқарастың күшін теріс болжаушы ретінде түсіндіріледі. Зерттеулер екіұшты көзқарастардың уақыт өте келе тұрақсыздығын, өзгеріске төзімділігін азайтатынын және мінез-құлықты болжау мүмкіндігін төмендететінін көрсетті. Амбивалентті көзқарастар сол кездегі түсініктерге, сезімдерге немесе нысандарға байланысты өзгеріске ұшырайды. Амбивалентті көзқарас – бұл бір мезгілде оң және теріс сезімдерді ұстану, сондықтан олардың күші адамның қай жағдайда екеніне қарай артуы немесе азаюы мүмкін; көзқарастың әртүрлі аспектілері жағдайларға байланысты белсендірілуі мүмкін. Блюлер амбиваленттіліктің үш негізгі түрін ажыратты: еріктік, зиялық және эмоционалды. Еріктік амбиваленттілік – Монтень «екі тең құштарлық арасында әділ тепе-теңдікте сақталған рух» деп атаған, әрекет туралы шешім қабылдауға келмейтін жағдайды білдіреді. Бұл тұжырым (егер Блюлердің термині болмаса) ұзақ тарихқа ие, орта ғасырларда екі тартымды шөп үймі арасында аштықтан өлген Бурданның есегінен бастап Аристотельге дейін жетеді. Зиялық амбиваленттілік – «әр себепке қарсы себеп табылады» деген күмәнді сенім – Монтень арқылы Секст Эмпирик пен Пирроға дейінгі ұзақ дәстүрді жалғастырады. (Фрейд Блюлердің зиялық амбиваленттілікке берген басымдылығын, Фрейдтің зиялық құрылымдарына қатысты өзінің амбиваленттілігін ескере отырып, оларды мақтап, сынағандықтан, әсіресе орынды деп санады). Эмоционалды амбиваленттілік бір нысанға қатысты эмоционалдық көзқарастардың қарама-қарсы болуын қамтиды, мысалы, әйеліне бірдей махаббат пен жеккөру сезімін ұстаған адамдағыдай. Блюлер шизофренияның психологиялық айырылуымен байланысты амбиваленттілікті қарастырғанмен, «салауатты адамдардың түсінде эмоционалдық және зиялық амбиваленттіліктің жиі кездесетінін» де атап өтті.

Фрейдтік қолданыс

Фрейд Блюлердің екіұштылық тұжырымын тез қабылдап, оны бұрын екіұшты тіл немесе бір адамға бағытталған махаббат пен жек көрудің тұрақты түрде қатар жүруі тұрғысынан қарастырған салаларға қолданды. Фрейд Блюлер терминінің қолданылу аясын кеңейтіп, Фрейд "қарсы компоненттік инстинкттер жұбы" деп атаған, бір инстинкттік күш-жігердегі белсенді және пассивті тенденциялардың бірге болуын қамтыды, мысалы, қарау және қаралу. Карл Абрахам қайғыдағы екіұштылықтың болуын зерттеді – ол оны әмбебап құбылыс деп есептеді. Психоанализ саласындағы басқалар қарама-қайшы күш-жігерлердің (әдетте махаббат пен жек көру) тамырын психосексуалдық дамудың өте ерте кезеңдеріне дейін іздеді. Екі қарама-қайшы эмоцияны сезінуге қарсы қорғаныс шаралары психологиялық репрессияны, оқшаулануды және ығыстыруды қамтиды. Мысалы, талдау пациентінің әкесіне деген махаббаты өте саналы түрде сезіліп, ашық білдірілуі мүмкін, ал сол объектіге деген "жек көруі" қатты басылып, тек жанама түрде білдірілуі мүмкін, сондықтан тек талдау барысында ғана ашық көрінеді. Есірткіге тәуелді адам өзінің таңдаған есірткісіне қатысты екіұшты сезімде болуы мүмкін; олар есірткі қолданудың өміріне (әлеуметтік, қаржылық, физикалық және т.б.) теріс әсер ететін фактор екенін біледі, бірақ сонымен бірге есірткіні іздеп, қолдану арқылы одан алатын оң нәтижелерге ("сархош болу" сияқты) қол жеткізеді. (Жақында тәуелділікті психикалық денсаулық мәселесі және мінез-құлық таңдауы емес, химиялық тұрғыдан шақырылған/кодталған императив ретінде қарастыру тәуелділікке қатысты екіұштылық ұғымын күрделендіреді.) Тағы бір маңызды айырмашылық – психоаналитикалық "екіұштылық" тұжырымы оны барлық невротикалық қақтығыстардың нәтижесі деп қарастырса, ал адамның күнделікті "аралас сезімдері" қарастырылып отырған нәрсенің жетілмегендігіне негіделген нақты бағалаудың нәтижесі болуы мүмкін.

Философиядағы екіжақтылық

Хили Разинский сияқты философтар екіұштылықтың адам тәжірибесінің басқа да жақтарымен – жеке тұлға, әрекет және бағалау сияқты мәселелермен қалай байланысты екенін, сондай-ақ толық екіұштылықтың болуы немен байланысты екенін зерттейді.