Кіріспе

1755 жылы француз-үнді соғысының шайқасы

Форт-Бозжур шайқасы Чиньекто тасқындығында болды және бұл Ле-Лутре соғысының аяқталуын және Жеті жылдық соғыста Акадия/Жаңа Шотландия майданында британдықтардың шабуылының басталуын білдірді, бұл Солтүстік Америкадағы француз отаршылдық империясының аяқталуына соқтырды. 1755 жылдың 3 маусымынан бастап, подполковник Роберт Монктон басқаратын британдық армия жақын орналасқан Форт-Лоуренстен шығып, Форт-Бозжурдегі шағын француз гарнизонын қоршады, мақсаты Чиньекто тасқындығын британдық бақылауға беру болды. Тасқындықтың бақылауы француздар үшін маңызды болды, себебі ол қыс айларында Квебек пен Луибур арасындағы жалғыз жол болды. Екі апталық қоршаудан кейін, 16 маусымда форттың командирі Луи Дюпон Дюшамбон де Вергор капитуляциялады.

Тарихи контекст

Акадия аумағына қатысты ағылшындар мен француздар арасындағы шиеленіс он жетінші ғасырда Франция Акадия колониясын құрған кезде басталды, бұл оларды Жаңа Англиядағы пуритандармен көрші етті. Керісінше пікір туындауының басты себептерінің бірі, әсіресе Акадияны басып алғаннан кейін (1710 ж.), Чигнекто аралы француздар мен ағылшындардың иелігінде болды, ал қазіргі Жаңа Шотландия ағылшындардың иелігінде болды. Екеуін бөліп тұрған шекара Миссагуаш өзені болды, алайда акадиялықтар өзеннің екі жағына да қоныстанды. Осыған қарамастан, Франция королі Людовик XV акадиялықтарды Миссагуаштан батысқа және Форт-Бозжурға қарай көшіп кетуге шақырды. 1750 жылдары Жаңа Англия тұрғындары құрғақшылық, күйзеліс, жоғары салықтар мен зорлық-зомбылыққа ұшырады, олардың барлығын пуритандық және протестанттық діни қызметкерлер католик француздарға қарсы шабуылға қолдау көрсету үшін пайдаланды. Сонымен қатар, француздар мен микмактардың жақын қарым-қатынасы ағылшындарды ашуға мәжбүр етті. Акадиялықтар микмактармен жиі үйленді, нәтижесінде этникалық келісімге және бірегей жергілікті халықтың құрылуына әкелді. Ағылшындар акадиялықтардың бай жер иеленуіне және микмактардың қолдауына наразы болды, бұл протестанттық қоныстың құрылуына кедергі келтірді. Жаңа Англиялықтардың басты мәселесі – акадиялықтар, француздар және микмактардың арасындағы тығыз байланыс болды. Форт-Бозжурдағы діни қызметкер Аббе Ле Лутр француз үкіметінің өкілі болғандықтан және сонымен бірге микмактарға одақтас болғандықтан, тағы бір шиеленіс туды. Ле Лутр Францияға адал болды және акадиялықтардың адалдығын қамтамасыз ету үшін, егер олар ағылшын аумағына кірсе, физикалық және рухани зиян келтірумен қорқытты. Діни және әскери жазалау жағдайында акадиялықтар ағылшын қолдауынан бас тартты. Ле Лутр сонымен қатар микмактарды британдықтарға қарсы тұруға шақырды, олар бұл соғысты 1689 жылы бастаған болатын. Британдықтар Ле Лутр үшін сыйлық белгіледі. Лейтенант-полковник Лоуренс және Жаңа Шотландия Кеңесі, сондай-ақ көптеген бұрынғы губернаторлар, акадиялықтардың көптеген жағдайларда бейтарап әрекет етпегенін атап өтті. Лоуренс кейбір акадиялықтардың француздарға айқын қолдау көрсеткеніне дәлелдер бар екенін және барлық акадиялықтарды ағылшынға адалдық ант беруге мәжбүрлеуге үміттенеді. Жаңа Англиядағы ағылшындар акадиялықтарды Британияға сатқын және Филадельфияға көшірілуі керек "француз фанатиктері" деп санады. Лоуренс акадиялықтардың ерекше өмір салтын және бейтараптығын ескермеді. Нәтижесінде кейбір тарихшылар Лоуренстің мақсаты – Жаңа Англиялықтар үшін бай жерлерді тазарту болды деп санайды. Басқалары депортация негізінен әскери мақсаттарда, микмак халқымен және Луисбургтің акадиялық қолдауымен одақтасқанда акадиялықтардың әскери қауіпін жою үшін жасалды деп атап өтті. 1753 жылы Канададан француз әскерлері оңтүстікке қарай аттанып, Огайо аңғарының жерін басып алды. Британия шабуылға наразылық білдіріп, Огайоны өзіне иелік етуге талап етті. 1754 жылы 28 мамырда Француздар мен үндістер соғысы Джумонвилл Глен шайқасымен басталды. Француз офицері прапорщик де Жумонвилл мен оның эскорттың үштен бір бөлігі Джордж Вашингтон бастаған британдық патрульдің шабуылынан қаза тапты. Жауабын алу үшін француздар мен үндістер британдықтарды Форт Нецестиде жеңді. Вашингтон өз күшінің үштен бір бөлігін жоғалтып, берілді. Акадияда британдықтардың басты мақсаты француз бекіністерін жеңу болды – Бозжур және Луисбург. Британдықтар акадиялықтардың француздарға және Вабанаки конфедерациясына адалдықтарын әскери қауіп ретінде қарастырды. Ата Ле Лутр соғысы тоталитарлық соғыс үшін жағдай жасады; британдық азаматтар сақталмады және губернатор Чарльз Лоуренс пен Жаңа Шотландия Кеңесінің пікірінше, акадиялық азаматтар барлау, баспана және логистикалық қолдау көрсетті, ал басқалары британдықтарға қарсы шайқасты. Осы уақыт ішінде британдықтар француздар мен жергілікті тұрғындардың басып кіруінен қорқып жүрді. Француздардың қолдауымен жергілікті шабуылдардың нәтижесінде кейбір британдық қоныстар өз қоныстарын тастап кетті (Дартмутқа шабуыл (1751) қараңыз). Чиньектодағы әскери күшейтудің нәтижесінде, француздар мен үндістер соғысының үлкен үйлестірілген күш-жігерінің бір бөлігі ретінде, Массачусетс губернаторы Уильям Ширли Форт-Бозжурды алуды жоспарлады. Форт құрылысы 1751 жылы басталды және 1752 жылы лейтенант болған Жако де Фидмонт есімді әскери инженер жасаған жобалар негізінде салынды. Фидмонт форт құрылысына және оның қорғаныс жоспарларына жауапты болды. Форт бомбалауға төтеп бере алатындай берік болуы керек еді, бірақ Форт-Бозжур 1755 жылы бірнеше себептерге байланысты толыққанды аяқталған жоқ. Біріншіден, форттың діни қызметкері Аббе Ле Лутр еңбек күшін суару жобасына қайта бағыттауды шешті. Сонымен қатар, 1754 жылы Форт-Бозжурдағы әскери қолбасшы Луи дю Шамбон де Вергор ақшаны өзіне сақтап, қорғанысты күшейтуге ресурстарды жұмсаған жоқ. Форт-Бозжурда тамақтан улану эпидемиясы болғанда, Пишон ағылшын дәрігерімен медициналық жазбаларын талқылау үшін Форт Лоуренсқа сапарлады. Қорытындысы бойынша, француздықтар петрушка деп ойлаған дұрыс емес шөп тамаққа қосылған. Осыдан кейін Пишон Форт Лоуренстегі ағылшындармен достық қарым-қатынасқа түсіп, Форт-Бозжурда өзінің құндылығын танымайтынын сезінгендіктен, фортқа жиі баратын болды. Пишон қолбасшы Вергорға да, діни қызметкер Аббе Ле Лутрға да сенбеді, ол Вергордың бағынында болғанымен, нақты басшы болып табылды. Ақырында Пишон Форт Лоуренстің қолбасшысы, капитан Джордж Скоттпен кездесіп, тыңшы болып жұмысқа орналасты. Пишон британдық ұлттың француздық ұлттан жоғары екеніне сенеді деп мәлімдеді, бірақ оның ақша табуға және Форт-Бозжурдағы жоғары лауазымды тұлғаларын жек көруі ықтимал. Бозжур қамалына дейін бір жыл бойы Пишон ағылшындарға карталар мен шайқас жоспарлары сияқты маңызды әскери ақпаратты берді. (Кейбір акадиялықтар да британдықтар үшін тыңшы болып жұмыс істеді.) 1755 жылғы оқиғалардан кейін Томас Пишон өзінің жаңа өмірін Томас Тирелл ретінде, король Джордж II-нің поддандысы ретінде бастады. Өмірінің кейінгі жылдарында Пишон француздықтарға жасаған опасыздығына өкінді.

Қоршау

Бозжурға шабуылға Массачусетс штатының полковнигі Ширли адамдар жинады. Ол 2000 адамды жинап, оларды полковник Уинслоу, подполковник Джордж Скотт және Роберт Монктон басқарды. 1755 жылдың 22 мамырында экспедиция Бостоннан шығып, 2 маусымда Форт-Лоуренске жетіп, тағы 400 адам қосылды. Содан кейін ағылшын экспедициясы 4 маусымда Форт-Бозжурға қарай жол тартты. Осы уақытта Вергор шабуыл жақындап келе жатыр деген хабарды алып, қорғаныс шараларын қолға алды. Бірінші кезекте ол айналасындағы акадиялықтарды қаруға шақырды, бірақ олар көңілі толық болмады. Акадиялықтар өздерінің губернаторынан оларды қорқытуды сұрады, себебі ағылшындардың опасыздық айыбымен жазаланбауын қалады. Форт-Бозжурды қорғауға шамамен мың адам жеткілікті болды. Вергор сондай-ақ Квебекке, Луисбургке, сондай-ақ Сент-Джон өзені мен Сент-Джон аралдарындағы елді мекендерге көмек сұрап хаттар жіберді. Ол Форт-Гаспероға да хат жолдады, ол Форт-Бозжурға ең жақын орналасқан. Фортты техникалық тұрғыдан Вергор басқарса, қорғаныс жоспарларын және шабуылға дайындықтарды үйлестірген – Жако де Фидмонт болды. Бозжурдың қоршаудан аман қалуының жалғыз жолы – қорғанысын нығайту екенін ол жақсы білді. Сондықтан ағылшындар келгенге дейін қосымша жұмыстарды аяқтауды талап етті. Басқа дайындықтарға жолдар мен көпірлерді бұзу кірді. Соқтығыстан кейін ағылшындар сексен адамнан шығын көргені айтылды, бірақ бұл, көбінесе, акадиялықтардың нашар көңіл-күйін көтеру үшін ойлап тапқан сан болды, себебі олардың атуы нашар болды. Ағылшындар Вергордың отпен қиратқан Миссагуаш өзеніндегі көпірді қайта салуға кірісіп, ешқандай шығынға ұшырамады. Вергор, Аббе ле Лутр және Фидмонт акадиялықтар мен сарбаздардың көңіл-күйін жақсарту үшін бар күштерін жұмсады. Вергор Луисбургтен көмек келетінін атап өтті. Фидмонт акадиялықтардың ынтасының деңгейіне де алаңдады, себебі қорғанысты нығайтуды жалғастыру үшін олардың жұмыс істеуі қажет болды. Жұмыс істеуге дайын адамдардың саны өте аз болды. 7 және 8 маусымда француздың одақтастары ағылшын офицері Хейді тұтқынға алып, оны Форт-Бозжурға әкелді, сондай-ақ ағылшын дезертирін де тұтқынға алды. 14 маусымда Вергор Луисбург портының ағылшындармен тосылғанын естіді, сондықтан көмек жіберу мүмкін емес еді. Жалпы көңіл-күй нашар болғандықтан, Вергор бұл жаңалықты құпия ұстауға шешім қабылдады. Алайда, оның әйелімен қарым-қатынаста болған қызметшісі бұл туралы естіп, хабарды таратты. Келесі күні акадиялықтар мен сарбаздардың барлығы үмітін жоғалтып, капитуляция талабын көтерді. Соғысқа қатыспаған көптеген акадиялықтар ағылшындардың тұтқынға алып, өлім жазасына кесуінен қорқып, алаңдады. Бозжур 16 маусымға дейін бомбалауды жалғастырды, содан кейін бір бомба офицерлердің асханасына тиіп, бірнеше француз офицерлерін және ағылшын тұтқыны Хейді өлтірді – ол қоршауда өмірін жоғалтқан жалғыз ағылшын болды. 16 маусымда 1755 жылы капитуляция туралы ақ ту көтеріліп, келісімге қол қойылды. Жазбаша капитуляцияда акадиялықтарды қорғауға арналған шарттар, ағылшындардың Бозжурдан қандай материалдық игіліктер алатыны және французтардың келесі алты ай бойы Америкада қару ұстамайтыны жазылды. 16 маусымда сағат 19:30-да ағылшындар Форт-Бозжурды басып алды. Ағылшындар Форт-Гаспероға да сол шарттарды ұсынды, олар дереу қабылданды және қол қойылды. Форт-Бозжур шайқасынан (1755) кейін Роберт Монктон Джон Раустың басшылығымен Форт-Менагуэшті басып алуға жасақ жіберді. Де Буашебер өзінен күшті күшпен бетпе-бет келгенін білгендіктен, фортты өртеп, партизандық соғыс жүргізу үшін өзен бойымен шегінді. Форт-Менагуэштің қирауы Луисбургті Акадиядағы соңғы француз бекінісі қалдырды. Буашебер өзінің алғашқы шабуылын Петикодиак шайқасында жасады.

Салдары

Форт-Бозжурдың басып алынуы Британ империясы мен Новая Шотландияның акад халқы арасындағы қарым-қатынаста шешуші фактор болды. Онжылдықтар бойы Британия акадтардан адалдық серт алуға тырысты, бірақ олар "1730 жылғы келісімдер" болашақтағы ағылшын-француз қақтығыстарында олардың бейтараптығын қамтамасыз еткенін мәлімдеді. Мұндай бас тарту, француз отаршылдарының француз тілдес халқының арасында көтеріліс тудыруға жасаған қайта-қайта әрекеттерімен қосылып, британдық шенеуніктерді, әсіресе губернатор Чарльз Лоуренсті, іштен шабуылдан қатты сақтандырды. Форт-Бозжур шайқасы акадтардың тағдырын әскери және саяси тұрғыдан шешті. Форт басып алынғаннан кейін француз католиктері материкке құрлық арқылы қашудың жалғыз жолын жоғалтты. Қаруларын Лоуренске тапсырғаннан соң, олар "британ үстемдігінде" қалды. Осы кезде британдықтар бірнеше акадтардың Бозжурды қорғауға қатысқандарын анықтады. Лоуренс кейбір акадтардың бейтараптықты бұзатынына жеткілікті дәлел тапты, сондықтан ол және Кеңес "акад мәселесін" біржола шешуге бекінді. 1755 жылдың 31 шілдесінде ол колониядан акад халқын күштеп шығаруға бұйрық берді. Сол сәтте ол Массачусетс губернаторы Уильям Ширлимен бірге Британ батальондарын Новая Шотландияға тартуды жоспарлап жатты. Көптеген бұрынғы губернаторлар сияқты, Лоуренс пен Ширли акадтарды көшіру мүмкіндігін жиі талқылаған, бірақ 1755 жылға дейін мұндай шараларға қаржы жетіспеді. Егер сол жылы генерал Эдвард Брэддоктың жеңілісі болмаса, Лоуренс британдықтардың билігін Акадиядан тысқары жерлерге кеңейтіп, жаппай көшіру қажеттілігін болдырмаған болар еді. Британдықтар Форт-Бозжурды Форт-Камберленд деп атады. Ол тез арада акадтарды қуғын-сүргінге салудың маңызды орталығына айналды, бірақ Жеті жылдық соғыстың қалған бөлігінде аз әскери оқиғалар болды. Форт Америка революциясы кезінде 1776 жылы Форт-Камберленд шайқасында тағы бір қоршауға түсті.