Кіріспе

Албаниде (Нью-Йорк штаты) басталған Эмансипацияға дейінгі африкалық мәдени фестивалі – Pinkster. Pinkster – мамыр айының соңында немесе маусым айының басында өтетін көктемгі фестиваль. Атау голланд тіліндегі "Пинкстерен" сөзінен шыққан, ол "Пентекост" дегенді білдіреді. Ағылшын тілінде Pinkster – Нью-Йорк және Нью-Джерсидегі афроамерикандық халықтың, әсіресе 19 ғасырдың басында өткізген мерекелері. Голландтықтар үшін Пинкстер діни мереке болған, демалуға, жиналуға және крещение мен конформация сияқты діни рәсімдерді өткізуге мүмкіндік берген. Бұл мереке сонымен қатар би және көңіл көтерудің дәстүрлі күні еді. Құлдар үшін Пинкстер – жұмыстан босатылған уақыт, отбасы мен достарымен кездесуге мүмкіндік. Пентекост – христиандық мейрам, Остерден кейінгі жетінші жексенбіде тойланады, және Құдайдың Әулие Рухының елшілерге "Жас орақ мейрамында" (Шығ. 23:16) от түрінде түсуін еске алады, бұл мереке Уитсандей деп те аталады. Бұл елшілерге Мәсіх туралы жаңалықты барлық тілдерде таратуға (глоссолалия немесе "тілдер сыйы") мүмкіндік берді (Елшілердің істері 2). Пинкстерен – жыл мезгілдерінің ауысуын және көктемнің жаңаруын тойлау болған. Әртүрлі дәстүрлер егістік пен жайылымның өсуі мен құнарлылығын қамтамасыз етуге бағытталған. Мысалы, май шешігімен бірдей тамырдан шыққан Пинкстеркроон ағаштарын орнату осы дәстүрлердің бірі. Көптеген елді мекендерде тұрғындар ауылдық бұлақтарды гүлдермен және қайың бұтақтарымен безендіреді, оларға түрлі-түсті ленталар мен боялған жұмыртқалар тізбегін іледі.

Солтүстік Америкада

Голландиялық отаршылар мен Жаңа Нидерландтағы (қазіргі Нью-Йорк штаты мен Нью-Джерси) қоныстанушылар 17 ғасырда Пинкстер мерекесін Солтүстік Америкаға әкелді. Бастапқыда голландтық христиандық мереке болған Пинкстер 19 ғасырға қарай негізінен афроамерикандықтардың мерекесіне айналды, оны құлдар мен бос афроамерикандықтар тойлап, Ангола, Конго және басқа да африкалық мәдениет элементтерін қосты. Оңтүстік плантацияларымен салыстырғанда, Солтүстік фермаларындағы отбасылардың көпшілігі азат етілген құлдарды аз мөлшерде ұстады. Солтүстіктегі климат та, жергілікті тұрғындар да қиын болғандықтан, фермалар көбінесе кішкентай болды; сондықтан (ірі қалаларды есептемегенде, олар өскеннен кейін) африкалықтар аз және шашырап орналасқан. Отбасы мүшелері басқа отбасыларға сатылып жіберілді. Пинкстер африкалықтарға отбасы мен достарымен кездесуге, уақытша тәуелсіздіктің сезімін басуға, сондай-ақ өздерінің аздаған ақшасын табуға және жұмсауға мүмкіндік берді. Бұл африкалық мәдениет пен дәстүрді бөлісуге, жеткізуге және сақтап қалуға да мүмкіндік берді, әсіресе Солтүстік Америкада туған афроамерикандықтар үшін. Нью-Йоркте отбасылар шеткері аймақтардан Нью-Йорк қаласына немесе Олбаниге баратын, ол 19 ғасырдың басына дейін негізінен голландтық қала болып қала берді. Бұл қалаларда олар құлдар мен бос қара нәсілді голландтардың көптеп шоғырланған халқымен кездесе алды. 18 ғасырдың ортасына қарай Нью-Йорк пен Бруклиндегі мерекелерге өте көп адам жиналды. Бос қара нәсілді голландтар жидектер, шөптер, сассафрас қабығы, сусындар мен устрица сатылып, Пинкстер фестивалінде тапқан ақшаларын пайдаланды. Бүгінде Нью-Йорк штатының Олбани қаласындағы Пинкстер фестивалі АҚШ-тағы ең көне афроамерикандық музыкалық фестиваль болып саналады. Нью-Йорк афроамерикандық Пинкстер комитеті (AAPCNY) және Африкалық зират ескерткіші жыл сайын Нью-Йорк қаласында Пинкстер мерекесін өткізеді.

Еуропадағы Пинкстер

Пинкстер бірнеше күн бойы тойланды. Голландтықтар Пинкстерді шіркеу қызметтеріне қатысып, крещение және растау сияқты маңызды шіркеу рәсімдерін өткізді. Жұмыстан босаған көршілер бір-біріне қонаққа келіп, балалар жұмыртқаларды жарқын түстермен бояп, имбирлі нан сияқты тәттілерге құмарлық танытты. Африкалықтар мен голландтар да Пинкстер мерекесінде ішімдік ішіп, ойын-сауық көріп, би билеп, музыка тыңдады. Сатушылар өздерінің дүкендерін және арбаларын жасылдандырып, әсіресе, Елуінші күн мерекесімен байланысты азалия гүлдерімен безендірді. Олар африкалық және еуропалық би қимылдары мен элементтерін үйлестіріп, қазіргі заманғы степ және брейк-данстың алғабасы болған жаңа билер жасады. Пинкстер әр адам үшін әртүрлі мағынаға ие болды. Голландтықтар үшін Пинкстер діни мереке, жұмыстан демалыс күні және әлеуметтік қарым-қатынас жасауға мүмкіндік берді. Ал құлдар үшін ауылдық жерлерде немесе қалалық базарларда жиналғандар үшін бұл мереке одан да көп нәрсені білдірді. Африкалық ерлер мен әйелдер ақша тауып, қысқа мерзімге тәуелсіздік сезініп, қажетті заттарды сатып алатын. Ең бастысы, Пинкстер отбасы мен достарымен қайта табысуға, сондай-ақ құлдықтың шектеулеріне қарамастан африкалық салт-дәстүрлерді сақтауға, өзгертуге және көрсетуге мүмкіндік берді. Алғашқыда құл болған Джон Уильямс XIX ғасырдың соңында: «Африкада 'Пинкстер күні' діни мереке болып есептелген, ол біздің Рождество күніміз сияқты жарым-жартылай пұтқа табынушылық, жарым-жартылай христиандық мерекесі болған. Албанидегі көптеген ескі 'түсті' адамдар Африкада туған, олар өздерінің жабайы билерін билеп, ана тілдерінде ән айтатын» деді. Албаниде «Пинкстер» мерекелері әдетте мамыр айында өтіп, бір аптаға созылған. Бұл Африкалықтардың карнавалы болды, онда олар шексіз қуанышқа және көңіл көтеруге берілді. «Музыка ерекше болды. Басты аспап – «кетел барабаны», бір жағынан қой терісімен жабылып, «шабақ» деп аталатын ағаштан жасалған құрал еді». Пинкстер 1790-1810 жылдар аралығында Албаниде афроамерикандықтардың мерекесі ретінде ең жоғары деңгейге жетті; мереке Пинкстер төбесіндегі алаңның үш жағында орналастырылды. Осы кезеңде Пинкстер фестивалін Карл патша басқарды. Король Чарльз Албанидегі афроамерикандықтар арасында кең танымал болды, олар оның беделін жоғары бағалады. «Сермониялар шебері» деген лауазымы оған мереке кезінде барабан соғып, би билеу кезінде қатысушылардың рухын көтеріп тұру жауапкершілігін жүктеді. 1800 жылдардың басында Пинкстер басқа ұлттардың назарын аударса да, ол афроцентристік мереке ретінде қарастырылды.

Пинкстер патшасы

XVIII ғасырдың аяғы мен XIX ғасырдың басында бұл мерекеге өзі құл болған "Патша" төрағалық етті. Пинкстер патшасының таққа отырғызылуы Солтүстік Американың кейбір африкалық мәдениеттеріндегі көшбасшыларды сайлауды еске түсірді, құл қоғамдастығының құрметті мүшелеріне бүкіл қоғамдастыққа қатысты символдық билік пен құл қоғамдастығының ішіндегі құрметтілік берді. Рангты кері аудару сияқты осы тойлау түрі Африка мен Еуропаның Бокс күні мен Марди Гра сияқты дәстүрлерін еске түсіреді. Бұл дәстүр Конго Корольдігінде Афонсо I билігі тұсында өткен Пентикост мерекесіне қатысты болуы мүмкін. Олбанидегі белгілі "патша" – "Пинкстер төбесіндегі Чарли", "Қаралардың патшасы" болды. Чарли Анголада дүниеге келді, оның патшалық қаннан тарағаны айтылады және бай саудагер Волкерт П. Доудың қызметшісі болды. "Король Чарльз" британдық бригадирдің киімін киді, алтын жапсырмалы ұзын қызыл пальто, сары жүннен жасалған әшекейлер және үш бұрышты бас киім тақты. Чарли мен оның ізбасарлары "пинкстер гүлдерімен" (азалия) безендіріліп, Олбанидің Мемлекеттік көшесі бойымен шеру жүргізді. Шеруден кейін "негрлер ойын-сауық пен той-томалақ жасады, барлығы африкалық ханзада ретінде құрметке ие болған патшаға құрмет көрсетті. Кешке Чарльз бен бір сұлу қыз басқарған үлкен би өтті".

Африкалық-американдықтарға әсері

Пинкстер африкалық-америкалық мереке ретінде Нью-Йоркте 1790 және 1810 жылдар аралығында ең жоғары деңгейге жетті. Мереке алдында Африка үлгілерін еліктейтін уақытша жайлар салынып, жиналды. Мүшелер үш-төрт күнге дейін спорт, би және музыкамен той тартатын. Ең бастысы – барабан соғылысына орындалған Тото немесе Гвинея биі болды.

Жасырға негізделген заңнама

1811 және 1813 жылдар аралығында, оның танымалдылығына қарамастан, тіпті соның салдарынан да, Нью-Йорк штатының Албани қаласында Пинкстер мерекесімен байланысты ішімдік ішуге және билеуге тыйым салатын қалалық қаулы қабылданды. Ақ адамдар афроамерикалықтардың көптеп жиналуы мен араласуы оларға революция жоспарлауға мүмкіндік береді деп алаңдады. Кейбір тарихшылар кеңестің Пинкстерді жоюды көздегенін айтады, себебі ол дамып келе жатқан орта тапқа ұнамаған, осыған байланысты заңның кейіннен күштен шығарылуы, көтерілістердің алдын алу мақсатына қайшы келеді. Бұл заң тек 2011 жылы жойылды. Нью-Пальцтегі Нью-Йорк мемлекеттік университетінің қара зерттеулер профессоры Альберт Джеймс Уильямс Майерс былай деді: «Менің ойымша, Албанидегі және Нью-Йорктегі саяси шенеуніктер Пинкстер африкалықтардың жиналысы болғандықтан, ол көтеріліске ұласуы мүмкін деп қорқып, оны тоқтату қажет деп ойлады. Сондықтан, барлық жағдай бойынша, Пинкстер – Гудзон өзені бойында 1811 жылға дейін тойланғандай, енді тек естелік ретінде сақталған мереке».

Қазіргі уақытта

1970 жылдан бері Нью-Йоркте Пинкстерді қайта жандандыруға күш-жігер жұмсалып келеді, мысалы, Хадсон өзені аймағындағы диірмен және сауда орталығы болған Нью-Йорк штатының Слипи-Холлоу қаласындағы 18 ғасырлық Филипсбург Манор-хаусы – тарихи жағдайды қалпына келтіретін мұражайда. Әр көктемде Филипсбург Манор Солтүстік Америкада Пинкстер мерекесін шынайы түрде тойлайды, голланд және африкалық дәстүрлерін үйлестіреді. Олбаниде, Нью-Йорк штатында Пинкстерфест қаланың жылдық Тюльпан фестиваліне енгізілді, ол Аналар күнінде аталып өтеді. Кез келген жастағы қонақтар үшін «Джембе мен би» – колониялық Пинкстер фестивалін қалпына келтіретін, қуандыратын және білім беретін шара. Бұл мереке Нью-Йорктегі құлдықтың зұлымдығын және оның соңғы жеңілісін мойындайды. Хадсон өзені аймағындағы Пинкстер мерекелерінің бір ғасырдан астам тарихын ескеретін бұл шара Солтүстік Америкадағы жалғыз нағыз Пинкстер мерекесі болып табылады. Балалардың тоғызқалып, аяқ тіреу сияқты ойындары, мерекелік нан-пынар, жұмыртқа бояу және еуропалық стильдегі билер – бәрі голланд мәдениетінен алынған. Көрермендерге ұсынылатын әсем шеру, әңгімелер, барабан соғу, би және Пинкстер патшасын сайлау – бәрі африкалық салт-дәстүрлерден бастау алады. Бай голланд саудагерлері болған Филипптер Филипсбург Манордың Үстіңгі диірменіне иелік еткен, ол сол кезде 50 000 акрдан астам жерді құрады. Онда жыл бойы 23 африкалық құл тұрып, диірмен мен кең шаруашылықты басқарды. Филипптер жерді еуропалықтарға, көбінесе голландтарға жалға берді, олар ақша табу үшін бидай екті. Манордың африкалық және голланд тұрғындары 1700 жылдары көршілес ірі қалалардағы фестивальдерге қатысқан ба, әлде Филипсбургте өздерінің Пинкстер мерекелерін өткізген бе, белгісіз. Пинкстер Нидерландыда әлі де ресми мереке ретінде танылады, бірақ бұрынғы мерекелердің көптеген түрлері қазірде сәннен шығып, ұзақ демалысты баршаға арналған қарапайым мерекеге айналдырды. Кейтлин Гринджидің «Libertie» (Algonquin Books, 2021) тарихи романының алғашқы көрінісі Нью-Йорктегі Пинкстер мерекесі кезінде орын алады.