Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Тағы бір теория атаудың шығуын христиандық жеке есім Бардеж, Бардуж (Бартоломейдің қысқартылған түрлері) және жалпы славяндық меншік білдіретін -ов жұрнағынан тудырады. Бұл теорияны есімнің алғаш рет жазылған түрі – Бардужев (1241) қолдайды. Жеке есіммен байланысты болуы кейінірек польша немесе словак дереккөздерінде сақталған жұрнақтың болуымен де расталады.
Another theory derives the name from a Christian personal name Barděj, Barduj (abbreviated forms of Bartholomew) with common Slavic possessive suffix ov. This theory is supported by the first recorded form of the name – Bardujef (1241). The motivation by the personal name is supported also by the presence of the suffix preserved in later Polish or Slovak sources.
Тарих
Венгрия және Хорватияның патшасы Сигизмунд, кейін Германияның патшасы, Богемияның патшасы және Киелі Рим империясының императоры атанды. Қаланың алтын ғасыры 16 ғасырда аяқталды. 18 ғасырдың бірінші ширегінде жағдай жақсара бастады. Бартфаға словактар мен хасидтік яһудилер көптеп келіп қоныстанды. Ғасыр соңына қарай қала халқы 16 ғасырдағы деңгейге қайта жетті. Қала тұрғындарының үйлері қазіргі сәулеттік үлгілерге сәйкес қайта салынды немесе өзгертілді. Солтүстік-батыс маңында синагога, мал сою орны және ритуалдық моншалары бар яһуди кварталы қалыптасты. Жаңа шіркеулер мен көпірлер де салынды. Реформация кезінде Михал Радашин қала пасторы болып тағайындалды. 19 ғасырдың соңғы ширегінде болған өрттерге қарамастан, қала өңірдегі ірі индустрияландыру жобаларының арқасында дамып өркендеді. 1893 жылы Эперьес пен Бартфаны байланыстыратын теміржол ашылды. Бірақ, аннексиядан кейін және бірінші Чехословакия Республикасының құрылуынан соң, қала қайтадан құлдырап, артта қалған ауыл шаруашылығы аймағына айналды. Екінші дүниежүзілік соғыс экономикалық жағдайды нашарлатты, бірақ бомбалаудан көп зиян келмеді. Бардеев 1945 жылдың 20 қаңтарында 1-ші гвардиялық армияның совет әскерлерімен басып алынды. 1950 жылы Бардеев қорғалатын қалалық ядро ретінде жарияланды және оның мәдени мұрасын кең ауқымды түрде қалпына келтіру жұмыстары басталды. Бұл күш-жігер 1986 жылы Гамбургтегі Халықаралық қорғаншылар кеңесінен Еуропалық алтын медальді алған Бардеевке әкелді – Чехословакиядағы бұл марапатты алған алғашқы қала. 2000 жылдың 20 қарашасында Бардеев ЮНЕСКО-ның Әлемдік мұра тізіміне енгізілді, оның яһуди маңы мен тарихи қала орталығы ерекше танылды. 2010 жылдың қарашасында қала ЮНЕСКО тізіміне енгенінің 10 жылдығын тойлады. Бүгінде Бардеев өзінің нағыз ескі қала алаңымен танымал, ол ортағасырлық, Ренессанс және готикалық сәулетті кеңінен қалпына келтіру және сақтау арқасында Бардеевты танымал туристік орынға айналдырды. Қала өзінің бай мұрасын пайдаланып, мәдени дәстүрлерді одан әрі дамытуға тырысады, мысалы, жыл сайынғы сауда жәрмеңкесі және Роланд ойындары (оның ортағасырлық өткенін еске алу). 2005 жылдың шілдесінде Фиш әйелі мен ұлымен 1949 жылдан бері алғаш рет Бардеевке оралды. Синагогалар мен яһуди зиратының күйреуіне оның жауабы – бұл мүлікті қалпына келтіру және сақтау туралы шешім қабылдау болды. Комитет Бардеевтен аман қалғандар, олардың ұрпақтары мен достарынан, сондай-ақ Шығыс Еуропаның жойылып бара жатқан яһуди қауымдастықтарын еске алуға қызығушылық танытқан басқа адамдардан тұрады. Бүгінде комитеттің мақсаты: "Бардеевтегі яһуди мүлігін қалпына келтіру", "Бардеев және Словакиядағы яһуди өмірінің мәдени және тарихи маңызын арттыру", "Яһуди тегі және мұрасы туралы білімді дамыту".
King Sigismund of Hungary and Croatia, who was later on crowned as King of Germany, King of Bohemia and Holy Roman Emperor. The town's golden age ended in the 16th century, when several wars, pandemics, and other disasters plagued the country. Beginning in the first quarter of the 18th century, the situation began to improve. Slovaks and Hasidic Jews came into Bártfa in large numbers. By the end of the century, the population of the town had regained the level of the 16th century. The burghers' houses were rebuilt or modified in keeping with current architectural fashion. A Jewish quarter with a synagogue, slaughterhouse, and ritual baths developed in the north western suburbs. New churches and bridges were built, as well. During the Reformation, Michal Radašin was called as town pastor. Despite further fires in the last quarter of the 19th century, the town continued to thrive, thanks to major industrialization projects in the region. In 1893, a railway was opened connecting Eperjes to Bártfa. However, it declined again following its annexation and the establishment of the first Czechoslovak Republic, and became a backward farming region. World War II saw a worsening in the economic situation, though little damage from bombardment. Bardejov was taken by Soviet troops of the 1st Guards Army on 20 January 1945. In 1950, Bardejov was declared a protected city core and extensive restoration of its cultural heritage began. These efforts culminated in Bardejov receiving the European Gold Medal by the International Board of Trustees in Hamburg in 1986 – the first town in Czechoslovakia to receive the award. On November 20, 2000, Bardejov was selected by UNESCO as one of its World Heritage Sites, recognized for its Jewish Suburbia and historic town center. In November 2010, the city marked the 10th anniversary of its inscription on the UNESCO World Heritage list. Today, Bardejov is known mainly for its authentic old town square, which due to extensive restoration and preservation of its Medieval, Renaissance, and Gothic architecture has made Bardejov a popular tourist destination. The town draws on its rich heritage to further develop cultural traditions, such as an annual trade fair and the Roland Games (commemorating its medieval past). In July 2005, Mr. Fish returned to Bardejov with his wife and son for the first time since 1949. His response to the disrepair and dilapidation of the synagogues and the Jewish cemetery was a resolve to restore and preserve these properties. The committee is composed of Bardejov survivors, their descendants and friends, and others interested in commemorating the vanishing Jewish communities of Eastern Europe. Today, the committee's stated mission is to: "restore the Jewish properties of Bardejov, Slovakia"; "build awareness of the cultural and historical significance of Jewish life in Bardejov and Slovakia"; and "advance knowledge of Jewish ancestry and heritage."
Халықтық мәдениетте
2024 жылы Холокост кезінде болған оқиғалар туралы "Бардеев" фильмі жарық көрді.
In 2024, Bardejov, a movie about events that occurred during the Holocaust was released.
Көрнекті орындар
Бардежовта 1247 жылы алғаш рет айтылған монументалды Әулие Эгидий (Джайлз) шіркеуі бар. 1464 жылы көптеген шағын шіркеулері бар үш кемелі базилика аяқталды. Онда панельдік суреттері бар он бір құнды готикалық қанатты құрбандық үстелдері орналасқан. Орталық алаң (словак тілінде: Radničné námestie) – қаланың ортағасырлық базар алаңы, оны жақсы сақталған готика және Ренессанс стиліндегі қалалықтардың үйлері мен базилика қоршап тұр. Әулие Эгидий (Джайлз) шіркеуін поляк Сач қаласынан келген Яков салған. Ол әлемдегі ең биік ағаш құрбандық үстелін салған Левочалық Павел шебердің ұстазы. Шіркеуде көптеген құрбандық үстелдері бар. Ең қызықты ғимараттардың бірі – 1505 жылы салынған қала әкімшілігінің ғимараты. Төменгі бөлігі готика стилінде, ал жоғарғы бөлігі Ренессанс стилінде аяқталған. Бұл қала кеңесінің штаб-пәтері, сонымен қатар қаланың экономикалық, әлеуметтік және мәдени өмірінің орталығы болды. Қорғаныс жүйесі мен қала қабырғалары 14-15 ғасырларға жатады және Еуропалық мәдени мұра қорының тізімінде Словакиядағы ең күрделі және жақсы сақталған ортағасырлық бекіністердің бірі ретінде тіркелген. Бардежовтан солтүстікке қарай 2,5 км қашықтықта Бардежовске Купеле шипажайы орналасқан. Бұл емдік минералды су көздерінің онкологиялық, қан айналымы және ас қорыту жүйесімен ауыратын адамдарға пайдалы екені айтылады. Мұнда сонымен қатар ашық аспан астындағы халықтық сәулет мұражайы (skansen) бар. Бардежовске Купеле шипажайының шетінде тарихи словак ауылы – Шариш ауылы мұражайы орналасқан. Онда әдеттегі словак ауылында кездесетін ғимараттар бар. Шипажай көптеген мәртебелі тұлғаларды қабылдаған, олардың ішінде Мария Луиза, Парма герцогинясы (Наполеон Бонапарттың әйелі), Ресей императоры Александр I және Австрия-Мажарстан императрицасы Елизавета бар. Осы шипажайда облетка да сатылады.
Bardejov is dominated by the monumental Church of St. Aegidius (Giles), mentioned for the first time in 1247. A three nave basilica with multiple chapels was completed in 1464. It hosts eleven precious Gothic winged altars with panel paintings. The central square (Slovak: Radničné námestie), which used to be the town's medieval marketplace, is surrounded by well preserved Gothic and Renaissance burghers’ houses as well as the basilica. The Church of St. Aegidius (Giles) was built by James of Polish Sącz. He is the teacher of Master Paul of Levoča who built the tallest wooden altar in the world. The church has many altars. One of the most interesting buildings is the town hall, built in 1505. The lower part was built in the Gothic style, while the upper part was finished in the Renaissance style. This was the headquarters of the city council and also the center of the town's economic, social, and cultural life. The fortification system and town walls date from the 14th and 15th centuries and are listed by the European Fund of Cultural Heritage as one of the most elaborate and best preserved medieval fortifications in Slovakia. About 2.5 km (1.6 mi) north of Bardejov is the spa town Bardejovské Kúpele. The therapeutic mineral water springs are claimed to be beneficial to people with oncological, blood circulation, and digestive tract problems. It also hosts an open air museum of folk architecture (skansen). In the outskirts of the spa town Bardejovské Kúpele there is a historic Slovak Village called Šariš Village Museum. It has buildings that would be found in a typical Slovak Village. The spa has played host to a number of dignitaries, including Marie Louise, Duchess of Parma (the wife of Napoleon Bonaparte), Tsar Alexander I of Russia and Empress Elisabeth of Austria Hungary. In this spa they also sell oblátky.
Спорт
HC 46 Bardejov қаланың тарихи шайбалы хоккей командасы болды; олар 2016 жылы таратылды, ал сол жылы құрылған HK Bardejov «феникс клубы» ретінде клубтың хоккей дәстүрін жалғастыруда. Partizán Bardejov – қаланың кәсіби футбол командасы, олар жергілікті Муниципалдық стадионда ойнайды. Клубтың сәтті әйелдер командасы 2012 жылы таратылды.
HC 46 Bardejov was the town's historic ice hockey team; they folded in 2016, HK Bardejov founded the same year as a phoenix club continue the club's hockey legacy. Partizán Bardejov is the town's professional football team, who play at the local Municipal Stadium. The clubs' successful women's side folded 2012.
Демография
Бардеговтың халқы 33 020 адамды құрайды (2010 жылдың 31 желтоқсанына қарай). 2001 жылғы халық санауы бойынша, тұрғындардың 91,3% - словактар, 2,6% - ромдар, 2,5% - русиндер және 1,4% - украиндықтар. Діни құрамында 63,2% - римдік католиктер, 16,9% - грек католиктері, 7,6% - лютерандар және 4,3% - православиеліктер бар. 1910 жылғы халық санауы бойынша, қалада 2571 словак, 2179 венгр және 1617 неміс тұрғыны болған. Еврейлер шамамен 300 жыл бойы осы қалада өмір сүрді. 1920 жылдары Бардегов халқының 34% -ын еврейлер құрады. 1942 жылы, Словакия нацистік Германияның ықпалында болған кезде, Бардеговтен 3000-нан астам еврейлер концлагерлерге депортацияланды, олардың көпшілігі қаза болды. Бардегов қазір "еврейсіз қала" деп аталады. Қала Польша шекарасына жақын Осман соғыстарына дейін солтүстік-шығыс венгр халқының басты қонысы болды.
Bardejov has a population of 33,020 (as of December 31, 2010). According to the 2001 census, 91.3% of inhabitants were Slovaks, 2.6% Romani, 2.5% Rusyns, and 1.4% Ukrainians. The religious make up was 63.2% Roman Catholics, 16.9% Greek Catholics, 7.6% Lutherans and 4.3% Eastern Orthodox. By the 1910 census, it had 2,571 Slovak, 2,179 Hungarian and 1,617 German inhabitants. Jews lived in the town for about 300 years. By the 1920s Jews made up 34% of the total population of Bardejov. In 1942, when Slovakia was under the influence of Nazi Germany, more than 3,000 Jews from Bardejov were deported to concentration camps, where most were murdered. Bardejov is now a "town without Jews." The town was the northeast Hungarian majority settlement until the Ottoman wars near the Polish border.