Кіріспе

Жесттік байланыс жүйесі

Үй белгісі (немесе ас үй белгісі) – бұл жесттік байланыс жүйесі, көбінесе естімейтін бала, қолжетімді тілдік ақпараттың жетіспеуінен, өздігінен ойлап табады. Үйдегі ым-ишара жүйелері баланың қарым-қатынас құралы ретінде үнемі қолданылатындықтан, олар қарапайым ым-ишаралардан гөрі күрделірек болып дамиды. Бұл жүйелер толыққанды тіл деп есептелмесе де, оларды тілдік құбылыстар ретінде жіктеуге болады, олар қол тілі мен ауыз тіліне ұқсас сипаттамаларды көрсетеді. Үй белгілері жүйелері дәйекті мағыналары бар ым-ишараларды, сөздердің ретін және грамматикалық санаттарды қолдану арқылы ішкі күрделіліктің жоғары деңгейін көрсетеді. Тіл білімі мамандары үйдегі ым-ишара жүйелеріне адамның тілді қалыптастыру, меңгеру және өңдеу қабілеті туралы түсінік алу үшін қызығушылық танытады. Олар тұрақты мағыналы-символдық байланысқа ие емес, ұрпақтан-ұрпаққа берілмейді, үлкен топпен бөліспейді және қол тілі қолданушылар қауымдастығында бірдей деп есептелмейді. Дегенмен, тілдің дамуы үшін дәстүрлі тілдік үлгінің басшылығы қажет емес болатын, белгілі бір "тұрақты" қасиеттері бар. Саңырау балалардың жесттік жүйелерін зерттеудің соңғы нәтижелері жүйелілік пен өнімділікті көрсетеді. Осы жүйелерді қолданушылар арасында тұрақты лексика, сөздердің ретіне бейімділік, күрделі сөйлемдерді қолдану және есім-етістік жұптары байқалады. Жесттік жүйелердің рекурсия қасиетіне ие екендігі де дәлелденді, бұл олардың тілдік құрылымды жасауға мүмкіндік береді. Саңырау балалар ауыз тілінің ымдарын қабылдауы мүмкін, бірақ олар оларды тілдік маркерлер ретінде пайдалану үшін өзгертеді. Бала өскен сайын, оның айтқан сөздерінің көлемі мен күрделілігі артады. Ересектердегі үй белгісі қолданушылар балалар қолданатын қарапайым жүйелерге қарағанда көбірек тілдік ерекшеліктерді көрсететін, жетілген жүйелерді қолданады.

Сөздік

Үйде қолмен сөйлейтін балалар мен ересектерді зерттеулер ымдаудың түрі мен оның мағынасы арасындағы тұрақты байланысты көрсетеді. Бұл ымдаулар жаңа сөздерді жасау үшін күрделі ым-ишаралармен біріктіріледі. Никарагуадағы үйде қолмен сөйлейтін ересектерді зерттеу, олардың сандарды талқылау үшін ымдауды, сондай-ақ нақты және нақты емес сандық белгілерді қолданатынын көрсетті.

Морфология

Үй белгілері жүйелерінің морфологиясы қарапайым. Ымдар қол пішіндерінің шектеулі жиынтығынан құралған бөліктерден тұрады. Үй қолтаңбаларын қолданушылар қол пішінін предикаттардағы өнімді морфологиялық маркер ретінде де пайдаланады, бұл атаулар мен предикаттар арасындағы айырмашылықты көрсетеді. Жасөспірімдердің үй белгілерін қолдануын зерттеулер олардың қозғалыс оқиғаларын білдіру қабілетін көрсетсе де, бұл стратегия дәстүрлі қол тілінен өзгеше. Үй белгілері жүйелерінде қолданылатын ымдардың қозғалысы жолдың ұзындығы және бағыты бойынша өзгеріп отыруы мүмкін. Көптеген қол пішіні морфемалары бірнеше қозғалыс морфемаларымен бірігіп келеді, және керісінше. Үй белгілерін қолданушылар сөйлемдегі грамматикалық субъектіні көрсетеді және субъектіні сөйлемнің тақырыбынан ажырата алады. Бұл жүйелер сөз тіркестері мен сөйлемдердің шекараларын белгілеуге арналған прозодикалық жүйенің белгілі бір белгілерін көрсетеді.

Жазбалар

Үйде таңба тілінде сөйлейтін балалардың әңгімелеу дағдыларын қаншалықты жиі көрсететіні әртүрлі, бірақ олардың әңгімелерінде ұқсас құрылымдық үлгілер байқалады. Бұл негізгі әңгімені кеңейтуді, оқиға орнын, іс-әрекеттерді, қиындықтарды және уақыт ретін қамтиды. Естіп сөйлейтін аналар естімейтін балаларымен бірлесіп әңгімелеуді (естіп сөйлейтін аналар естіп сөйлейтін балаларымен салыстырғанда) сирек жасайды, ал олардың үлесі ауызша болады және көбінесе қолмен көрсетілмейді.

Пайдалану шарттары

Үй белгілер жүйесін құру жағдайында сөйлеу немесе қол тілінің үлгісіне шектеулі немесе толыққанды қол жеткізбеу, естімейтін балалар мен ересектерден оқшаулану, сондай-ақ саңырау баламен байланыс орнатуда ата-ананың таңдауы болып табылады. Естіп жүрген отбасыларда үй белгілерін жасау – естімейтін балалардың көп кездесетін жағдайы, себебі естіп жүрген ата-аналардың шамамен 75% қол тілін білмейді және естімейтін балаларымен қарапайым ишаралар, сөйлеу және ерін оқу арқылы байланыс жасайды. Егер ата-анасы саңырау болса немесе қол тілін білсе, бала қол тілін естіп жүрген баланың тіл үйренуімен салыстырылатын тәсілмен үйрене алады. Әлеуметтік желі құрылымы үй белгілер жүйесінің дамуына ықпал етеді, мүшелер арасындағы анықтамалық тіркестердің қалыптасуына әсер етеді. Барлық қатысушылар байланыс жүйесі арқылы бір-бірімен өзара әрекеттесетін тығыз байланысқан желілерде конвенционализация жоғары және жылдамдатылған түрде жүзеге асады. Үй белгілер жүйелері көбінесе сирек байланысқан желілер болып табылады, онда үй белгісін қолданушы желінің әрбір мүшесімен байланыс жасайды, бірақ мүшелер бір-бірімен байланысу үшін үй белгісін қолданбайды.

Тіл моделінің болмауының әсері

Диана Ганье мен Мари Копполаның ересектердегі үйде қолмен қарым-қатынас жасайтындардың перспективаны қабылдау қабілеттерін зерттеулері, олардың әлеуметтік өзара әрекеттестікті көруіне қарамастан, эксперименталды жалған сенім тапсырмаларын орындамайтынын көрсетті. Жалған сенімді түсіну, сана теориясының дамуының маңызды бөлігі, тілдік тәжірибе мен лингвистикалық ақпаратты қажет етеді. Осы ересектерге үйде қолмен қарым-қатынас жасайтындарды тағы зерттеу көрсетті, олар сана теориясының бастапқы қабілеттерін көрсетеді, мысалы, көру перспективасын қабылдау. Сандар үшін қалыпты тілдің болмауы сандық қабілетке әсер ететіні дәлелденді. Білім алмаған есту және қолмен қарым-қатынас жасайтын саңырау адамдармен салыстырғанда, үйде қолмен қарым-қатынас жасайтын ересектер үлкен жиынтықтардың нақты сандық мәнін көрсететін қол қимылдарын тұрақты түрде жасамайды және саусақтарды санау стратегиясын тиімді пайдаланбайды. Тағы зерттеулер үйде қолмен қарым-қатынас жасайтындардың зат есімдер, етістіктер және сын есімдер ретінде қолданылатын қол қимылдарын есте сақтай алатынын көрсетті, бірақ олардың сандарды еске түсіру қабілеті нашар, және сандардың көбеюімен нашарлай түседі.

Мәдениеттер аралық салыстырулар

Синтаксистік құрылым әртүрлі мәдениеттердегі және географиялық аймақтардағы үй қолтаңбаларын қолданушылардың топтары арасында ұқсас, соның ішінде сөздердің ретін таңдау және күрделі сөйлемдерді қолдану сияқты ерекшеліктері бар. Мысалы, Түркия мен АҚШ-тағы балалардың үй белгілері жүйелері сөйлем деңгейіндегі құрылымда ұқсас үлгілерді көрсетеді. Кейбір ым-ишаралар, мысалы, қолмен көрсету, бас сілтеу және иықпен кеуіп алу, мәдениеттерде бірдей мағынаны білдіреді. Кішкентай балалар тіл арқылы жағымсыз мағынаны білдірмес бұрын, жоқ екенін көрсету үшін бастарын шайқап қояды. Дегенмен, көптеген кішкентай балалар бас сілкінісін жоқтың бастапқы белгісі ретінде пайдаланады және тіл үйренгеннен кейін оны сөйлеу немесе қол белгілерімен алмастырады. Үй белгілері жүйесін қолданатын балалар құрылымды тілмен байланысқа түспейді, сондықтан тілді меңгергенге дейін бас сілкінісін қол белгілерімен алмастырмайды. Есту қабілеті бар адамдар қолданатын ым-ишаралардың жиынтығы мәдениеттер арасында әртүрлі болады. Американдық аналармен салыстырғанда, қытайлық аналар қол пішіні мен қозғалысы және синтаксис тұрғысынан саңырау балалары қолданатын жүйелермен көбірек ұқсастық көрсетеді. Қытай және американдық саңырау балаларының әңгімелерін салыстырғанда, үй белгілерін қолданатын балалар мәдениетке сай әңгімелер жасайды. Үй қолтаңбаларын қолданушылар арасындағы айырмашылықтар топтың ішінде болады, әрбір жеке қолтаңбалаушының бірдей нысан немесе предикат үшін өзіндік ым-ишаралар жиынтығы болады.