Кіріспе

Сульмона (Сульмо; Σουλμῶν) – Италиядағы Л'Аквила провинциясының, Абруццо аймағындағы коммуна (қала). Ол Пелинья аңғарында орналасқан, бұл жазық тарихқа дейінгі дәуірде құрғап қалған көлдің орнында пайда болған. Көне заманда Сульмона Паэлигни тайпасының ең маңызды қалаларының бірі болды және римдік ақын Овидийдің туған жері ретінде белгілі. Қаланың басты көшесінде оның құрметіне қойылған қоладан жасалған мүсіні тұр.

Ежелгі дәуір

Сұлмона Паэлигни тайпасының маңызды қалаларының бірі болған, бірақ Рим жаулағанға дейін тарихта оның есімі кездеспейді. Овидий мен Силий Италик айтқандай, оның негізін Фригиялық Солим қалаған, ол Энейдің серігі болған деген әңгіме, көбінесе тілдік ойдан туған құрау болып есептеледі. Сұлмо туралы алғашқы мәліметтер Екінші Пуникалық соғыста айтылады, онда 211 ж.б.д. Ханнибал оның аумағын шапты, бірақ қалаға шабуыл жасамады. Оның аты Әлеуметтік соғыс кезінде еске алынбады, онда Паэлигни тайпасы белсенді қатысты; бірақ Флордың сөзіне сенсек, Сулла мен Гай Марий арасындағы азаматтық соғыста қатты зардап шекті, өйткені бұрынғысы оның қарсыласына адалдығы үшін жаза ретінде қаланы қиратты. Алайда, осы риторикалық жазушының жазбаларын әдепкі бойынша қабылдаудың қажеті жоқ, сондықтан Сұлло қаланы тартып алып, жерін өз әскерлеріне берген болуы мүмкін. Қай жағдайда болса да, б.з.д. 49 жылы Сұлмоның халыққа толы және маңызды қала болғаны белгілі, оны Домиций Кальвин жеті когортадан тұратын гарнизонмен басып алды; бірақ Юлий Цезарьға жақсы қарайтын тұрғындар оның лейтенанты М. Антонийге келген соң дереу қақпаларын ашты. Сұлмо туралы тарихи мәліметтер көп емес, бірақ ол маңызды провинциялық қала болып қала берді. Овидий оны Паэлигни аумағын құрайтын үш муниципалдық қаланың бірі деп атады: бұл Плиний мен Liber Coloniarum растайды; бірақ ол ешқашан үлкен болған емес, тіпті Овидий оны шағын провинциялық қала деп сипаттайды. Liber Coloniarum мәліметінше, ол Август тұсында колония мәртебесін алған, бірақ Плиний оған Colonia атағын бермейді. Жазбалар, сондай-ақ географиялық еңбектер мен саяхат жолдары Рим империясының өмір бойы муниципалдық қала ретінде сақталғанын көрсетеді. Сұлмонаның даңқының басты себебі – Овидийдің туған жері болғандығы, ол оны жиі еске алады, оның денсаулыққа пайдалы климатын және оның төңірегінде көптеген таза су ағындарының болуын мақтайды. Бірақ, Паэлигни ауданының баршасы сияқты, ол қыста өте суық болды, сондықтан Овидий мен Силий Италик оны «гелидус Сұлмо» деп атады. Оның аумағы құнарлы болды, астық пен шарап өсіру кең таралған, ал Пагус Фабиан аймағы жүзімдіктерді суаруға көрсетілген ерекше қамқорлық үшін Плинийде айрықша аталады.

Орта ғасырлар мен қайта өрлеу дәуірі

Салт бойынша, христиан дәуірінің басталуы 3-ші ғасырда Сулмона қаласында белгіленген. Қала Вальва епархиясының құрамына кірді, ал 5-ші ғасырдан бастап сульмонец епискобы белгілі болды. Ең алғашқы епископтардың бірі – Әулие Памфил (Сан Панфило), 7-ші ғасырда жақын орналасқан Корфинийден христиан дініне өткен итальяндық бұтқа табынушы. Ол 682 жылы Вальва епископы болып сайланды және 706 жылы қайтыс болды. Ол Сулмонаның қасиетті қамқоршысы болып есептеледі және оған арналған шіркеуде, қазіргі Сулмона соборында жерленген. Сулмона нормандар билігінде еркін коммунаға айналды. Император Фридрих II кезінде қалада су құбыры салынды, ол Абруццо аймағындағы сол дәуірдің ең маңызды құрылыстарының бірі болды. Император оны ірі провинцияның астанасы етіп белгіледі, сондай-ақ трибунал мен жәрмеңке орнатуға жағдай жасады, бірақ Анжуліктер келгеннен кейін осы мүмкіндік жоғалды. Бұған қарамастан, қала дамып, 14-ші ғасырда қабырғалардың жаңа қатары салынды. 16-шы ғасырда дамыған қағаз өнеркәсібі құрылды.

Қазіргі заман

1706 жылы қала күйреуге айналуға шама келді, себебі жер сілкінісі болды. Жер сілкінісі ортағасырлық қаланың көп бөлігін қиратса да, Санта-Мария-делла-Томба шіркеуі, Палаццо-Аннунциата, Аквадукт және Корсо-Овидиодағы готикалық портал сияқты тамаша ғимараттар сақталды. Қаланың көп бөлігі 18 ғасырдың басым сәнді барокко стилінде қайта салынды. Сульмона 19 ғасырдың соңында экономикалық өркендеуді басынан өткізіп, Рим мен Адриатика теңізі арасындағы стратегиялық географиялық орнының арқасында теміржол торабына айналды. Анархист және еңбек ұйымдастырушысы Карло Треска 1879 жылы осы қалада дүниеге келді және 1904 жылы түрме жазасынан қашу үшін АҚШ-қа эмиграция жасағанға дейін Италия теміржолшылары федерациясында белсенді қызмет етті. Сульмонаның стратегиялық орны оны Екінші дүниежүзілік соғыс кезіндегі әуе шабуылдарының мақсатына айналдырды. Теміржол станциясы, өнеркәсіптік аймақтар және ескі қаланың бір бөлігі зақымданды, бірақ қазіргі таңда олар көбінесе қалпына келтірілді.

78-ші лагерь

Сульмонадағы 78-ші лагерь екі дүниежүзілік соғыста да тұтқын лагері ретінде қызмет етті. Бірінші дүниежүзілік соғыс кезінде ол Изонзо мен Трентино шайқастарында тұтқындалған австриялық тұтқындарды бағындырды; Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде ол Солтүстік Африкада тұтқындалған 3000-ға жуық британдық және Достас елдерінің офицерлері мен қатардағы әскерлеріне пана болды. Лагерь төбеге орналасқан, ішінде биік қабырғамен қоршалған кірпіштен салынған казармалар бар еді. Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде Сульмонадағы офицерлер мен қатардағы әскерлердің жағдайы қиын болды. Жатақтар тығыз маусымдық болды. Кәдімгі күріш сорпасы мен нанға жазда жаңа жемістер мен ірімшік қосылатын. Халықаралық Қызыл Крест комитетінен келген азық-түлік жәрдемдері де кейде таратылды. Бос уақытында тұтқындар футбол алаңын жасады, сондай-ақ крикет және баскетболға арналған жабдықтар жинады. Лагерьде театр, кішкентай кітапхана, кем дегенде бір музыкалық тобы және тұтқындар шығарған газет болды. 1943 жылдың қыркүйегінде Италия үкіметі құлауға жақын болғанда, Сульмонадағы тұтқындар лагерьтің эвакуациялануының алдында екенін естіді. Бір күні таңертең олар күзетшілерінің тастап кеткенін көрді. 14 қыркүйекте неміс әскерлері тұтқындарды Германияға, тұтқынға солтүстікке сүйреп әкелді, бірақ олардың жүздегені тауға қашып кеткен соң ғана. Осылай қашқандардың бірі Оңтүстік Африкалық жазушы Уис Криге болды, ол өзінің басынан өткенін "Құтылу жолы" атты кітабында сипаттады. Жақын жерде тағы екі кішкентай лагерь болды: британдық офицерлерді ұстаған Фонтана д'Аморе және Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде тұтқындалған жоғары ранкті Достас елдерінің офицерлерін ұстаған Вилла Орсини, олардың ішінде әуе маршалы Оуэн Тюдор Бойд, генерал-майор сэр Адриан Картон де Виарт, бригадир Джеймс Харгест, генерал-лейтенант сэр Филипп Ним, генерал сэр Ричард Нюгент О'Коннор болды. Барлығы кейін Флоренция маңындағы Кастелло ди Винчильята Кампо ПГ12-ге ауыстырылды.

Конфети

Сульмона – италиялық «конфетти» деп аталатын тәттілердің отаны. Бұл қанттан жабылған бадамдар, және олар дәстүрлі түрде тойларда және басқа да ерекше жағдайларда достар мен туыстарға сыйға тартылады. Конфетти жеуге болады немесе әсемдеу үшін қолданылуы мүмкін. Жергілікті шеберлер осы тәттілерді түрлі түске бояп, гүлдер мен басқа да өнімдер жасайды. Қалада екі ірі фабрика және осы өнімдерді сататын бірнеше дүкен бар, олардың ең танымалсы – «Конфетти Марио Пелино».

Спорт

Қаланың Pro Sulmona Calcio 1921 футбол командасы бар. Клуб қазіргі уақытта таратылған, соңғы рет 2015–16 маусымында Италия футболының жетінші дивизионы – Promozione Abruzzo турнирінде өнер көрсетті.

Көлік құралдары

Сульмона қаласын Сульмона теміржол станциясы қамтамасыз етеді, ол үш теміржол желісінің тоғысқан жерінде орналасқан маңызды станция: Рим–Сульмона–Пескара теміржолы, Терни–Сульмона теміржолы және Сульмона–Изерния теміржолы.