Кіріспе
Австрияның ең үлкен кітапханасы – Австрия Ұлттық кітапханасы (Österreichische Nationalbibliothek), онда 12 миллионнан астам материал әртүрлі жинақтарда сақталады. Кітапхана Вена қаласының орталығындағы Хофбург сарайының Neue Burg қанатында орналасқан. 2005 жылдан бері, кейбір жинақтар Мольярд-Клари сарайының барокко стиліндегі құрылысына көшірілді. Габсбургтер құрған кітапхана бастапқыда Императорлық сарай кітапханасы (Kaiserliche Hofbibliothek) деп аталды; Габсбург монархиясының құлауы мен Австрия Республикасының жариялануынан кейін 1920 жылы қазіргі атауы берілді. Кітапхана кешеніне төрт мұражай, сондай-ақ көптеген арнайы жинақтар мен мұрағаттар кіреді.
The Austrian National Library (Österreichische Nationalbibliothek) is the largest library in Austria, with more than 12 million items in its various collections. The library is located in the Neue Burg Wing of the Hofburg in center of Vienna. Since 2005, some of the collections have been relocated within the Baroque structure of the Palais Mollard Clary. Founded by the Habsburgs, the library was originally called the Imperial Court Library (Kaiserliche Hofbibliothek); the change to the current name occurred in 1920, following the end of the Habsburg Monarchy and the proclamation of the Austrian Republic. The library complex includes four museums, as well as multiple special collections and archives.
Орта ғасырлар
Бұл мекеме орта ғасырлардағы императорлық кітапханадан бастау алады. Орта ғасырлар дәуірінде Австрия герцогы Альберт III (1349–1395) Вена сарайларындағы кітаптарды кітапханаға көшірді. Альберт сондай-ақ маңызды латын еңбектерін неміс тіліне аударуды ұйымдастырды, соның арқасында қажетті негіз қаланды. 2003 жылдың желтоқсанында барлық тиісті жиынтықтарды мұқият қарап шыққаннан кейін, Австрия Ұлттық кітапханасы 1998 жылғы «Өнер заттарын қайтару туралы» заңға сәйкес, шығу тегі туралы есебін аяқтады және оны Шығу тегі жөніндегі комиссияға тапсырды. Ең маңызды табыстар – нацистік кезеңде заңсыз жолмен алынған заттардың тізімдері, олар әлі күнге дейін Австрия Ұлттық кітапханасында сақтаулы. Содан бері Австрия Ұлттық кітапханасы заңды иелерін немесе мұрагерлерін табуға бар күшін салып, заттарды мүмкіндігінше жылдам қайтаруға ұмтылып келеді. 2003 жылдың желтоқсанынан бері барлығы 32 937 нысан заңды иелеріне қайтарылды.
Екінші дүниежүзілік соғыстан кейінгі кезең
1945 жылдан кейін Австрия Ұлттық кітапханасы деп қайта аталды, шағын бөлімдері қайтадан қайтарылды, бірақ көп бөлігі жинақта қалып қойды. Жинақтау жұмысы қайтадан Орталық және Шығыс Еуропаға қарай бірте-бірте бағытталды. 1966 жылы жинақтың үлкен бөлігі Йозефплацтағы ғимараттан Хельденплацтағы Жаңа сарайдың (Neue Burg) қанатына көшірілді, онда жаңа оқу залдары ашылды. 1992 жылы орын жетіспеуіне байланысты кітапхана шамамен 4 миллионнан астам кітапқа қол жетімді болды. Оқу залдары да кеңейтіліп, жабдықталды, қазірде келушілерге үш деңгей қолжетімді (басты оқу залының екі қабаты және журналдық оқу залы). Ұзақ жылдар бойы кітапхана картотекалық каталогты пайдаланды. 1995 жылдан бері электрондық жүйе енгізілді, ол 1998 жылы желіге қосылды. 2001 жылдан бастап Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде еврей австриялықтардан тартып алынған кітаптар мұрагерлеріне қайтарыла бастады. Шамамен 25 000 кітап осы санатқа жатады деп есептеледі.
Қазіргі заңдық жағдайы
2002 жылдың 1 қаңтарынан бастап кітапхана қызметкерлерді жұмыстан босатуға толық құқық алды. Бұл бюджет және кадрлық мәселелер бойынша толық бақылауды қамтамасыз етті. Кітапхана бюджетінің бір бөлігі мемлекеттік қаржыландырудан түседі, ал қалған қаражат демеушілік, көшірме жасау қызметі және ғимаратты жалға беру арқылы тарту керек. Ұйымдық тұрғыдан кітапхана орталық басқару жүйесін қолданады және үш бас бөлімшеден (кадрлар және есеп, инвентаризация құрылымы мен өңдеу, пайдалану және ақпарат) және жекелеген жинақтардан тұрады. Кітапхана директоры тоқсан сайын сенім кеңесіне есеп береді.
Прунксал
Прункзаль – ескі императорлық кітапхананың орталық құрылысы және Хофбург сарайының бөлігі. Қанат солтүстікке қарай Йозефсплац пен оңтүстікке қарай Бурггарден арасында орналасқан. Бұл жерде Конвентуалдық францискандықтар монастырының (Миноритенклёстер) кітаптары сақталған. Қанатты 1721 жылы Иоганн Бернхард Фишер фон Эрлах бастады және оның өлімінен кейін 1723 жылы оның ұлы Жозеф Эммануил аяқтады. Қанаттағы мүсіндер Лоренцо Маттиеллидің туындылары. Зал кітаптардың бастапқы тізіміне сәйкес, "соғыс" және "бейбітшілік" екі қарама-қарсы бөлікке бөлінген, бұл қабырғадағы фрескаларда да көрінеді. Орталық күмбездегі фреска император Карл VI-ның апотеозын бейнелейді, оның бейнесі Геркулес пен Аполлон ұстап тұрған. Императордың бейнесінің айналасында Габсбургтердің қасиеттері мен олардың иеліктерінің байлығын символдайтын бірнеше аллегориялық фигуралар күрделі композицияда жиналған. Залда императорлардың мәрмәрдан жасалған мүсіндері орналасқан, олардың ортасында мүсіншілер Питер Струдель мен Пол Струдель жасаған император Карл VI-ның мүсіні тұр. Төрт үлкен глобустың авторы Винченцо Коронелли. Императрица Мария Терезияның тұсында күмбезде жарықтар пайда бола бастады, сол кезде сарай архитекторы Николаус Пакасси күмбезді темір сақинамен нығайтты. Гранның естелік фрескасы (онда көз жасының іздерін көруге болады) Франц Антон Маулбертщпен қалпына келтірілді. Сондай-ақ, оның билігі кезінде қанат екі басында кеңейтіліп, орталық Прункзаль Хофбург пен Сент-Августин шіркеуімен байланыстырылып, Йозефплац (Йозеф алаңы) құрылды.
Жинақтар
Австрияның Ұлттық кітапханасының маңызды міндеттерінің бірі – Австрияда жарық көретін барлық басылымдарды (электрондық медиаларды қоса алғанда) жинау және мұрағаттау. Басылым түріне қарай заңмен белгіленген ретте, төрт дана және басқа баспа элементтері үшін екі-екі міндетті дана Австрияда шығатын мерзімді басылымдар арқылы Ұлттық кітапханаға тапсырылуы керек. Бұдан өзге, кітапхана шетелде жарық көрген австриялық авторлардың барлық туындыларын, сондай-ақ австриялықтарға немесе австриялық рухани және мәдениетке қатысты еңбектерді жинақтайды. Сонымен қатар, шетелдік басылымдар гуманитарлық ғылымдар саласына ерекше назар аудара отырып қабылданады. Ұлттық кітапхананың міндеттері мен қызметтері кітапхананың дамуын және оны жергілікті түрде алып беру, қашықтықтан алып беру, іздеу қызметтері, сондай-ақ ақпараттық, мәліметтік және көшірме жасау қызметтері арқылы қамтамасыз етуді қамтиды. Білім беру саласындағы заңмен белгіленген жалпы тәртіп университеттермен, мектептермен және ересектерге білім беру жүйесімен бірлесе жұмыс істеу арқылы сақталады. Барлығында кітапханада жеті миллионнан астам зат бар, оның шамамен үш миллионы басылған кітаптар.
Қолжазбалар мен сирек кездесетін кітаптар
Біздің заманымыздың 4-ші ғасырынан қазіргі уақытқа дейін сақталған бұл жинаққа көне, ортағасырлық және заманауи қолжазбалар кіреді, олар дерлік әрбір сауатты мәдениеттен алынған. Жинақтағы ерекше туындылардың бірі – 1997 жылы ЮНЕСКО-ның «Әлемдік жад» бағдарламасының тізіміне, әлемдік маңызы мен жоғары әмбебап құндылығын мойындап, енгізілген Вена Диоскуридісі.
Карталар жинағы және Глобус мұражайы
Карталар жинағы 16 ғасырдан бастап сақталған карталарды қамтиды және 1905 жылдан бері бар. Бірінші дүниежүзілік соғыстан кейін Габсбургтердің жинағы қабылданып, Габсбургтердің "Отбасылық мүлік кітапханасы" (Familien Fideikommiss Bibliothek) деп белгіленді. Карталар жинағына 380-нен астам глобус сақталатын Глобус мұражайы кіреді, олардың кейбіреулері 16 ғасырға дейін жетеді. Бұл әлемдегі жалғыз қоғамдық глобус мұражайы және ол 1956 жылдан бері жұмыс істеп келеді. Глобус мұражайының негізгі қоры 1850 жылға дейін жасалған глобустардан тұрады. Жинақта техникалық әдебиеттермен қатар, армиллярлық сфералар сияқты ұқсас құралдар да бар. Карталар жинағына сондай-ақ 17 ғасырға жататын Атлас Блеу Ван дер Хем кіреді, ол 50 томдық жиынтық болып, 2400-ден астам карта, гравюра және суреттерден тұрады. Бұл атлас ең әдемі және ерекше атлас саналады, оның құрамына Голланд Ост-Индія компаниясы (VOC) үшін түзілген төрт томдық қолжазба карталар мен топографиялық суреттер кіреді. Ол 2003 жылы ЮНЕСКО-ның "Дүниежүзілік естеліктер тізіміне" енгізілді.
Папирус жинағы және Папирус мұражайы
XIX ғасырда папирус кітапхананың маңызды бөлігіне айналды. Жинақ австриялық эрцгерцог Райнердің жеке жинағынан бастау алып, 1899 жылдың 18 тамызында Австрия императоры Франц Иосиф I-ге сыйға тартылды. Папирус жинағында б.з.д. 15 ғасырдан б.з. 16 ғасырына дейінгі кезеңге қатысты шамамен 180 000 нысан бар. Папирустардан өзге, жинаққа қағаздар, саз тақташалардағы жазбалар, жазулы ағаш және балауыз табақшалар, тас тақташалар, былғары, маталар, сүйектер, сондай-ақ жазулары бар алтын, күміс және қола бұйымдар кіреді. Папирус жинағы – әлемдегі ең ірі папирус жинағы болып табылады және 2001 жылы ЮНЕСКО-ның «Дүниежүзілік мұра» бағдарламасының реестріне енгізілді. Папирус мұражайы Хофбург сарайының Neue Burg қанатындағы кітапханада орналасқан және жинақтан 200-ге жуық экспонатты көрсетеді.
Музыка
1826 жылдан бері музыка жинағында Антон Брукнер және Рихард Штраус сияқты белгілі композиторлардың көптеген ноталары мен алғашқы басылымдары сақтаулы. Жазбалар, мысалы, пластинкалар мен CD-дискілер де көптеп кездеседі. Музыка жинағында композиторлардың қолмен жазылған жазбалары да бар.
Инкунабулалар, ескі және құнды баспалар
Ескі және құнды баспаларды қамтитын Инкунабула жинағы – әлемдегі тарихи блок-баспаның бес ең ірі жинағының бірі. Бұл жинақ 1995 жылдан бері дербес түрде сақталып келеді, сондай-ақ кітапхананың ең жас жинақтарының қатарында. Жинаққа шамамен 8000 инкунабула (әлемдегі төртінші ірі жинақ), 1501 жылдан 1850 жылға дейінгі блок-баспалар (мысалы, Фуггер газеттері), сонымен қатар библиофилдік және сирек кездесетін құнды баспалар кіреді. SIAWD жинағына қытай және жапон баспалары да қосылған.
Жоспарлы тілдер және Эсперанто мұражайы
Жоспарлы тілдер бөлімі мен Эсперанто мұражайы жоспарланған тілдерге қатысты материалдар жинағын қамтиды.
Әйелдер мен гендерлік зерттеулер
Әйелдер және гендерлік зерттеулерге қатысты басылымдарды жинап, цифрландырып, насихаттаумен айналысатын кітапхана бөлімі "Ариадне" деп аталады. 1992 жылы құрылған бұл бөлім 2000 жылы материалдарын цифрлық форматқа көшіріп, әйелдердің қоғамға және Австрия тарихына қосқан үлесін жария етуге жәрдемдеседі.
Австрияның веб-архиві
Кітапхана 2009 жылдан бері веб-сайттарды мұрағаттап келеді. Оның тақырыптық жинақтары әйелдер және гендерлік зерттеулер, медиа және саясат; іс-шаралар жинақтарына Бірінші Австрия Республикасының 100 жылдығы, сайлаулар және пандемияға қатысты сайттар кіреді. Жинақ тізімдерін арнайы веб-сайтта қарауға болады, ал мұрағатталған көшірмелерге Heldenplatz-дағы кітапхананың ішінде, сондай-ақ Австрия Федералдық Канцеляриясының Әкімшілік кітапханасында, Vorarlberger Landesbibliothek, Graz университетінің кітапханасында, Universitäts und Landesbibliothek Tirol, Universitäts und Landesbibliothek Salzburg және Wienbibliothek im Rathaus-та қол жеткізуге болады.