Кіріспе

Антибиотиктер класы. Антрациклиндер – Streptomyces бактериясынан алынған, қатерлі ісіктерді химиялық терапиямен емдеуде қолданылатын дәрілер класы. Бұл препараттар лейкемия, лимфома, сүт безі, асқазан, жатыр, жұмыртқа безі, көк қуыс және өкпе қатерлі ісіктері сияқты көптеген қатерлі ісіктерді емдеу үшін қолданылады. Антрациклиндердің біріншісі – даунорубицин (саудалық атауы – Daunomycin), ол Actinomycetota классына жататын Streptomyces peucetius бактериясымен табиғи түрде өндіріледі. Клиникалық жағдайда ең маңызды антрациклиндер – доксорубицин, даунорубицин, эпирубицин және идарубицин. Олардың басты қосалқы әсері – кардиотоксикалық, ол олардың қолданылуын шектейді. Антрациклиндерді қолданудың 1-ші циклдегі ауыр немесе қызбалы нейтропениямен байланысты екені көрсетілген. Басқа да қосалқы әсерлерге құсу жатады. Препараттар негізінен ДНК-мен араласып, ДНК метаболизміне және РНК өндірісіне кедергі келтіреді. Цитотоксикалық әсері негізінен топоизомераза II ферментінің тежелуінен туындайды, бұл фермент ДНК-да үзіліс тудырғаннан кейін болады, үзілістің қайта бірігуіне кедеріс келтіріп, жасушаның өліміне әкеледі. Антрациклиндердің негізгі құрылымы – гликозидтік байланыс арқылы қант молекуласына қосылған антрахинон ядросы бар тетрациклді молекула. Жасушаға енген кезде төрт сақиналы құрылым ДНК негіздерінің жұптары арасына еніп, ал қант кішкентай ойыққа орналасып, жақын орналасқан негіз жұптарымен өзара әрекеттеседі.

Тарих

Даунорубицин – 1960 жылдардың басында ашылған қызыл пигментті дәрі. Ди Марко және оның әріптестері оны Италиядағы Farmitalia Research Laboratories зертханасында Streptomyces peucetius штаммынан бөліп алып, дауномицин деп атады. Шамамен сол кезде Дюбост және оның Франциядағы әріптестері де осы қосылысты ашып, рубидомицин деп атады. Халықаралық атау ретінде даунорубицин қабылданды. Алғашқы антрациклиндер өте табысты болғандықтан, жақсырақ терапиялық қолданысқа ие қосылыстарды табу үшін мыңдаған аналогтар жасалды. Әлемдік практикада тек эпирубицин мен идарубицин ғана қолданылады. Эпирубицин доксорубицинмен ұқсас әсер етеді, бірақ кардиотоксикалық жанама әсерлері азайтылған. Идарубицин – даунорубициннің майда еритін түрі және ауыз арқылы сіңіріледі. Бірнеше зерттеушілер тобы антрациклиндердің полициклді ароматты хромофорын сақтап (ДНК-ға интеркалацияға мүмкіндік беретін) және қант қалдықтарын қарапайым тізбектермен алмастыруға бағытталған қосылыстарды жобалауға күш салды. Бұл митоксантронның табылуына әкелді, ол антрацендиондық қосылыс ретінде жіктеледі және түрлі қатерлі ісіктерді емдеу үшін клиникалық практикада қолданылады. Дисахаридтік аналогтардың қатерлі ісікке қарсы белсенділігі бар екені көрсетілді және олардың әрекет ету механизмі зерттелуде. Антрациклиндер ашылғанына 50 жыл өтсе де және қатерлі ісікке қарсы бағытталған емдеулерді дамытудағы соңғы жетістіктерге қарамастан, сүт безі қатерлі ісігімен ауыратын науқастардың шамамен 32%-ы, егде жастағы лимфомамен ауыратын науқастардың 57-70%-ы және балалық шақтағы қатерлі ісігімен ауыратын науқастардың 50-60%-ы антрациклиндермен емделеді. Кейбір қатерлі ісіктер антрациклинге негізделген неоадъювантты емдеуге жақсы жауап береді, соның ішінде мақсатты терапияға жақсы жауап бермейтін үш теріс сүт безі қатерлі ісігі де бар, себебі олар үшін бағытталатын рецепторлар жеткіліксіз. Үш теріс емес сүт безі қатерлі ісігімен ауыратын науқастармен салыстырғанда, үш теріс сүт безі қатерлі ісігімен ауыратын науқастар антрациклин қолданғанда жақсы жауап деңгейі мен жоғары патологиялық жауап деңгейі көрсетті, бұл ұзақ мерзімді нәтижелерді жақсартуға арналған индикатор болып табылады.

Әрекет ету механизмі

Антрациклиндер жасушалық компоненттермен өзара әрекеттесуі және жасушалық процестерге тигізетін әсері тұрғысынан кеңінен зерттелді. Бұл мәдени жасушаларда және тұтас жануар жүйелерінде жүргізілген зерттеулерді қамтиды. Ғылыми әдебиеттерде дәрілік заттардың жасушалық өзара әрекеттесуінің көптеген мысалдары сипатталған, және олар мақсатты жасушалардың ерекшеліктеріне, дәрінің дозасына және түзілетін дәрілік аралық заттарға байланысты өзгеріп отырады. Қате механизмдерді байқау мүмкіндігі болғандықтан, клиникалық жағдайда маңызды дәрілік концентрацияларда байқалатын келесі механизмдер ең маңызды болып табылады.

ДНК интеркаляциясы

Антрациклиндер жасушаларға оңай сіңіріліп, ядрода жинақталады. Антрациклиндердің хромофорлық бөлігі интеркаляциялық функцияға ие және ДНК-ның жақын орналасқан негіз жұптарының арасына еніп орналасады. Бұл топоизомераза II-нің қатысуымен туындаған ДНК зақымдануы, өсуді тежеуге және ДНК жөндеу механизмдерін жұмысқа қосуға себеп болады. Егер жөндеу процесі сәтсіз аяқталса, зақымданулар бағдарланған жасуша өлімін (апоптозды) іске қосады. Сонымен қатар, жасуша ішіндегі темірдің болуы тотығу-тотықсыздану реакцияларын катализдейді және қосымша реакциялық өте қауіпті түбірлер (ROS) құрайды. Формальдегидті босататын продәрілерді пайдалану арқылы жасуша сыртынан формальдегид жеткізу, ДНК-мен ковалентті байланысқан аддукттардың пайда болуын күшейтеді. Мұндай аддукттар GpC-ге тән транскрипциялық факторларды тоқтатып, апоптоздық жауаптарды тудырады.