Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Хуан Хуарте де Сан-Хуан немесе Хуан Хуарте и Наварро (1529 – 1588) – испандық дәрігер және психолог, психология саласындағы алғашқы еңбектерді жазған (осы ғылымның 19 ғасырдағы ғылыми трансформациясына дейін).
Juan Huarte de San Juan or Juan Huarte y Navarro (1529 – 1588) was a Spanish physician and psychologist who established the first works on psychology (previous to the scientific transformation of this discipline, in the 19th century).
Өмір
Ол 1529 жылдың соңында немесе 1530 жылдың басында Сен-Жан-Пье-де-Порт (Төменгі Наварра) қаласында дүниеге келді және алдымен Уэска университетінде білім алды. Содан кейін ол Алкала университетіне түсті, онда 1560 жылы медицина докторы дәрежесін алды. Уэскада дәрігерлік тәжірибесі болмағаны күмәнді болғанымен, Хуарте 1566 жылы Баэзаны қоршаған оба індеті кезінде кәсіби шеберлігімен және батылдығымен көзге түсті. Қазіргі таңда ескіргенімен, Хуарте трактаты психология мен физиология арасындағы байланысты көрсетуге жасалған алғашқы тырастың тарихи маңызы бар, ал оның өткір ой-қиялы көзқарастарының батылдығымен бірдей ерекше. 1575 мен 1800 жылдар аралығында "Экзамен" еңбегінің алпыс түрлі басылымы жарық көрді. 16, 17 және 18 ғасырларда "Экзамен" алты еуропа тіліне аударылды: француз, итальян, ағылшын, латын, неміс және голланд тілдеріне. Ричард Карю "Экзамен де Ингениос" еңбегін ағылшын тіліне аударды, бұл аударма Камиллидің итальяндық нұсқасына негізделген. (Бұл кітап физиологияны психологиямен байланыстыруға жасалған алғашқы жүйелі әрекет, бірақ Галеннің медициналық теорияларына сүйенген. Бұл аударманың төрт басылымы жарық көрді: 1594, 1596, 1604 және 1616 жылдары.)
He was born at Saint Jean Pied de Port (Lower Navarre) toward the end of 1529 or beginning of 1530, and was educated, first, at the university of Huesca. He then went on to the University of Alcalá, where he received his doctorate in medicine in 1560. Though it appears doubtful whether he practiced as a physician at Huesca, Huarte distinguished himself by his professional skill and heroic zeal during the plague which devastated Baeza in 1566. Though now superseded, Huarte's treatise is historically interesting as the first attempt to show the connection between psychology and physiology, and its acute ingenuity is as remarkable as the boldness of its views. Between 1575 and 1800, sixty different editions of Examen were published. During the 16th, 17th and 18th century, the Examen was translated into six European languages: French, Italian, English, Latin, German and Dutch. Richard Carew was the translator of Examen de Ingenios into English, basing his translation on Camilli's Italian version. (This book is the first systematic attempt to relate physiology with psychology, though based on the medicine of Galen. Four editions of this translation were published: in 1594, 1596, 1604 and 1616.)
Балалар
Экзаменде Хуарте балаларды олардың қабілеттеріне қатысты қарастырады. Оның жеке дарынға қатысты теориясына сәйкес, Хуарте кейбір балалардың бір сала бойынша шебер болса, ал басқалары болмайтынына сенді. Осы ерекшеліктерге байланысты, балалардың қабілеттерін анықтау үшін оларды жас кезінде зерттеу қажет, осылайша олар өте жақсы білетін салаларында тиімді оқуға мүмкіндік алады. Хуарте балалардың өз дарынына қатысты білімді ерте жастан бастап игеруін қаласа да, міндеттердің олардың жас ерекшеліктеріне сай болуын түсінді. Осыны ескере отырып, балалар тілді ертерек, ал логиканы үлкенірек болғанда үйренетін болады.
In Examen, Huarte discusses the treatment of children as it relates to their abilities. In line with his theory regarding single talents, Huarte believed some children are proficient in one particular area while others are not. Because they have these differences, children should be studied while they are young to ascertain their abilities so they can learn efficiently in the area they excel in. While Huarte wanted children to begin acquiring knowledge related to their talents at a young age, he was aware that the tasks would have to be developmentally appropriate. Applying this, children would learn language earlier and logic when they are older.
Көңіл көтеру темпераменттері
Жоғарыда айтылғандай, Хуарте шайыр мінез-құлықтың жеке айырмашылықтарға әсер ететініне сенді. Ол жылу, суық, ылғал және құрғақтың деңгейі осы айырмашылықтарды тудырады деп ойлады. Сол кезде шайыр мінез-құлықтар жас, ұлттық және зиялылық айырмашылықтарды түсіндіру үшін қолданылды. Бірақ Хуарте шайыр мінез-құлық идеясын өзгеше мағынада қолданды. Ол шайыр мінез-құлықтың есте сақтау және түсінудегі айырмашылыққа әсер ететінін айтты. Оның теориясы бойынша, есте сақтау ылғалға, ал түсіну құрғақтыққа байланысты. Осы теорияға сәйкес, Хуарте қарт адамдардың миы құрғақ (түсіну қабілеті жоғары) болады деп сенді, бірақ соның салдарынан есте сақтау қабілеті нашарлайды. Ал балалардың миы керісінше, ылғалды болып, есте сақтауға көмектеседі, бірақ түсіну қабілеті төмен, себебі құрғақтығы жеткіліксіз. Хуарте сондай-ақ, әр адамның есте сақтау қабілеті таңертең жақсы, ал күні бойы нашарлайтынын айтты, өйткені ми ұйықтағанда ылғал жинап, оянғанда кебеді.
As mentioned above, Huarte believed that humoral temperaments had an effect on individual differences. He believed that levels of heat, cold, moistness, and dryness would result in these differences. During this time, humoral temperaments were used to explain differences in age, ethnicity, and intellect. However, Huarte applied the idea of humoral temperaments in a different way. He suggested that humoral temperaments had an effect on differences in memory and understanding. In his theory, memory was dependent on moistness while understanding was dependent on dryness. Following his theory, he believed older people had brains that were dry (understanding), but that means the person has a poor memory as well. Children, on the other hand, were believed to have the opposite problem: they had moist brains useful for memory tasks, but were low in understanding because they were lacking dryness. Huarte also stated that for everyone, memory is better in the morning and worsens throughout the day because brains accumulate moisture while sleeping and dry out over the waking hours.
Жынысы
Ол кездегі дәстүрге сәйкес, Хуарте әйелдерге жағымды пікір білдірмеді. Ол гуморальды темперамент туралы теориясын пайдаланып, жыныстық айырмашылықтарға қатысты көзқарастарды таратуға көмектесті. Хуартеге сәйкес, әйелдерді естен шығулары үшін кінәлауға болмайды, себебі олар суық және құрғақ (олардың жынысының гуморальды темпераменттік сипаттамасы). Бұған қоса, Хуарте интеллект ұрықтарда сақталады деп үйретті, осылайша әйелдердің табиғатынан ерлерге қарағанда ақымақ екенін дәлелдеді. Тарихшылар осы әкешілдік көзқарастарды, оның жеке ерекшеліктерді түсінуге деген құштарлығымен байланыстыра отырып, психологтардың өз заманында және одан кейін әлеуметтік нормаларды қалай қалыптастырғаны және қолдағаны туралы түсінік ретінде қарастыра алады, сондай-ақ осы білімді басқа жыныстық ерекшеліктерге қатысты нәтижелерді сынау үшін пайдалана алады. Атап айтқанда, Хуартенің әйелдерге қатысты ұстанымы, Ренессанс дәуірі ерлерге интеллектуалды дамуға мүмкіндік берген, ал әйелдерге мұндай мүмкіндік болмаған деген пікірді қолдайды.
In keeping with tradition during the time, Huarte did not have positive views toward women. He aided in perpetuating the views related to gender differences by using his theory regarding humoral temperaments. According to Huarte, women could not be blamed for being dull, because they were both cold and dry (a humoral temperamental characterization of their gender). In conjunction with this, Huarte taught that intelligence is stored in the testicles, thus justifying his theory that women are, by nature more stupid than men. Historians can interpret these paternalistic biases coinciding with his desire to understand individual differences as insight into how psychologists shaped and supported social norms during and after their time, and use this knowledge to question other gender differentiated results. Additionally, Huarte's position on women provides support for the suggestion that the Renaissance was a time for men to make intellectual strides, and that women did not have this chance.