Кіріспе

Берлиндегі бұрынғы опера үйі (Германия)

Берлиндегі Кролл опера үйі (Кроллопер, Кролл Опер) Тиергартен ауданында, Король алаңының (қазіргі Плац дер Республика) батыс шетінде, Рейхстаг ғимаратына қарама-қарсы орналасқан. Ол 1844 жылы мейрамхана иесі Джозеф Кролл үшін ойын-сауық орталығы ретінде салынды және 1851 жылы опера театрына айналдырылды. 1933 жылдан 1942 жылға дейін ол Рейхстагтың отырыстар залы ретінде де пайдаланылды. Екінші дүниежүзілік соғыста Берлинге жасалған бомбалау шабуылдары мен Берлин шайқасы салдарынан қирап, 1951 жылы бұзылып жатыр.

18421848: Алғашқы жылдары

Kroll тарихы 1837 жылы кәсіпкер Джозеф Кроллдың (1797–1848) «Кролл қысқы бағын» ашқан Силезия астанасы Бреслаудан басталады. Бреслау билігі бұл беделді орынды Пруссияның жаңа патшасы Фридрих Вильгельм IV 1841 жылы қалаға келген кезде құрметпен қарсы алу үшін таңдады. Патша гүлдермен әсем безендірілген сәнді бөлмелерге тәнті болды және Пруссия резиденциясының ақсүйектері үшін әлеуметтік орталыққа айналу үшін Берлинде де осындай бір нысан салуды ұсынды. Бақ директоры Петер Жозеф Ленне және үкімет мүшелерімен кеңескеннен кейін патша 1842 жылғы 19 тамыздағы кабинет бұйрығына қол қойды. Бұйрықта Großer Tiergarten паркіндегі парад алаңының батыс жағындағы құрылыс алаңы көрсетілді және талаптар белгіленді: Кролл мүлікті ақысыз пайдалана алатын болды, бірақ жоба сәтсіз аяқталған жағдайда жерді қайтарып беруге және салған құрылыстарын бұзуға міндетті. 1730 жылдан бері тұрған парад алаңы қала сыртында, Бранденбург қақпасының солтүстік-батысында орналасқан. Ол ұзақ жылдар бойы құмды далаға айналып, берлиндіктер оны «Сахара» деп қысықтап атады. Құмды жерге бір қадам басқанда алаңға шаң-тозаң көтерілетін. Жаңбыр жауса, топырақ лайлы сазға айналатын. Дегенмен, Кролл «Тиргартен» саябағының жасыл желектері мүліктің жанында екеніне көңіл қойды. Жаңа ғимараттың жобасын сарай архитекторы Фридрих Людвиг Персиус жасады, бұл жобаның Фридрих Вильгельм IV үшін қаншалықты маңызды екенін көрсетеді. Жобаны жасауда Карл Фердинанд Ланганс және Эдуард Кноблаух та қатысты. Құрылыс жұмысы он айға созылып, Кроллдың кәсіпорны 1844 жылғы 15 ақпанда есігін ашты. Үш зал (негізгі зал, сондай-ақ Патша залы және екі кішкентай зал) бес мыңға дейін қонаққа қызмет көрсету үшін қырық официант жұмыс істеді, әрқайсысы кем дегенде он үш адамға арналған он үш ложа және кішкентай кештестерге арналған он төрт үлкен бөлме болды. 60 музыкант әуелеумен айналысты. «Туннель» ерекше тартымдылыққа ие болды және Берлин үшін жаңалық ретінде мақталды – онда темекі тартуға болатын зал! Техникалық жаңалық – жаңадан орнатылған газ шамдары, олар «400 оттан тұрды». Бірінші жылы Кролл қанағаттанарлық нәтижелерге қол жеткізді. Басты көңіл көтеруші шаралар – сәнді сахналық безендірістермен ұйымдастырылған үлкен көрмелер, концерттер және балдар, тіпті «Вальс королі» Иоганн Штраус және оның оркестрі 1845 жылы Кроллға қонаққа келді. Алайда, сыншылар атап өткендей, Германиядағы бірегейлігіне қарамастан, кәсіпорынды ұстап тұру қиынға соқты. 1848 жылғы 15 сәуірде, өлім төсегінде Кролл патшасы бір кезде онымен таңғы ас ішкеніне өкінді. "1

1848-1894: табыстылық пен банкроттық аралығында

Жозеф Кроллдың орнын үлкен қызы Аугуста басқан. "Ұлттық халық бағы" 1848 жылдың мамыр айында кеңейтудің бір бөлігі ретінде ашылды. Бастапқыда бақта, кейін үлкен залда тамаша көрсетілімдер ұсынылды, мысалы, жабайы жануарларды оларды үйреткендер көрсетуі және 1849 жылы ірі сауда жәрмеңкесі өтті. 1850 жылы Аугуста Кролл опералар мен басқа да шараларды ашық ауада қоюға арналған тұрақты жазғы театр құрды. Мұнда, басқалармен қатар, Аугустаның шәкірті Альберт Лорцинг "Ундина", "Қару жасаушы" және "Царь және сарай шебері" операларын қойды. Жаңа театр мен опера труппасының жұмысы 1851 жылдың 1 ақпанында кенеттен тоқтап қалды, себебі шамдарды жаққанда перделер кездейсоқ өртке ұшырады. Бірақ Аугуста Кролл бұған жол бермеді; ол өрттен сақтандыру ақшасын алды және 1852 жылдың 24 ақпанында театр толығымен жаңа ғимаратта қайта ашылды. Шамамен бір жылдан кейін Аугуста өзінің капельмейстері, венгр скрипкашысы, дирижер және кәсіпкер Якоб Энгельге тұрмысқа шықты. Олар "Кролл опера тобын" сәтті кеңейтіп, көптеген жаңа комедиялық операларды сахнаға қойды, сонымен қатар Рихард Вагнердің ұзақ музыкалық драмаларын қойды. Бірақ 1855 жылдың 1 сәуірінде бизнес жабылуына жол бермеді. Барлық күш-жігерге қарамастан, табыс операциялық шығындардан әлдеқайда төмен болды. Кредиторлардың бірі, кәсіпкер Генрих Бергман, банкрот болған бизнесті өз мойнына алды және өзінің алғашқы гастрольдерінің бірі үшін Берлинге белгілі музыканттарды, соның ішінде Жак Оффенбахты шақырды. Алайда 1862 жылы "Кролл" қайтадан аукционға шығарылды, бұл Якоб Энгельге оны қайта сатып алуға мүмкіндік берді. Компания әлі де қарыздармен ауыр болғанымен, Энгель үмітпен толды және берлиндіктерді әртүрлі бағдарламамен өз орнына қайтаруға тырысты, бірақ нәтиже орташа болды. 1869 жылы Пруссияда экономикалық еркіндіктің енгізілуі Берлиннің барлық жерінде жаңа ойын-сауық парктерінің өркендеуіне әкелді. Энгельдің сатуға жасаған әрекеттері Пруссияның салық органының және бизнестің үстінен салмақ салып тұрған үлкен ипотеканың кесірінен сәтсіз аяқталды. Сонымен қатар, бұрынғы парад алаңы жаңартылып, 1864 жылдың 18 желтоқсанына дейін Königsplatz ("Патша алаңы") деп аталды, бақтар қайта жасалды, ал кейіннен 1864-1871 жылдарғы пруссиялық жеңістерді құрметтеу үшін бірқатар ескерткіштерді салу жоспарланды. Франко-прусс соғысынан кейін Жеңіс бағанасы 1873 жылдың 2 қыркүйегінде алаңның ортасында салтанатты түрде ашылды, сонымен бірге неміс рейхстагында Кролл орнын бұзып, оның орнына жаңа парламент ғимаратын салу туралы ұзақ пікірталас болды. Тек 1876 жылы болашақ инвестицияларға зиян келтіретін бұл ұсыныстар қабылданбады, сондықтан Якоб Энгель өз орнын жаңғырту және жақсарту жұмыстарын бастауға мүмкіндік алды. 1885 жылы Берлинде алғаш рет ескі газ шамдары "Эдисон жүйесімен" электр шамдарымен ауыстырылды. Екі жылдан кейін Энгель келісімшартты тағы қырық жылға ұзартуға қол жеткізді, бірақ ол жоспарларын жүзеге асыруға уақыт таппады. Ол 1888 жылдың 28 маусымында инсульттан күтпеген жерден қайтыс болды. Оның ұлы оның ісін жалғастыруға тырысты, бірақ "берлин жұртшылығының Кролл сахнасының көркемдік деңгейіне қызығушылық танытпауы" оны 1894 жылы сатуға мәжбүр етті.

18951931: Мемлекеттік опера

Көп ұзамай ғимаратты Пруссияның Корольдік Шоуспиле корольдік театр компаниясы сатып алды және Кроллдың мекемесі екінші мемлекеттік опера театры (басқасы – Staatsoper Unter den Linden) болып табылатын Neues Königliches Operntheater ретінде қайта құрылды. Бұл жерде Игорь Стравинский мен Густав Малер сияқты жас композиторлардың шығармалары орындалды, сонымен қатар Энрико Карузоның танымал концерттері мен "Жарқыншақ" сияқты оперетталар қойылды. Әдемі опера үйі Антер-ден-Линден император Вильгельмнің көзқарасына сәйкес келмегендіктен, Кроллопер орнында жаңа сәнді опера залын салу жоспарлары жасалды және бұзу жұмыстары 1914 жылы басталды, бірақ Бірінші дүниежүзілік соғыс басталғанда құрылыс тоқтатылды. Соғыстан кейін Пруссия еркін мемлекетінің билігі қайта құруды қаржыландыра алмады, оны ақыры Оскар Кауфманның Volksoper ("Халық операсы") жобалары бойынша Volksbühne театр компаниясы жүзеге асырды. Дегенмен, Volksbühne компаниясы да өз күшін асырып жіберген сияқты, сондықтан жөндеудің аяқталуын мемлекеттік қаражатпен қамтамасыз ету қажет болды. 1924 жылдың 1 қаңтарында ғимарат Берлин мемлекеттік операсының екінші үйі ретінде Oper am Königsplatz ретінде қайта ашылды, Эрих Клайбер Вагнердің "Майстерзіңгерлер Нюрнбергте" операсын дирижерлік етті. 1926 жылы алаңмен бірге үйді Staatsoper am Platz der Republik деп атады. Берлиндегілер оны Кроллопер деп атады. 1927 жылы Кролл операсы қайтадан бөлініп, Отто Клемперермен жеке опера компаниясы ретінде құрылды. Клемперердің өкілеттігі кезінде үйде 1929 жылы Хиндемиттің "Неуес вом таге" және 1930 жылы Шёнбергтің "Begleitungsmusik zu einer Lichtspielscene" атты дүниежүзілік премьерасы болды. Ол Александр фон Землинский сияқты атақты дирижерлармен және Густав Грундгенс сияқты режиссерлермен, сондай-ақ Каспар Нехер, Ласло Мохоли Нагги, Тео Отто, Оскар Шлеммер және Джорджио де Чирико сияқты сахналық суретшілермен жұмыс істеді. Әншілердің барлық тобын ән педагогы профессор Фредерик Хуслердің қолына тапсырды. Неміс радиосына берген сұхбатында Хуслер осы кезеңде опера театрында болған ерекше атмосфера туралы айтады. Ол сол кездегі кейбір әншілерді атап өтті: "Жармилла Новотна, кейін Нью-Йоркке Метрополитен Операға барды. Немесе Кейте Хайдерсбах. Ол Байройтте "Майстерзіңгерлер" ролінде Евчен ретінде танымал болды. Немесе Мария Шульт Стормбург пен Мои Ворбах, екі ерекше тұлға. Олар кейіннен Линденнің басқа үйіне барды. Ал өте әсерлі тұлға – Изо Голланд, орыс. Ол Ресейге оралып, жоғары беделді педагогқа айналды". Ол әншілердің арасында болған жомарттықты былайша суреттеді: "Олардың достығы ерекше болды. Ешқандай интригалар туындамайды. "Сатылған Келіншектің" репетициясы алдында бөлмеме үш "Келіншек" келіп отырғанын есімде. Новотна, Хайдерсбах және Заезиль Райх. Олардың кімнің ән айтуы керектігі туралы әуесқойлықсыз пікір алысқаны есімде. Хайдерсбахтың айтуынша, Новотна – түпнұсқа чех. Новотна Хайдерсбахтың лирикалық дауысы жақсырақ екенін, ал өзі колоратуралық сопрано екенін айтты. Содан кейін Райх бүкіл топтың пайдасына (өз-өзіне қарсы) дәлел келтірді. Мұндайды қайдан табасың?" Клемперердің қойылымдары мен олардың заманауи сахналық шешімдері өз заманынан озып, консервативті ортаның қарсылығын туғызды. Веймар республикасының соңғы күндері болған саяси атмосферада қоғамдық қысым Пруссияның мемлекеттік театрларының бас әкімшісі Хайнц Тиетенге Берлиндегі үш опера үйін қаржыландыруға әкімшіліктің мүмкіндігі жоқ екенін түсіндіруге мүмкіндік берді. Клемперердің наразылығына қарамастан, Кроллопер ақыры 1931 жылдың 3 шілдесінде Моцарттың "Фигароның үйленуі" операсының соңғы қойылымымен жабылды.

1933-1951 жж. Рейхстагтың орны және жойылуы

Ғимарат екі жылға жуық бос тұрды, 1933 жылғы 27 ақпанда Рейхстаг өртенгені оның қарсысындағы Рейхстаг ғимаратына ауыр зақым келтірді. 1933 жылғы 5 наурыздағы Германия Федералдық сайлаудан кейін Кроллопер Рейхстагтың отырыс өткізетін орнына айналды. Ол ыңғайлы орналасқандығы мен жеткілікті орындық сыйымдылығы болғандықтан таңдалып алынды. 1933 жылғы 23 наурызда Кролл опера театрында Рейхстаг делегаттарының көпшілігі Адольф Гитлерге дерлік шексіз билік берген, өзін-өзі биліктен шеттетуге әкеп соққан Қабылдау заңын қабылдады. Осы кезде Коммунистік партияның сайланған депутаттары мен бірнеше социал-демократтар жасырынған немесе тұтқындалған еді. 1933 жылғы 12 қарашадағы сайлаудан кейін Ұлттық социалистер және олардың партиялық емес серіктері барлық орындарды иеленді. Кроллопердің бас залы 1933 жылдан 1942 жылға дейін Рейхстагтың отырыстары үшін пайдаланылды. Осы жерде 1939 жылғы 30 қаңтарда, Гитлердің Рейхсканцлер болып тағайындалған күнінің алтыншы жылдығында Гитлер ескертті: "Егер Еуропадағы және одан тыс жердегі халықаралық еврей қаржысы халықтарды тағы да бір әлемдік соғысқа итермелеуге сәттілік танытса, онда нәтижесі жерді большевиктерге беру емес, еврейлердің жеңісі емес, Еуропадағы еврей нәсілінің жойылуы болады". Альберт Шпеер Гитлер үшін дайындаған Welthauptstadt Germania жоспарларында Кролл опера театрын бұзу және оның орнына сәнді "Фюрер сарайын" салу көзделген, ол "Үлкен алаңның" батыс жағында тұруға тиіс еді. Соғыс басталуы және Германияның соңында жеңіліске ұшырауы осы жоспарларды іске асыруға мүмкіндік бермеді. Рейхстагтың соңғы отырысы 1942 жылғы 26 сәуірде Кролл опера театрында өтті, онда Гитлерді "Неміс халқының Жоғарғы судьясы" деп жариялаған жарлық қабылданды, бұл оған сот және әкімшілік билігін барлық мәселелерде жоюға мүмкіндік берді. Соңғы күндері ғимаратта Берлин мемлекеттік операсының бірнеше қойылымдары өтті, себебі Unter den Linden ғимараты әуе шабуылынан зақымданған еді. Алайда, Кроллопер 1943 жылғы 22 қарашада RAF бомбалаушылар командасының шабуылынан қирады. Екінші дүниежүзілік соғыстың соңғы күндерінде, Қызыл Армия күштері Рейхстаг қираған жеріне шабуыл жасаған кезде одан да көп зақым көрді. Бірақ, 1945 жылдың ортасында Кроллдың бағындағы мейрамхана қайта ашылды, ғимараттың қалдықтары 1951 жылы бұзылғаннан кейін де жұмыс істеді. "Кролл Гартен" мейрамханасы 1956 жылы жабылды, ал бір жылдан кейін соңғы ғимараттар тазаланды. Бүгінде бұл орын Бундесканцлерлік кеңсесінің оңтүстігіндегі үлкен газон ретінде пайдаланылады және 2007 жылдан бері ескерткіш тақтамен белгіленген.