Батыс Африкалық Вай тайпасының мәдениеті мен тарихы
Vai people
Ваи тайпасы Либерияда және Сьерра-Леонеде өмір сүреді. 1820 ж. жасалған уникалды жазу жүйесімен (Vai syllabary) әйгілі. Тіл, тарих, мәдениет туралы ақпарат.
Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Батыс Африка этносы.
West African ethnic group
Вай – көбінесе Либерияда, ал аз бөлігі Сьерра-Леоненің оңтүстік-шығысында тұратын манде халқы. Вай халқы 1820 жылдары Момолу Дувалу Букеле және басқа да вай ақсақалдары жасаған, вай әліпбиі деп аталатын жергілікті жазу жүйесімен танымал. 19 ғасыр бойында осы жазу жүйесінде сауаттылық кеңінен тарады. 20 ғасырда оның қолданылуы азайды, бірақ қазіргі компьютерлік технологиялар оны қайта жаңғыртуға мүмкіндік береді. Вай халқы вай тілінде сөйлейді, ол манде тілдерінің бірі. Сьерра-Леонедегі вай халқы көбінесе Либерия шекарасының жанындағы Пуджун ауданында кездеседі. Либериямен шекаралас Сьерра-Леонедегі көптеген ауылдарда вай халқы тұрады. Барлығы Сьерра-Леонеде шамамен 1200 вай тұрады.
The Vai are Mandé peoples that live mostly in Liberia, with a small minority living in south eastern Sierra Leone. The Vai are known for their indigenous writing system known as the Vai syllabary, developed in the 1820s by Momolu Duwalu Bukele and other Vai elders. Over the course of the 19th century, literacy in the writing system became widespread. Its use declined over the 20th century, but modern computer technology may enable a revival. The Vai people speak the Vai language, which is one of the Mande languages. The Sierra Leonean Vai are predominantly found in Pujehun District around the Liberian border. Many Sierra Leonean villages that border Liberia are populated by the Vai. In total, only about 1200 Vai live in Sierra Leone.
Тарих
Вай туралы ең алғашқы жазба деректерді 17 ғасырдың бірінші жартысында голланд саудагерлері жасаған, олар Кап-Маунтқа жақын саяси топты атап көрсеткен. Дегенмен, ваилер португалдықтардың 15 ғасырдың ортасында осы аймаққа қоныстанған галлиналар деп атаған халық екені мүмкін. Мандинг аймағының ең ерте мандинка тұрғындарының бірі – Камара руының басшылығымен, олар оңтүстік-батысқа тұз бен кола жаңғақтарын тонау және сауда жасау үшін келген. Момолу Масакой арқылы жеткізілген ауызша тарихтарда мандинка патшасы теңізді табу және тұз саудасын дамыту мақсатымен Мандинг аймағынан оңтүстікке экспедициялар жібергені айтылады. Бұл экспедициялардың қатысушылары жергілікті гола халқымен араласып, ваи халқын құрды, бірақ олар ішкі аймақтағы мандинкалармен берік сауда байланыстарын сақтап қалды.
The earliest written documentation of the Vai is by Dutch merchants sometime in the first half of the 17th century, denoting a political group near Cape Mount. The Vai are, however, likely the people called Gallinas by the Portuguese, which has them settled in the area by the mid 15th century. Led by the Camara clan, one of the earliest Mandinka inhabitants of Manding region, they had come southwest to raid and trade in salt and Kola nuts. Oral histories transmitted by Momolu Massaquoi describe a Mandinka king sending expeditions south from the Manding region to discover the sea and stimulate a trade in salt. The members of these expeditions intermarried with local Gola people to create the Vai, but they retained strong trade links with the Mandinka of the interior.
Мәдениет және білім беру
Көптеген жағынан, ваи халқы – ерекше африкалық этнос. Көптеген адамдар ваилердің қоныстанған аймағы Батыс Африкада кеңінен танымал болған "Поро" ерлердің құпия қоғамының бастау ошағы деп санайды. Ваи халқы музыкаға да өте бейім. Олар көптеген музыкалық аспаптарда ойнайды және арнайы мерекелерде би билейді. Ваилерде үш түрлі білім беру жүйесі бар. Бірінші және ең маңыздысы – бұта мектебі, онда балалар төрт-бес жыл бойы дәстүрлі ваи әлеуметтену дағдыларын, маңызды тіршілік ету дағдыларын және ауылдық өмірдің басқа да ерекшеліктерін үйренеді. Екіншісі – ағылшын мектебі, кейбір ваи балалары ағылшын тілін үйрену үшін ағылшын мектептеріне қатысады. Сонымен қатар, Құран мектептері де бар, онда ваи балалары жергілікті мұсылман дін қызметкерінің жетекшілігімен араб тілін үйренеді.
In many aspects, the Vai are a unique African ethnicity. Many believe that the region inhabited by the Vai is the original home of the Poro, a male secret society known throughout West Africa. The Vai are also quite musical. They play many instruments and perform dances on special occasions. The Vai have three types of schooling. The first and most important is the bush school, where the children learn traditional Vai socialization skills, important survival skills, and other traits of village life for four to five years. Second is the English school; some Vai children attend English schools to learn the English language. Finally, there are the Quranic schools, where Vai children are taught the Arabic language under the guidance of the local Muslim religious leader.
Дін және рухани сенім
Вай халқының басым бөлігі мұсылман және ғасырлар бойы Құранды оқып-үйренуге негізделген дәстүрлерді сақтап келеді. Вайлер 16 ғасырдан бастап мандинка саудагерлерінің әсерімен ислам дінін қабылдады. Вай халқының аз бөлігі христиан дінін ұстанады. Алайда, бұл монотеистік діндер, табиғаттан тыс күштерге сенумен бірге өмір сүреді, және шамандық амалдар кең таралған, себебі адамдар өздерін жанға айнала алатын рухтармен қоршалған деп есептейді. Бұл рухтар жеке адамдарға немесе бүкіл тайпаға зиян келтіруге күшті деп саналады. Вай халқы қайтыс болғандарға арнап, олардың қабірлеріне киім-кешек және тағам қалдырып, арнайы рәсімдер өткізеді.
The Vai are predominantly Muslim and have for centuries practiced traditions rooted in studying the Quran. The Vai adopted Islam through the influence of Mandinka merchants from the 16th century onwards. A minority of the Vai are Christian. These monotheistic religions however coexist with traditional beliefs in the supernatural, and shamanistic practices are common as people consider themselves to be surrounded by spirits that can change into living creatures or objects. These spirits are believed to have the power to do evil to individuals or to the whole tribe. The Vai perform ceremonies for the dead in which they leave articles of clothing and food near the graves of the deceased.
Экономика
Вай халқының көпшілігі құнарлы жерді өңдеу арқылы күнкөріс табады. Күріш – олардың негізгі азығы, және оны тазаланған жерлердегі биік жазықтарда басқа көкөністермен бірге өсіруге болады. Күріштен басқа, мақта, жүгері, қабақ, банан, имбирь, кофе және какао сияқты дақылдар да өсіріледі. Вай тайпасы сонымен қатар орманнан түрлі жаңғақтар мен жидектер жинайды. Пальма ағашы Вай халқы үшін өте маңызды. Одан жаңғақ, май, шарап, отын, сабын және тоқуға арналған материалдар сияқты көптеген өнімдер алынады.
Most Vai make their living by farming the fertile land. Rice is their staple crop and can be cultivated with other vegetables on upland plots of cleared land. In addition to rice, crops such as cotton, corn, pumpkins, bananas, ginger, coffee, and cocoa are raised. The Vai also gather various nuts and berries from the forests. The palm tree is an important commodity to the Vai. Nuts, butter, wine, fuel, soap, and baskets are among its many derivatives.