Кіріспе

Угандадағы білім беру жүйесі 7 жылдық бастауыш білім, 6 жылдық орта білім (оның ішінде төменгі орта мектептің 4 жылы және жоғары орта мектептің 2 жылы) және 3-тен 5 жылға дейінгі орта білімнен кейінгі білімді қамтиды. Угандада білім беру ағылшын тілінде жүзеге асырылады. Білім беру жүйесінің барлық деңгейлерінде модульдер ағылшын тілінде оқытылады және бағаланады. Уганда үкіметі білімді негізгі адам құқығы деп мойындайды және елдегі барлық балаларға тегін бастауыш білім беруді қамтамасыз етуге ұмтылады. Дегенмен, қаржыландыру, мұғалімдерді даярлау, ауылдық аймақтар және жеткіліксіз инфрақұрылым мәселелері Угандадағы білім беруді дамыту жолындағы прогреске кедергі келтіруде. Угандадағы қыздар білім беруге қол жеткізуде пропорционалды түрде кемсітілуде; олар білім алуға тырысқанда қиын кедергілерге тап болады, бұл үкіметтің бұл саладағы күш-жігеріне қарамастан, әйелдерді әлеуетінен айырып отыр.

Орта білімнен кейінгі білім беру

Угандада жылына 60 000-ден 70 000-ға дейін оқушы орта мектепті бітіріп, жоғары білім алуға құқылы болса да, олардың шамамен 35 пайызы ғана (25 000) шектеулі оқу орындарында орын таба алады. Студенттердің көп бөлігі мемлекеттік және жеке университеттерге түседі. Кампаладағы Макерере университетінде Уганда университеттерінің барлық студенттерінің шамамен жартысы білім алады. Қалғандары 30-нан астам жеке университеттер мен университет емес мекемелер арасында таралады. Угандадағы мойындалған университеттер:

Кәсіби және техникалық білім беру

Угандада кәсіптік және техникалық білім беру – білім беру жүйесінің қажетті аспектісі. БҰҰ техникалық және кәсіптік білім беру және оқыту (ТББ) жөніндегі халықаралық орталығы (ТББ) арқылы осы білім беру түрін қолдауға басты күш жұмсады. БҰҰ есебінде айтылғандай, "Уганданың ТББ миссиясы – жеке тұлғалар мен кәсіпорындар өнімділікті және табысты арттыру үшін қажетті дағдыларды игеруін қамтамасыз ету". Бұл ТББ бағдарламаларының күрделілігі мен көлемі әртүрлі. Кейбіреулері орта білім берудің стандартты түрлерін алмастыратын шеберлер немесе техниктер деңгейіндегі оқытуды ұсынады, ал кейбір ТББ бағдарламалары жоғары немесе орта білімнен кейінгі білім алуды көздейтін студенттерге инженерлік білім беру деңгейін қамтамасыз етеді. Сауаттылық жұмысының көп бөлігін жергілікті деңгейдегі ҮЕҰ жергілікті немесе ауылдық билік органдарымен бірлесіп жүзеге асырады. Бұл бағдарламаларға сұраныс жоғары, түлектерінің табысы, қанағаттануы және сауаттылықты сақтау деңгейі жоғары. Дегенмен, бұл бағдарламалар қаржының жетіспеуі, әлеуметтік қарсылық және сауаттылық пен әдебиетке жалпы құрметсіздік сияқты үлкен қиындықтарға тап болады. Уганданың Жалпыға бірдей бастауыш білім беру (ЖББ) 1992 жылғы Уганда үкіметінің Ақ кітабына сәйкес, әрбір баланың мектепке түсіп, орта білімге дейін білім алуына мүмкіндік беру, қолжетімді білім беруді қамтамасыз ету және негізгі дағдыларды ұсыну арқылы адам дамуын жетілдіру мақсатымен бастау алды. Уганданың Жалпыға бірдей бастауыш білім беру (ЖББ) солтүстік Угандада оқуға түсу көрсеткіштерін арттырды, бірақ білім беру сапасы төмен және бастауыш мектепті бітіретін оқушылардың саны аз. Материалдық-техникалық база жеткіліксіз: мысалы, Падердегі 238 бастауыш мектептің 47-сі әлі де ағаштардың астында, мұғалімдердің тұрғын үйінің жетіспеуі мұғалімдердің көптеп сабақтан қалуына себеп болып отыр, ал кейбір аудандарда бастауыш мектеп мұғалімдерінің оқушылармен арақатынасы 1:200-ге жетеді. Оқу бағдарламасымен қатар, осы аймақтағы мұғалімдер оқушыларға басшылық етуі, қолдау көрсетуі және үлгі болуы керек. Солтүк Угандадағы халықаралық донорлар қаржыландырған сәтті бағдарламалар орта мектеп мұғалімдерін оқыту шығындарын өтеді, бұл балалардың мектепте қалуын және ұлттық тесттерде жоғары нәтижелерге қол жеткізуге мүмкіндік беретін материалды оқытуын қамтамасыз етеді. Үкіметтің сәтті бағдарламасы мұғалімдерге сыныпта көмекшілерді дайындады, олар артта қалған оқушыларға көбірек назар аударды. Бұл оқушылардың оқу нәтижелерін айтарлықтай жақсартты. Мектептегі балаларға қолдау көрсетуді күшейту қажет, олар қолдау жүйесінің үлкен бөлігін жоғалтты, өмірлік дағдыларды дамыту және жылдар бойы тұрақсыздықтан кейін сенімділікпен жүгіне алатын біреуді табу қажет. Ғалымдар білім беруді арттырудың әрбір балаға өз өмірінде және басқалардың өмірінде еркін, қауіпсіз және толыққанды үлес қосуға мүмкіндік беретін ортада өсуіне мүмкіндік беретінін айтады. Бұған кедейлік, инфрақұрылымның жеткіліксіздігі, әлеуметтік қысым және ерте жүктілік себеп болуы мүмкін. Бұл кедергілер әйелдің өмір бойына жалғасады, өйткені Угандада ересек әйелдердің сауаттылық біліміне қатысты қиындықтардың бірі – отбасылық өмір. Зерттеулер көрсеткендей, 18 жасқа дейін қыздардың білім алуы некеге тұру және жүкті болу деңгейін шамамен 7%-ға төмендетеді. 1997 жылдан бері ЖББ елдегі барлық балаларға, әсіресе ауылдық, кедей аймақтардағы балаларға тең білім беруді мақсат етеді. Бұл бағдарламаның нәтижелері келіспеушілік тудырғанмен, ЖББ бағдарламасы жоғары оқуға түсу көрсеткіштерін арттыруға сәттілікпен қол жеткізді, әсіресе жас қыздар арасында. Алайда, балалардың мектепке баруына әсер ететін гендерлік кемсітушілік факторлары бар-жоқ екені туралы нақты мәлімет жоқ; қыздардың мектепке түсуі олардың жасына және анасының білім деңгейіне байланысты екені айтылады. Ал ұл балаларға әке-шешесінің білім деңгейі әсер етпейді. БҰҰ Даму бағдарламасының Гендерлік теңдік индексі бойынша Уганда 0,517 балл жинады. Уганда қыздар мен әйелдердің білім алуына кедергі келтіретін түрлі кедергілерді атап көрсеткенде, Ұлттық қыздар білімі стратегиясын (ҰҚБС) жүзеге асырды. ҰҚБС аталған кедергілерді анықтауға бейім, оларды жеңуге көмектесетін шешімдерді ұсынуға емес, орналасу, менструация, отбасылық міндеттер және мектеп ортасындағы жалпы көзқарас сияқты мәселелерді қарастырады. Бұл қыздарға менструация кезінде мектепке баруға сенімділік береді. Гигиеналық төсемдер сияқты қажетті ресурстарды ұсыну олардың денсаулығын жақсартады және қадір-қасиет сезімін нығайтады. 2007 жылы үкімет Жалпыға бірдей орта білім беруді (ЖОББ) енгізді, зерттеулер көрсеткендей, мемлекеттік орта мектептердегі қыздардың оқуға түсу көрсеткіштері шамамен 49%-ға артты. Бұл саясат, әсіресе төмен табысты отбасылардан шыққан қыздар үшін пайдалы, олар әйтпесе оқу ақысы мен қыздарға білім беру ұлдарға қарағанда аз пайда әкеледі деген жалпы сенімге байланысты оқуға мүмкіндік алмас еді. Бұған қоса, ЖОББ пайдаланудан бері мектептердегі жалпы үлгерім төмендеді, өйткені мұғалімдер нашар жағдайда жұмыс істейді және оқушылардың ынтасы төмендеді, әсіресе ата-аналары енді білім беруді үкіметтің құзырындағы мәселе деп қарастырады, ал саясат балалар біліміне қолдау көрсету үшін көптеген актерлерді тартуды көздеген. Кейбір нәтижелер бұл бағдарламалар әйелдердің өмір жағдайын жақсартқанын көрсетеді, олар шешім қабылдауға көбірек ықпал етеді, экономикалық табысы артады, өзіне деген сенімділігі жоғарылайды және қоғамдағы өз құқықтарын біледі. Алайда, бұл нәтижелер кең тараған жоқ; көптеген әйелдер, әсіресе Уганданың ауылдық аймақтарындағы әйелдер бұл бағдарламаларға тіркелмейді. Бағдарламаға қатысуға ниет білдірген әйелдердің көпшілігі төмен қатысу деңгейіне немесе жоғары үзіліс деңгейіне тап болады.