Кіріспе

Ядролық стратегияда, жауап беру немесе екінші соққыға қабілеттілік – ядролық шабуылға қарсы күшті ядролық соққы беруге елдің сенімді мүмкіндігі. Мұндай қабілетке ие болу (және қарсыласты оның іске аспайтынына сендіру) ядролық үдерлеуде өте маңызды, әйтпесе қарсы тарап өзінің ядролық күштеріне қарсы бір рет күшті шабуыл жасап, ядролық соғыста жеңіске жетуге тырысуы мүмкін.

Теория

Екінші соққыға қабілеттілік бірінші соққының ядролық қаупін тойтарып, бірінші болып ядролық қару қолданбау стратегиясын қолдауға мүмкіндік береді. Өзара екінші соққыға қабілеттілік көбінесе өзара толық қырылу қорғаныс стратегиясына алып келеді, бірақ бір жақ минималды ең төменгі деңгейдегі қорқытуға ие болуы мүмкін. Екінші соққыға қабілеттілікті қателікке ұшырамайтын, өлімге әкелетін механизмдерді енгізу арқылы нығайтуға болады. Бұл механизмдер шекті белгілейді және егер ол шек бұзылса, міндетті түрде салдарға ұшырауды қамтамасыз етеді. Мысалы, шек – одақтас мемлекетке шабуыл жасалмауы. Егер қарсылас мемлекет одақтас мемлекетке шабуыл жасап, осы шекті бұзса, онда бұл әрекет үшін алдын ала белгіленген салдар күшіне енеді. Бұл алдын ала белгіленген салдарларға жауап шараларының кең ауқымы кіруі мүмкін, соның ішінде ядролық соққымен қайтар шабуыл да болуы мүмкін.

Іске асыру

Екінші шабуыл жасау қабілетін сақтаудағы басты мақсат – бірінші шабуылдың елдің ядролық арсеналын жоюына жол бермеу. Осылайша, ел ядролық шабуылға ұшырағаннан кейін де ядролық қарсы шабуыл жасауға мүмкіндік алады. АҚШ және басқа елдер екінші соққы мүмкіндігін жақсарту үшін ядролық үштік арқылы ядролық арсеналдарын әртараптандырды. Су астынан ұшырылатын баллистикалық зымырандар – екінші соққы мүмкіндігін қамтамасыз етудің дәстүрлі, бірақ өте қымбат әдісі, бірақ олар шабуылдаушыны анықтаудың сенімді тәсілімен де қамтамасыз етілуі керек. SLBM-ді екінші соққы мүмкіндігі ретінде пайдаланудың қатысты мәселесі бар, себебі су асты кемесінен ұшырылған ICBM-ге жауап ретінде дұрыс емес ел нысанаға алынуы мүмкін, бұл қақтығыстың ушығуына әкелуі мүмкін. Дегенмен, екінші соққыны іске асыру бірінші соққыны болдырмау үшін маңызды. Ядролық қаруға ие елдердің басты мақсаты – қарсыластарын бірінші шабуылға жауап ретінде екінші соққы жасалмайтынына сендіру. Мұндай елдерде әртүрлі ядролық шабуыл сценарийлеріне дайын жауаптар, елдің әртүрлі аймақтарында ұшыру механизмдері және ядролық шабуылға төтеп беруге арналған жерасты ұшыру құрылғылары бар. Ескерту бойынша ұшыру – Батыс және Шығыс блогы арасындағы суық соғыс кезінде танымал болған ядролық қаруға жауап беру стратегиясы. Ядролық үштікке қоса, елдер келіп жатқан ядролық зымырандарды анықтайтын алдын ала ескерту жүйесін де орнатады. Бұл елге келіп жатқан ядролық шабуыл мақсаттарына тие бермес бұрын, қарсы соққы жасауға мүмкіндік береді. Бұл екінші соққы мүмкіндігін нығайтудың және басқа ядролық державаның бірінші соққысын болдырмаудың тағы бір жолы. Бастапқы буын континентаралық баллистикалық зымырандардың (әсіресе су астынан ұшырылатын баллистикалық зымырандардың) төмен дәлдігіне байланысты, екінші соққы бастапқыда қалалар сияқты үлкен, қорғалмаған нысандарға ғана мүмкін болды. Жақсартылған дәлдігі бар кейінгі буын зымырандары қарсыластың нығайтылған әскери нысандарына қарсы екінші соққы жасауға мүмкіндік берді.

Периметрлік-ПТС

Периметр ПТС, басқаша айтқанда Ресейде "мёртвая рука" ("Өлі қол") деп белгілі, – егер ресейлік басқару-бақылау жүйесі күтпеген шабуылда жойылған жағдайда, жауап ретінде баллистикалық зымырандарды автоматты түрде ұшыруға дамытылған ресейлік ядролық тежеу құралы. "Периметр" ПТС 1974 жылы АҚШ-тың баллистикалық зымырандық су асты мекемелерінен келетін қырып-жоятын ядролық соққыларға қатысты кеңестік қорқыныштарға жауап ретінде құрылды. Жүйе 1985 жылдың қаңтарында қолданысқа енді, СС-17 зымыран ұшыру шахталары Мәскеуден солтүстік-батысқа қарай 100 және 150 шақырым жерде орналасқан Выпользово (Едрово) және Кострома қалаларында орналасқан. Жүйеде бастапқы шабуыл кезінде байланыс желілерінің бірнешеуі жойылған жағдайда, сенімділікті арттыру үшін көп деңгейлі резервтік жүйелер қарастырылған. Ұшыруға рұқсат беру үшін жер астындағы UHF радиоарнасы арқылы сигнал жіберілетін. Жылдар бойы жүйе жаңартылып, 1990 жылдың желтоқсанында жаңа RT-2PM2 "Тополь-М" құрлықтағы баллистикалық зымырандары енгізілді, ал 1996 жылы одан әрі жетілдірілді. Ресей басшылығы жүйенің қателік салдарынан ұшырылуы мүмкін екенін ескеріп, құрылымына қауіпсіздік шараларын қосты. Алдымен, Ресей басшылығына арналған "Вьюга" ядролық басқару байланысы және қорғалған "Казбек" байланыс жүйесінің екеуі де үзілуі керек. Екі жүйенің бірдей тоқтатылуы ұлттық басқару орталығының жойылғанын және саяси басшылықтың қаза тапқанын көрсетеді. Екіншіден, Бас штабтың қауіп деңгейін байланыс жоғалғанға дейін ұшыруға алдын ала рұқсат алуға жеткілікті деңгейге көтеруі керек болды. Егер рұқсат алынбаса, автоматты ұшыруды тоқтату құқығы шахтадағы зымыран операторларына берілді. Үшіншіден, орталық серверге түрлі сенсорлардан алынған деректер жиналды. Оған ерте ескерту радиолокациялық станциялары, басқару пункттері және шахталар маңындағы жарылыстарды анықтауға арналған жер және инфрақызыл сенсорлар, радиолокациялық станциялардан зымырандар туралы мәліметтер және "Око" ерте ескерту спутниктік жүйесінен алынған деректер кірді. "Периметр" ПТС АҚШ одақтастары немесе Азиядағы ядролық державалар "тотальді соғыс" жүргізе алмайтындықтан, олардан келген шектеулі шабуылдар кезінде автоматты түрде іске қосылмау үшін әдейі жасалған. Сондай-ақ, сейсмограф станцияларынан алынған деректерді пайдаланып, жер сілкінісі немесе табиғи апаттарды елеуге болмайтындай етіп жасалды. Автоматты ұшыру мүмкіндігіне қарамастан, ресейлік ядролық басқару жүйесі қателік орын алған жағдайда ұшу кезінде зымыранды жоюға бұйрық бере алады. Ресейдің баллистикалық зымырандық су асты мекемелері байланыс мәселелеріне байланысты "Периметр" ПТС-ке енгізілген жоқ.

Тарих

1940 жылы ғылыми-фантастика жазушысы Роберт А. Хайнлайн "Қанағаттандырмас шешім" атты ғылыми-фантастикалық әңгімесін жазды, онда ол АҚШ пен Кеңес Одағы арасындағы ядролық қарулану жарысын сипаттады. Бір эпизодта АҚШ үкіметі американдық қалалардың жойылғанын, бірақ АҚШ қарулы күштерінің аман қалғанын және қарсы шабуылға өткенін көрсететін Кеңес Одағының күтпеген шабуылының сценарийін талқылайды.