Кіріспе

69 ж.б.ж. Рим мен Армения арасындағы шайқас

Тигранокерта шайқасы (Тигранакерти tchakatamart) б.з.б. 6 қазан күні Рим Республикасының және Ұлы Тигран басқарған Армения Корольдігінің әскерлері арасында болды. Рим әскері, консул Луций Лициний Лукулл басшылығымен, Тигранға жеңіс алып, Тигранның астанасы Тигранокертаны басып алды. Алайда, аймақтағы армениялық гегемонияның бұл кезеңі Рим-Митридат соғыстарындағы Римнің жеңістерінің сериясымен аяқталуға жақын болды. Екі ел арасындағы шиеленіс бірнеше онжылдықтар бойы сақталды, бірақ үшінші Митридат соғысы кезінде Лукулл басқаратын рим әскерлері Митридатқа қарсы маңызды табыстарға жетіп, оны Тиграннан пана сұрауға мәжбүр етті. Лукулл Апий Клавдий есімді елшіні Антиохияға жіберіп, Тиграннан әкесін тапсыруды талап етті; егер ол бас тартса, Армения Риммен соғысқа бетке басатын еді. Тигран Апий Клавдийдің талаптарын қабылдамады, Республикаға қарсы соғысқа дайындалатынын мәлімдеді. 70 жылы Лукулл мұны естіп, таң қалды және Арменияға дереу шабуыл жасауға дайындық бастады. Лукуллдың легаттары Тигранға көмекке келген екі бөлек отрядты тоқтатып, тіпті Тавр тауларындағы шатқалда патшаның әскерін тауып, олармен шайқасты. Лукулл Тигранокертаға кедерісіз жол ашық болғандықтан Тигранның артын қумай, қалаға қарай жылжып, оны қоршауға кірісті. Лукулл 69 жылғы жаздың соңында Тигранокертаны қоршағанда, қала әлі де толыққанды салынбаған еді. Қала мықты бекітілген, грек тарихшысы Аппианның сөзіне сүйенсек, қабырғалары 25 метр биіктікте, қалың және биік болды, бұл ұзақ қоршауға қарсы тиімді қорғаныс құрады. Тигранокертада қолданылған рим қоршау машиналарын қоршаушылар нафтоймен тиімді түрде тойтарды, соның нәтижесінде, бір ғалымның пікірінше, Тигранокерта "әлемде алғаш рет химиялық қару қолданылған" орын болуы мүмкін. Алайда, Тигран көптеген тұрғындарды туған жерлерінен күштеп көшіріп, Тигранокертаға әкелгендіктен, олардың патшаға адалдығы күмәнді болды. Олар көп ұзамай сенімсіз екенін дәлелдеді: Тигран әскерімен қалаға қарап тұрған төбеде пайда болғанда, қала тұрғындары "Лукуллдың келгенін шумен қарсы алып, қабырғада тұрып, римдіктерге армениялықтарды көрсетіп, қорқыта бастады".

Қуаттар

Апианның айтуынша, Лукулл Римнен тек бір легионмен шыққан; Анатолияға Митридатпен соғысуға кіргеннен кейін, ол әскеріне тағы төрт легион қосты. Бұл күштің жалпы саны 30 000 жаяу әскер мен 1600 аттыдан тұрды. Митридат Арменияға шегінгеннен кейін, Апиан Лукуллдың шабуыл жасаған әскерін екі легион мен 500 атты деп бағалайды, бірақ ол Арменияға осыншама аз әскермен жорыққа шыққанына күмән келтіреді. Плутарх Тигранокертадағы римдіктердің құрамында 16 000 ауыр жаяу әскер, 1000 атты, садақшылар мен мергендер болғанын айтады. Олардың 6000-ы шайқасқа қатыспады. Евтропий рим әскерінің санын 18 000 адам деді. Тарихшы Адриан Шервин Уайт Лукуллдың күшін 12 000 тәжірибелі легионер (үш толық емес легион) және 4000 провинциялық атты және жеңіл жаяу әскер деп есептейді. Рим әскеріне бірнеше мың одақтас галаттар, фракиялықтар және вифин жаяу және атты әскері қосылды, оның жалпы саны 40 000-ға жетеді. Апианның мәліметінше, олардың қатарында 250 000 жаяу әскер мен 50 000 атты болған. Евтропий одан да әрі барып, 600 000 армян катафракттары мен 100 000 жаяу әскері болғанын айтады. Траллдық Флегон Тигранның 70 000 әскері болғанын, оның ішінде 30 000 атты және 40 000 жаяу әскері бар еді деді. Алайда, көптеген ғалымдар бұл сандар Тигран әскерінің нақты санын көрсете бермейді және олардың жоғарылатылғанын айтады. Кейбір тарихшылар, әсіресе Плутарх, Тигранның Лукулл әскерін тым әлсіз деп санағанын жазды. Оны көрген соң, ол: «Егер олар елші болса, тым көп; егер сарбаз болса, тым аз» деген сөздерді айтқан делінеді, бірақ бұл сөздің шындығы күмәнді. 1985 жылы Рубен Манасериан Тигран әскерінің санын 80 000–100 000 адам деп бағалады. Тигранның бірнеше мың катафракттары, толық қаруланған, тілме қапталған зәрлі атты әскері болды, олар найза, сүйек немесе садақпен қаруланған.

Қатысу және жұмысты атқару

Екі әскер Тигранокертаның оңтүстік-батысына қарай, Батман-Су өзеніне жиналды. Тигран әскері өзеннің шығыс жағалауында орналасты, ал Лукулл, Муренаның басқаруында 6000 ауыр жаяу әскерін қаланың қоршауын жалғастыру үшін қалдырып, өзеннің батыс жағалауында армян әскерімен кездесті. Коуэн мен Хук, Лукуллдың римдіктерді симплекс ацисте, яғни бір қатарға тізіп, атты әскерге қарсы әскердің майдандықтың енін барынша кеңейтуге тырысқанын болжайды. Лукулл бастапқыда жаяу әскерімен шабуылға түсуді жоспарлаған, бұл римдік әскери тактикасы жақын шайқасқа дейін жаудың садақшылары мен сәуле тастаушыларын пайдалану мүмкіндігін шектеуге бағытталған еді. Бірақ, армян катафракттарының өзінің әскерлеріне ең үлкен қауіп төндіретінін түсінген соң, ол соңғы сәтте бұл жоспардан бас тартып, катафракттарға қарсы диверсиялық шабуылды галл және фракиялық атты әскерлерімен жүргізуге бұйрық берді. Катафракттардың назары басқа бағытқа ауысқанда, Лукулл екі когортаны манипулдарға бөліп, өзенді кесіп өтуге бұйырды. Оның мақсаты – Тигранның катафракттарын айналып өтіп, төбені сағат тіліне қарсы айналып, арт жағынан шабуылдау болды. Лукулл өзі жаяу шабуылға жетекшілік етті. Төбеге жеткенде, ол әскерлерінің рухын көтеріп: «Күн біздікі, күн біздікі, әріптес жауынгерлер!» – деп дауыстады. Содан кейін, ол когорталарға катафракттардың броньсыз аяқтары мен жамбастарын шабуылдауды қатаң бұйырды. Лукулл когорталарымен төмен құлап түсті, ал оның бұйрықтары көп ұзамай шешуші болып шықты: ауыр жүктелген катафракттар күтпеген шабуылға ұшырады және шабуылдаушылардан құтылуға тырысқанда, өздерінің қатарына шағылысып, қатарлар құлап жатты. Жаяу әскер, оның құрамында армениялықтардан басқа да көптеген сарбаздар болды, қатарларын бұзып, Тигран әскерінің қалған бөлігіне бүлік тарады. Ұлы патша өзінің жүгімен солтүстікке қарай қашқанда, оның әскерінің барлық қатары жол берді.

Кейінгі оқиғалар мен мұра

Тигранокертаны қорғауға әскер қалмады, ал қала тұрғындары, римдіктерді қуана қарсы алып, қақпаларын ашты. Қала толығымен өртенді. Патшаның қазынасы, шамамен 8000 талантқа бағаланған, тоналып, әр әскерге 800 драхмадан берілді. Бұл шайқас салдарынан Тигран империясының Тавр тауынан оңтүстікке қарайғы көптеген жерлері Римнің ықпалына көшті. Тигран ауыр жеңіліске ұшыраса да, шайқас соғысты аяқтаған жоқ. Солтүстікке шегінетін Тигран мен Митридат Лукуллдың әскерінен қашып құтыла алды, бірақ Арташат шайқасында римдіктерге қайта жеңілді. 68 жылы Лукуллдың әскерлері үйлеріне қайтуды армандап, бүлік көтерді, ал келесі жылы ол оларды Армениядан шығарып алды. Көптеген тарихшылар бұл шайқасты Лукуллдың әскерінің сандық артықшылығына қарамастан жеңіске жеткені үшін ерекше атап көрсетеді.

Шығындар

Тигран әскерінің қаза тауып, жараланғандары туралы хабарлар зор, бағалаулар 10 000-нан 100 000-ға дейін адамды көрсетуде. Плутарх римдік жақтан "бар болғаны жүз адам жараланған, ал бес адам ғана қаза тапқан" дейді. Кован мен Хук осы шығынды күлкілі деп есептесе де, шайқас үлкен шығынмен жеңіске жеткені анық деп санайды.