Кіріспе

Тіс эмалінің қалыптасу процесі

Амелогенез – тістерде эмальдің қалыптасуы. Бұл процесс тіс дамуының белсенді кезеңінде, тіс тәжісі пайда болғаннан кейін, дентиногенезден кейін басталады. Эмальдің қалыптасуы үшін дентиннің болуы қажет. Дентиногенездің жалғасуы үшін амелобластардың да болуы керек. Жаңа дифференциацияланған одонтобластар ішкі эмаль эпителийіне (ІЭЭ) сигнал жібереді, бұл эпителий жасушаларының белсенді секреторлық амелобластарға одан әрі дифференциациялануына себеп болады. Дентиногенез процесінің жалғасуы үшін дифференциацияланатын ІЭЭ-ден сигналдар қажет. Бұл алғышарт – мезенхималық және эпителий жасушалары арасындағы өзара индукция деп аталатын биологиялық концепцияның мысалы.

Кезеңдер

Амелогенез үш кезеңнен тұрады деп есептеледі. Бірінші кезең индуктивтік кезең, екіншісі секреторлық кезең, ал үшіншісі жетілу кезеңі деп аталады. Индуктивтік кезеңде амелобластардың ИЭЭ-ден (эмальді органдар эпителийінен) дифференциациялануы басталады. Секреторлық кезеңде белоктар мен органикалық матрица ішінара минералданған эмальді қалыптастырады. Жетілу кезеңі эмальдің минералдануын толықтай аяқтайды.

Индуктивті (немесе секреторлық кезең) кезең

Индуктивті кезеңде, морфодифференциация фазасында тістің тәжі пішіні тіс дамуының қоңырау сатысымен анықталады. ІЭЖ (эмальді органдардың шеткі қабаты) мен тіс папилласы арасында базальды мембрана орналасқан. Осы кезде дентин минералдануға ұшырамайды. ІЭЖ куб тәрізді немесе төменгі бағана тәрізді, орталықтанған ядроларымен және нашар дамыған Гольджи кешендерімен сипатталады. Индукция кезеңінің дифференциация фазасы жаңадан пайда болған предентиннің болуымен басталады. Содан кейін ІЭЖ жасушалары созылып, преамелобластарға айналады. Полярлықтың өзгеруі байқалады. Әрбір преамелобласт созылып, митоздық белсенділігі тоқтаған, поляризацияланған, секреторлық амелобластқа айналады. Бірақ, әлі Томз процесі пайда болған жоқ. Осы кезеңде жаңа дифференциацияланған амелобластардан дентингенозді күшейтетін сигнал дентиноэмаль қосылысы (DEJ) арқылы жіберіледі.

Хатшылық кезең

Секреторлық сатыда амелобластар поляризацияланған бағана тәрізді жасушалар болып табылады. Бұл жасушалардың қабыршақты эндоплазмалық ретикулумында эмаль ақуыздары қоршаған кеңістікке бөлінеді және эмаль матрицасы деп аталатын құрылымның қалыптасуына себеп болады, содан кейін ол сілтілік фосфатаза ферментімен ішінара минералданады. Бұл алғашқы қабат қалыптасқан кезде амелобластар дентинмен шектесетін жерден алшақтайды, бұл ДЭЖ-бен жанасатын жасушаның ұшында Томес процестерінің дамуына жағдай жасайды. Томес процесі – эмаль матрицасының кристалдарын түзілетін жасушаның ұшы. Томес процестері бұрышты болып келеді, бұл кристалдардың бағытындағы айырмашылықты және, демек, құрылымдық ерекшелікті тудырады. Эмальдың қалыптасуы көршілес амелобластардың айналасында жалғасады, нәтижесінде қабырғалы аймақ немесе Томес процесі орналасқан ойық пайда болады, сондай-ақ әрбір Томес процесінің ұшында әр ойықтың ішінде эмаль матрицасы жинақталады. Ойықтың ішіндегі матрица ақырында эмаль таяқшасына айналады, ал қабырғалары – аралық эмальға айналады. Екеуінің арасындағы жалғыз айырмашылық – кальций кристалдарының бағыты.

Жетілу кезеңі

Жетілу кезеңінде амелобластар эмаль қалыптасуына қажетті заттарды тасымалдайды. Микроскопиялық тұрғыдан алғанда, бұл фазаның ең айқын ерекшелігі – бұл жасушалар жолақты болады немесе бүйірлі жиектері пайда болады. Бұл белгілер амелобластардың секреторлық кезеңдегідей өндірістен тасымалдау функциясына ауысқанын көрсетеді. Минералдану процесіне қатысатын ақуыздар матрицаға тасымалданатын материалдың басым бөлігін құрайды, оның ішінде амелогендер, амелобластиндер, энамелиндер және туфтелиндер ерекше аталады. Ca2+ негізінен тіс қабыршағынан емес, эмаль органынан пассивті, жасушадан тыс немесе белсенді, жасушаішілік тасымалдау арқылы түседі. Белсенді жолды амелобластар бақылайды, сондықтан минералдану орны минералдануды тежейтін ақуыздардың (мысалы, сарысудан алынған альбумин) және иондар концентрациясының реттелуі арқылы қатаң бақыланатын ортаға ие болады. Эмаль секрецияланғанда, амелогендердің нано сфералары арасында Ca2+ жиналу арқылы кристаллиттер пайда болып, минералдану процесі басталады. Туфтелиннің бастапқы минералдануды бағыттауда рөлі бар деп саналады. Гидроксиапатиттің ұзын, жіңішке призмаларын қамтитын, толық минералдануға жетпеген эмаль қазір жетіледі. Эмальдегі призмалар қалыңдап, бірақ ұзын болмай өскенде, матрицадан ақуыздар (амелогендер және басқа амелоген емес ақуыздар) алынып, гидроксиапатит жиналуына көбірек орын босатылады. Жетілген кристалдар гексагонды пішіндес және 25x75 нм өлшемдес, олар эмальдің бойымен (2,5 мм-ге дейін) созылуы мүмкін. Минералдану процесінде эмаль бірте-бірте кеуектілігін жояды. Бұл процесте энамелиндер мен туфтелин эмальде қалады (эмаль түбіршіктеріне жауапты). Бұл кезеңнің соңында эмаль толық минералдануын аяқтайды. Эмаль минералдануы бір рет ғана жүзеге асады (өйткені амелобластар эмаль эпителийінің астындағы қабатта эрупция кезінде жоғалады); сондықтан амелогенезден кейін эмаль өндірісі тоқтатылады. Бұл, тіс қабыршасының өмір бойы жүретін дентин қалыптасуынан (екіншілік дентин өндірісі) өзгеше.