Кіріспе

Кельт халықтарымен байланысты өнер – Кельт өнері кельттер деп танылатын халықтармен байланысты; Еуропада кельт тілдерінде сөйлегендер, тарихқа дейінгі дәуірден бастап қазіргі уақытқа дейін, сондай-ақ тілі анықталмаған, бірақ кельт тілдерінде сөйлейтін халықтармен мәдени және стильдік жағынан ұқсас ежелгі халықтардың өнері. Кельт өнерін анықтау қиын, өйткені ол кең ауқымды уақыт, география және мәдениеттерді қамтиды. Еуропадағы қола дәуірінен, тіпті одан бұрынғы неолит дәуірінен бастап көркемдік байланыс туралы пікірлер айтылған; алайда археологтар көбінесе "кельт" терминін Еуропаның темір дәуірінің (шамамен б.з.д. 1000 жылдан бастап) мәдениетін сипаттау үшін қолданады, Рим империясының басып алуына дейін. Ал өнер тарихшылары "кельт өнері" туралы Ла-Тен дәуірінен бастап (шамамен б.з.д. 5-1 ғасырлар) сөйлей бастайды. Ұлыбританияда бұл кезең шамамен 150 жылға дейін созылған. Британия мен Ирландияның ерте ортағасырлық өнері, "Келл кітабы" және басқа шедеврлерді жасаған, ағылшын тілді әлемдегі көпшілік үшін "кельт өнері" дегенде осы туындылар еске түседі. Бұл өнер тарихында аралдық өнер деп аталады. Бұл – ерте орта ғасырлардағы кельт өнерінің ең танымал бөлігі, бірақ толық емес. Оған Шотландияның пиктік өнері де кіреді. Екі стиль де кельт емес көздерден көптеген ықпалдарды сіңірген, бірақ бейнелі сюжеттерге қарағанда геометриялық өрнектерге басымдық берген, және олар кездескенде көбінесе стилизацияланған. Баяндамалық көріністер сыртқы ықпалмен ғана пайда болады. Энергиялық дөңгелек пішіндер, трискельдер және спиральдар тән. Сақталған материалдың көп бөлігі құнды металдан жасалған, бұл, әрине, өте нақты бейне бермейді, бірақ пиктік тастар мен аралдық биік айқыштардан басқа, декоративтік ою-өрнектермен болса да, үлкен монументальді мүсіндер сирек кездеседі. Хиршланденнің жауынгері мен "Глаубергтің мырзасы" сияқты табылған бірнеше еркек мүсіндері бастапқыда ағаштан жасалған болуы мүмкін. Бұл терминге 18 ғасырдан бастап қазіргі заманға дейінгі кельт қайта жандануының бейнелеу өнері де кіреді (әдебиетке қарағанда көбірек танымал). Бұл, негізінен Британ аралдарындағы қазіргі кельттердің өзін-өзі тану және ұлтшылдық сезімін білдіруге жасаған саналы әрекеті ретінде басталды, содан кейін кельт елдерінен тыс жерлерде де кең танымал болды. Оның стилі әртүрлі танымал формаларда, мысалы кельт крестінен жасалған зират ескерткіштерінен бастап, тоқу өнеріндегі татуировкаларға дейін қолданылады. Бұл стиль ертеректегі кезеңдерді археологиялық тұрғыдан түсінудің басталуымен сәйкес келеді, және ертеректегі кезеңдерден, көбінесе аралдық дәуірден, темір дәуірінен гөрі, мотивтерді саналы түрде көшіріп пайдаланды. Сондай-ақ, арт-нуво қозғалысына Ла-Теннің "өсімдік" өнерінің де әсері болды. Әдетте, кельт өнері безендік сипатқа ие, түзу сызықтардан аулақ және симметрияны сирек қолданады, классикалық дәстүрге тән табиғатты еліктемейді, көбінесе күрделі символизмді қамтиды. Кельт өнері әртүрлі стильдерді пайдаланған және түйіндер, спиральдар, кілт үлгілері, әріптер, жануарлардың бейнесі, өсімдіктер мен адамдардың пішіндерінде басқа мәдениеттердің ықпалын көрсеткен. Археолог Кэтрин Джонстың айтуынша: "Кельт өнерінің кең хронологиялық және географиялық ауқымындағы ортақ ерекшелік – үлгілердің орналасуы мен дамуындағы тепе-теңдік сезімі. Қисық пішіндер оң және теріс, толтырылған және бос кеңістіктер үйлесімді бірлік құрауы үшін орналастырылған. Беттік текстура мен рельефті пайдалану кезінде бақылау және шектеу сақталған. Өте күрделі қисық үлгілер ең қиын және дұрыс емес беттерді дәл жабу үшін жасалған".

Өмірбаян

Қазіргі кезде "кельт" деп аталатын ежелгі халықтар жалпы кельт немесе протокельт деп аталатын үнді-еуропалық тілден шыққан тілдер тобында сөйлеген. Бұл ортақ тілдік шығу тегін ғалымдар бұрын кеңінен қабылдады, бұл оңтүстік-батыс Еуропада ортақ генетикалық түбірі бар халықтарды көрсету үшін болды, олар эмиграция және жауап беру арқылы өз мәдениетін таратуға тырысты. Археологтар осы халықтардың әртүрлі мәдени ерекшеліктерін, соның ішінде өнер стильдерін анықтады және мәдениетті Халштат және Ла Тене мәдениеттерінен бастау алатынын көрсетті. Соңғы генетикалық зерттеулер әртүрлі кельт топтарының барлығы бірдей ата-тегінен емес екенін көрсетті және халықтардың үлкен қозғалысынсыз мәдениеттің таралуын ұсынды. "Келттік" тіл, мәдениет және генетика тарихқа дейінгі кезеңдерде қаншалықты үйлескен және өзара әрекеттескені әлі де күмәнді және даулы мәселе болып табылады. Кельт өнері кельттер деп танылатын халықтармен байланысты; Еуропада кельт тілдерінде сөйлегендер, тарихқа дейінгі заманнан бері қазіргі уақытқа дейін, сондай-ақ тілі белгісіз, бірақ кельт тілдерінде сөйлейтіндермен мәдени және стильдік ұқсастықтары бар ежелгі халықтардың өнері. "Келт" термині классикалық дәуірде галлдарға (Κελτοι, Celtae) синоним ретінде қолданылған. Оның ағылшын тіліндегі нұсқасы 1607 жылдан бері куәландырылған қазіргі заманғы түрі. 17 ғасырдың соңында Эдвард Лхуид сияқты ғалымдардың еңбектері галл және бритондық және гоидельдік халықтар арасындағы тарихи байланыстарға академиялық назар аударды, осыдан бастап термин континенттік кельттерге ғана емес, сонымен қатар Ұлыбритания мен Ирландиядағыларға да қолданыла бастады. Ал 18 ғасырда "алғашқылыққа" деген қызығушылық, "асыл жабайы" идеясына әкелді, бұл кельт және друидтық мәдениетке деген ынтаны күшейтті. "Ирландиялық қайта жаңғыру" 1829 жылғы католиктердің эмансипация актісінен кейін ирландтық ұлттық сәйкестілікті көрсетуге бағытталған саналы әрекет ретінде пайда болды, ал кейіннен басқа елдердегі ұқсас қозғалыстармен бірге "Келттік қайта жаңғыру" деп аталды.

Кельт дәуірінен бұрынғы кезеңдер

Кельттік деп аталатын ең ерте археологиялық мәдениет, Халштат мәдениеті ("Халштат С" кезеңінен бастап), шамамен б.з.д. 800–450 жылдарға дейінгі Еуропаның ерте темір дәуірінен шыққан. Дегенмен, осы және кейінгі кезеңдердің өнері айқын сабақтастық пен бұрынғы өнермен ұзақ мерзімді сәйкестіктерді көрсетеді, бұл салыстырмалы түрде тұрақты халық арасында аккультурация арқылы жүзеге асқан "кельтизацияға" қазіргі зерттеулердегі басымдықты көрсетеді, бұл көші-қон және жауап беру туралы бұрынғы теорияларға қарсы. Мегалиттік өнер әлемнің көп бөлігінде шеңберлер, спиральдер және басқа да қисық пішіндерді қолданатын ұқсас түсініксіз тілді пайдаланады, бірақ Еуропадағы ең көп сақталған ескерткіштер – үлкен монументтер, олардың ішінде Ирландиядағы Бойн аңғарының неолиттік мәдениеті қалдырған көптеген тас суреттері бар, бұл ортағасырлық аралдық өнер орталықтарынан шамамен 4000 жыл өткен соң бірнеше шақырым қашықтықта орналасқан. Бреттань сияқты басқа орталықтар да бүгінде кельт аймақтары ретінде танылады. Басқа да сәйкестіктер – қола дәуіріндегі Ирландия мен Еуропаның алтын лунулалары мен үлкен мойындықтары мен темір дәуірі кельттерінің торы, бәрі де мойынға тағылатын әсем әшекейлер. Қола дәуіріндегі ирландтық зергерлік бұйымдарының түрлі түріндегі керней пішіндес аяқталуы кейінірек кельт өрнегінде танымал болған мотивтерді еске түсіреді.

Темір дәуірі; ерте кельт өнері

Қазіргі "Келттік ұлттар" тұрғындарының темір дәуіріндегі ауылдық мәдениетінен өзгеше, темір дәуіріндегі Континентальдық келттік мәдениетінде көптеген ірі бекінілген елді мекендер болған, олардың кейбіреулері өте үлкен болған. Олар үшін римдіктердегі "қала" деген мағынаны білдіретін *oppidum* сөзі қазір қолданылады. Бұл қоғамдардың элитасы зор байлыққа ие болды және көршілес мәдениеттерден ірі әрі қымбат, кейде тіпті көзге түсетін заттарды импорттады, олардың бірқатары қабірлерден табылған. Оксфордқа Германиядан көшіп келген Пол Якобсталдың еңбектері осы кезеңдегі өнерді зерттеудегі негіз болып табылады, әсіресе оның 1944 жылғы "Ерте кельт өнері" атты еңбегі. Халштат мәдениеті геометриялық өрнектермен өнер тудырды, бірақ қисық сызықтар емес, түзу сызықтар мен тікбұрыштар басым болды. Өрнектер көбінесе күрделі, барлық кеңістікті толтырады және, кемінде, осы тұрғыдан келесі кельттік стильдерге көзқарас ұсынады. Тіл біліміндегі мамандар Халштат мәдениеті кельт тілдерінде сөйлейтін халықтар арасында пайда болды деп санайды, бірақ өнер тарихшылары Халштат өнерін "кельттік" деп сипаттаудан жаңылғандықтан қашық тұрады. Халштат қоғамы одан әрі байыған сайын, және негізгі аймағында толығымен құрлықта орналасқан болса да, Жерорта теңізіндегі және басқа мәдениеттермен сауда арқылы байланыс орнатып, түбірінен өзгеше стильдегі импортталған заттар пайда бола бастады, тіпті қытай жібектері де кездеседі. Мысалы, б.з.д. 530 жыл шамасында жасалған, Бургундиядағы Викс қабірінен табылған грек кратері, Магна Грецияда (Италияның оңтүстігіндегі гректер) жасалған, және оның қабырғаға қойылған уақытына бірнеше он жыл бұрын жасалған. Бұл 1100 литр сыйымдылығы бар алып қоладан жасалған шарап араластыру ыдысы. Хохдорф әміршісінің қабіріндегі тағы бір алып грек ыдысы жиегінде жатқан үш арыстанмен безендірілген, олардың бірі грек стилін көшіруге тырысқан келт суретшісінің жұмысы. Халштат мәдениетінің ерекшеліктері мәдениеттің негізгі Орталық Еуропа аймағынан алыс, мысалы, Ирландияда да кездеседі, бірақ жергілікті типтер мен стильдермен үйлеседі. Жануарлар мен адамдардың бейнелері, әсіресе діни мағынасы бар туындыларда кездеседі. Ең таңғажайып заттардың арасында қоладан жасалған "ғибадат арбалары" бар, олар тірі тұрған фигуралардың көп тобын қамтитын үлкен дөңгелекті арбалар, кейде платформаның ортасындағы шахтаға орнатылған үлкен ыдыспен, мүмкін құдайларға арналған құрбандықтар үшін. Кейбір мысалдары қабірлерде табылған. Фигуралар салыстырмалы түрде қарапайым түрде жасалған, оңтүстік мәдениеттерімен салыстырғанда анатомиялық нақтылыққа жеткізе алмаған, бірақ көбінесе әсерлі нәтижеге қол жеткізеді. Сондай-ақ, көптеген жалғыз тас фигуралар бар, көбінесе "жапырақ тәжі" деп аталатын екі жалпақ дөңгелек проекциясымен, бастың артында және бүйінінде көтеріліп, құдайлық белгісі болуы мүмкін. Адам басы, денесіз, жиі кездеседі, түрлі заттарда рельеф түрінде көрінеді. Ла Тен дәуірінде беттер көбінесе (құс бастарымен бірге) абстрактілі немесе өсімдік негізіндегі көрінетін әшекейлерден шығады. Ойын әр түрлі бұрыштардан қарағанда өзгеріп отыратын беттермен ойналады. Бүкіл дене бейнеленген суреттерде бас көбінесе үлкен болады. Келттік діни сенімдерінде адам басының ерекше маңызы болғанына дәлелдер бар. Тас мүсіндерінің ең күрделі жиынтықтары, соның ішінде рельефтер, гректер отарлаған аймақтарға жақын, Оңтүстік Франциядағы Рокпертуза мен Энтремонттан табылды. Ағаштан жасалған ұқсас топтар кең таралған болуы мүмкін. Рокпертуза діни қасиетті орын болған сияқты, оның тас жұмыстарында дұшпандардың бастары немесе бас сүйектері сақталған нишалар болған деп есептеледі. Бұл б.з.д. 3 ғасырға немесе одан да ертерекке дараланған. Жалпы алғанда, жоғары сапалы табылған заттардың саны көп емес, әсіресе қазіргі Жерорта теңізі мәдениеттерінен сақталған заттармен салыстырғанда, және элиталық заттар мен көпшілік халықтың қолданатын қарапайым тауарлар арасында айқын айырмашылық бар. Көптеген торктар мен қылыштар бар (Ла Тен учаскесінде 3000-нан астам қылыш табылды, көрінеу, ант беру үшін), бірақ жоғарыда көрсетілген чех басы, Хохдорфтан алынған аяқ киім тақталары және Ватерлоо шлемі сияқты ең танымал табылған заттармен салыстыру үшін басқа ұқсас табылған заттар жоқ. Көркем өнердегі діни мазмұн сирек кездеседі, бірақ практикалық заттардың безендіруі жасаушылары үшін қандай мағынаға ие болғаны туралы аз белгілі, ал практикалық функциясы жоқ бірнеше заттардың тақырыбы мен мағынасы да дәл сондай түсініксіз.

Ла Тен стилі

Шамамен 500 ж.б.д. Швейцариядағы бір орынның атымен аталған Ла Тен стилі кенеттен пайда болды, бұл ірі орталықтардың солтүстік-батысқа қарай жылжуымен байланысты болған қоғамдық өзгерістермен бірге жүрді. Ең бай ескерткіштер Францияның солтүстігі мен Германияның батысында шоғырланған, бірақ келесі үш ғасырда бұл стиль Ирландия, Италия және қазіргі Венгрияға дейін кеңінен тарады. Кейбір аймақтарда келттер шабуыл жасап, жауап берген, ал басқа жерлерде келттік мәдениеттің таралуы адамдардың аз қозғалысын немесе одан да азды қамтыған болуы мүмкін. Ла Тен стилінің ерте түрлері шетелдік мәдениеттерден алынған әшекейлік мотивтерді жаңаша өңдеді, скиф өнері мен гректер мен этрусктің ықпалынан құрылған күрделі қоспаны пайдаланды. Шамамен 500 ж.б.д. Тракия мен Македонияны парсы Ахеменидтерінің жаулап алуының маңызы әлі де белгісіз. Ла Тен стилі – "жапырақты пальметтер, жүзім бұталары, талдар мен лотос гүлдері, спиральдар, S-түрмелер, лира және керней пішіндері сияқты классикалық өсімдік және жапырақ мотивтеріне негізделген, өте стильденген қисық сызықты өнер". Ең сәнді заттар, ыдыстардан басқа, шірімейтін материалдарының арқасында жақсы сақталған, классикалық авторлардағы келттер туралы стереотиптік көзқарастарды жоққа шығармайды, онда олар көбінесе тойлау мен күреске және әсемдікке құштар болып бейнеленеді. Қоғамды жауынгерлік аристократия мен әскери жабдықтар басқарды, тіпті салтанатты нұсқаларында, ал сусынға арналған ыдыстар зергерлік бұйымдардан басқа ең үлкен және әсерлі табыстардың көпшілігін құрады. Археологтар үшін өкініштісі, Халштат кезеңінің бай "князьдық" жерлеулері, кем дегенде, жерлеу әдісінің өзгеруіне байланысты, азайды. Ток мәртебеліліктің маңызды белгісі болды және оның байлығы мен мәртебесін көрсететін металдардың әртүрлі түрлерінде кеңінен тағылды. Білезіктер мен қолға тағылатын әшекейлер де көп кездеседі. Адам бейнесін бейнелеудің жалпы жоқтығы және ағаш бұйымдарының сақталмауына ерекше назар аударылады, олар белгілі бір су орындарынан табылды, олардан дене мүшелерінің немесе толық адам фигураларының көптеген шағын ою-өрнектелген пішіндері табылды, олар өтініш берушінің ауруының орнын білдіретін құрбандық деп есептеледі. Олардың ішіндегі ең үлкені – Франциядағы Source de la Roche, Chamalières, 10 000-нан астам фрагменттерді шығарды, олардың көпшілігі қазір Клермон Феррандада сақталады. Стильдің бірнеше кезеңдері әртүрлі атаулармен, соның ішінде сандық (Де Наварро) және әліпбилік сериялармен ерекшеленеді. Жалпы, кезеңдерді қалай бөлу туралы кеңінен келісім бар, бірақ қолданылатын атаулар әртүрлі, ал олардың хронологиялық ретпен бірінен кейін бірі келгені қазір әлдеқайда аз анық. Якобсталдың бөлінісінің бір нұсқасында импортталған мотивтер танылатын "ерте" немесе "қатаң" кезең, Де Наварро I, "өсімдік", "Үздіксіз өсімдік", "Вальдальгесхайм стилі" немесе Де Наварро II, мұнда әшекей "әдетте әртүрлі типтегі үздіксіз қозғалатын, үзіліссіз қозғалыспен бетке жайылып, бұралып тұратын талдармен басымдылық танытады". Кельттік стильдердің ерекшелігі кеңінен танылған. Римдіктер басып алғанға дейін ең бай ежелгі континенталды келттердің өнері көбінесе римдік, грек және басқа "шетелдік" стильдердің элементтерін қабылдады (немесе импортталған шеберлерді пайдаланды) ерекше кельттік заттарды безендіру үшін. Сонымен, бай Викс Грейвтегі торт көптеген басқаларындағыдай үлкен шарлармен аяқталады, бірақ мұнда сақинаның ұштары арыстанның немесе ұқсас аңның тырнақтары сияқты жасалған, шарлармен логикалық байланыс жасамайды, ал сақинаның сыртында екі кішкентай қанатты жылқылар ұсақ жұмыс істеген плакаттарда отырады. Бұл әсер әсерлі, бірақ 400 жылдан кейін жасалған Снеттишем қорынан шыққан британдық тортпен салыстырғанда сәйкес келмейді. Б.з.д. 1-ғасырдағы Гундеструп қазан, Еуропа темір дәуірінің күмістен жасалған ең үлкен сақталған бөлігі (диаметрі 69 см, биіктігі 42 см), бірақ оның иконографиясының көп бөлігі келттік болып көрінсе де, көп бөлігі келтілік емес, және оның стилі көп талқыланады; ол тракиялық өндіріс болуы мүмкін. Бұл мәселелерді одан әрі шатастыру үшін оны солтүстік Даниядағы батпақтан тапты. Агрис қалқаны қоладан жасалған алтын жапырақтағы безендіру мотивтерінің Жерорта теңізіне тән екенін анық көрсетеді. Біздің заманымыздан бұрын III ғасырда келттер грек және кейін римдік үлгілерді ұстанып, монета шығара бастады, бастапқыда жақын, бірақ біртіндеп өздерінің талғамын таныстырды, сондықтан классикалық басқа негізделген нұсқалардың шашыраған шашы үлкен беттерінен бірнеше есе үлкен, ал жылқылар күшті қисық элементтерден тұрады. Оңтүстік Британияға тән форма – арт жағында күрделі өрнектермен, көбінесе гравюраланған, тұтқасы бар айна; алдыңғы жағы айна ретінде жұмыс істеу үшін жоғары жылтыратылған. Табылған 50-дан астам айналардың әрқайсысының өзіндік дизайны бар, бірақ айнаның негізгі дөңгелек пішіні оның әшекейінде басымдық танытқан күрделі абстрактілі қисық сызықты мотивтерді анықтады. Ерте ортағасырлық келт өнері үшін Ирландияның маңыздылығына қарамастан, Ирландияда Ла Тен стилін көрсететін артефакттардың саны аз, бірақ олар көбінесе өте жоғары сапалы. Халштат металдағыштарының кейбір аспектілері Ирландияда пайда болған, мысалы қынаптың ұштары, бірақ Ла Тен стилі Ирландияда б.з.д. 350 және 150 жылдары арасында ғана кездеседі, ал соңғы мерзімге дейін қазіргі Солтүстік Ирландияда, әсіресе гравюраланған қынап пластиналарының сериясында кездеседі. Содан кейін, Ирландия Континенталды және Британ келттік мәдениеттерін қамтыған Рим империясының шегінен тыс қалғандықтан, ирланд өнері сауда арқылы және Римнің басып алуына дейін де, кейін де Британиядан келген бежендердің мерзімдік ағыны арқылы сыртқы ықпалға ұшырайды. Кейбір ерекше ескерткіштер Ирландияда жасалған ба, әлде Германия мен Египет сияқты алыс елдерде жасалған ба, әлі де белгісіз. Бірақ Шотландияда және Римдіктер мен кейінірек англосакстардың көп бөлігін ұстап тұрған Британияның батыс бөліктерінде Ла Тен стилінің нұсқалары жаңа христиандануға бейімделген халықтың қажеттіліктерін қанағаттандыру үшін дамыған жаңа Инсуляр стилінің маңызды құрамдас бөлігі болғанша қолданылып келді. Шындығында, Солтүңгі Англияда және Шотландияда көптеген табыстар Римнің оңтүстікке басып кіруінен кейін жасалған. Дегенмен, Ирландияда 1- және 2-ғасырлардан тамаша табыстар болғанымен, 3- және 4-ғасырларда Ла Тен стилінен ештеңе жоқ, бұл Ирландиядағы тұрақсыз кезең. Римнің жаулап алуынан кейін келттік элементтер халықтық өнерде, әсіресе ежелгі римдік керамикасында сақталды, оның Галия ең ірі өндірушісі болды, көбінесе итальяндық стильде, бірақ жергілікті талғамға сәйкес жұмыстарды да жасады, соның ішінде құдайлардың мүсіншелері мен жануарлармен және басқа да тақырыптармен боялған заттарды жасады. Рим Британиясы римдік формаларды қолданған көптеген заттарды жасады, мысалы фибула, бірақ Ла Тен стилімен әшекейленген, оның мерзімін анықтау қиын, мысалы, Римнің жаулап алуына шамамен сәйкес келетін "ілмекті қола жағасы" келттік әшекейлерін римдік контексте көрсетеді. Британия сонымен қатар империяның көп бөлігінен гөрі эмальды көбірек пайдаланды, және үлкенірек заттарда, ал шамплев техникасын дамыту кейінірек Еуропаның ортағасырлық өнері үшін маңызды болды, оның Инсуляр безендіруінен алынған энергиясы және еркіндігі маңызды элемент болды. Пеннаннуляр броштарындағы, дракон тәріздес броштарындағы және ілулі ыдыстардағы эмаль безендіруі Staffordshire Moorlands Pan сияқты жұмыстар мен 6-ғасырдан басталатын христиандық Инсуляр өнерінің гүлденуі арасындағы келттік безендірудегі үзіліссіздікті көрсетеді.

Римнен кейінгі Ирландия мен Британия

Орта ғасырлардағы кельт өнері Ирландия және Ұлыбританияның бір бөлігінде, римдіктердің 5 ғасырда Ұлыбританиядан кетуінен бастап, 12 ғасырда романдық өнердің қалыптасуына дейінгі 700 жылдық кезеңде дамыды. Гиберно-шотланд миссиясы арқылы бұл стиль Солтүстік Еуропа өнерінің дамуына зор ықпал етті. Ирландияда кельт мұрасы римдік дәуірге дейін де, оның кезінде де сақталды, алайда бұл аралға римдіктер ешқашан келген емес. Бірақ, римдік кезеңге тән Ла Тене стиліндегі ирландтық бұйымдар өте сирек кездеседі. 5-7 ғасырлар – темір ғасырының соңғы кезеңіндегі Ла Тене өнерінің жалғасы болды, сонымен қатар римдік және римдік-британдық мәдениеттердің біртіндеп енуінің белгілері де байқалды. Христиан дінінің пайда болуымен ирланд өнеріне Жерорта теңізі және германдық дәстүрлер әсер етті, соңғысы ирландтықтардың англосаксондықтармен байланысы арқылы жүзеге асты. Бұл дәстүрдің алтын ғасыры 8 және 9 ғасырлардағы викингтердің шабуылына дейін созылды. Осы кезеңнің соңында викингтер мен норвегиялық-гелдік халықтар арқылы скандинавиялық мәдениеттің ықпалы күшейді. Ал 1169-1170 жылдардағы нормандық шапқыншылық және жалпы еуропалық романдық стильдің енгізілуімен түпнұсқа кельт өнері аяқталды. 7-9 ғасырларда ирландтық кельт миссионерлері Ұлыбританиядағы Нортумбрияға барып, ирландтық қолжазбаларды безендіру дәстүрін алып келді. Бұл дәстүр англосаксондық металл өңдеу шеберлігімен қатар жүріп, бірігіп дамыды және Шотландия мен Ирландияға қайта тарады, сондай-ақ Англияның қалған бөлігінің англосаксон өнеріне де әсер етті. Металлдан жасалған шедеврлердің қатарында Тара брошы, Ардаг касәсі және Дерринафлан касәсі бар. Жаңа техникаларға филигрань және ойма өнер жатса, жаңа мотивтерге өрілген суреттер мен жануарлар бейнелері кірді. Дьюроу кітабы – ең алғашқы толыққанды аралдық жазу стиліндегі безендірілген Евангелие кітабы. Шамамен 700 жылға қарай, Линдисфарн Евангелиясымен бірге гиберно-саксон стилі толыққанды дамыды, ең жақсырақ безендірілген беттері кең түрлі түстермен жарқырады. Өнердің гүлдену шегіне 8 ғасырдың соңында Келл кітабымен жетілді, бұл – ең күрделі аралдық қолжазба. Антиклассикалық аралдық өнер стильдері континенттегі миссионерлік орталықтарға тарады және орта ғасырдың соңына дейін каролинг, романдық және готикалық өнерге әсер етті. 9 және 11 ғасырларда күміс ағылшын-саксондық Англияда кең таралды, бұл викингтердің саудасы мен шабуылдарының нәтижесінде айналымға түскен күмістің мөлшерінің артуымен байланысты. Осы кезеңде Ирландияда көптеген әдемі күміс жарымшеңбер броштары жасалды. Сол уақытта қолжазбалар өндірісі төмендеді, және мұның себебі викингтерге жатады деп жиі айтылса да, бұл күмәнді, өйткені төмендеу викингтер келгенге дейін басталған. Бұл кезеңде библиялық көріністермен безендірілген үлкен тас айқаштар жасала бастады. Бұл өнер түрі 10 ғасырдың басында өзінің шыңына жетті және Мюридачтың Монастербойстегі айқашы мен Ахеннидің жоғарғы айқашы сияқты көптеген мысалдарды қалдырды. Викингтердің ирланд өнеріне тигізген әсері 11 ғасырдың соңында ғана байқалады, ол кезде ирландтық металл өңдеушілері скандинавиялық Рингерике және Урнес стильдерін еліктей бастады, мысалы Конгтың айқашы мен Манчанның ғибадатханасы. Бұл ықпал тек Дублиннің скандинавиялық орталығында ғана емес, сонымен қатар елдің барлық аймақтарындағы тас ескерткіштерінде де байқалды, мысалы Кильфенорадағы Дорти кресі және Кашель жартасындағы кресттер. Кейбір аралдық қолжазбалар Уэльсте жасалған болуы мүмкін, соның ішінде 8 ғасырдағы Личфилд Евангелиясы және Херефорд Евангелиясы. 11 ғасырдағы Insular Ricemarch Psalter әрине Уэльсте жазылған, және ол да күшті викингтік ықпалға тап болды. Тарихи Дюмония, қазіргі Корнуолл, Девон, Сомерсет және Атлантика жағалауындағы Бретань өнері қазір аз куәландырылған және сондықтан нашар танымал, өйткені бұл аймақтар кейін орта ғасырлық және ерте заманауи кезеңде Англияға (және Францияға) қосылды. Алайда Cadbury Castle, Somerset, Tintagel және жақында Ipplepen сияқты археологиялық зерттеулер Византиялық Жерорта теңізімен де, Атлантикадағы Ирландиямен де, Уэльстегі британдықтармен де, "Ескі Солтүстікпен" де күшті байланысы бар және ықпалы бар өте күрделі, негізінен сауатты қоғамды көрсетіп тұр. Көптеген айқаштар, ескерткіштер және қабір тастары, мысалы Король Дониерт тасы, Друстан тасы және атақты Артогнуу тасы, бритон және латын тілдерінде сөйлейтін және жазатын, сонымен қатар Огам туралы білімі бар Рим халқының таңғажайып космополиттік екенін көрсетеді. Бретон және әсіресе корнлинг қолжазбалары өте сирек сақталған, бірақ Bodmin manumissions аралдық стильдің аймақтық формасын көрсетеді.

Пиктер (Шотландия)

5-9 ғасырдың ортасына дейін пикттер өнері негізінен тас мүсіндерімен және көбінесе өте жоғары сапалы металл бұйымдарының аз санымен танымал; жарықтандырылған қолжазбалар белгілі емес. Пикттер қазіргі Шотландияны, оның ішінде Иона және оңтүстіктегі Нортумбрияның англосаксон патшалығы орналасқан батыс жағалаудағы ирланд мәдени ықпалы аймағымен бөлісті. Христиандық қабылдағаннан кейін, арал стилі пикт өнеріне күшті әсер етті, металл бұйымдары мен тастарда өрілу мотиві кең таралды. Салмақты күміс Whitecleuch тізбегінің ұштарында пикт символдары бейнеленген, ол тортқа балама болып көрінеді. Символдар Norrie's Law қазынасынан табылған тақташаларда да кездеседі. Бұл бұйымдар салыстырмалы түрде ерте деп саналады. Сент-Ниниан аралының қазынасы – күміс түбірлі брошкалар, тостағандар және басқа да заттар Пиктлендия жағалауынан алынған және көбінесе пикт өндірісі деп есептеледі, бұл 800 жылға дейінгі соңғы пикт металл өнімдерінің жақсы сақталған үлгісін көрсетеді. Ғалымдар пикт тастарын 3 классқа бөледі. I класс пикт тастары – пішінсіз тік тұрған тастар, олардың бетіне шамамен 35 символ ойылған, олар абстрактілі суреттерді қамтиды (зерттеушілер «айла», «V таяқшасы», «қос дискі», «Z таяқшасы», «гүл» сияқты сипаттамалық атаулар берген); танымал жануарлардың бейнелері (төртмөлдік, бүркіт, лосось, жылан және т.б.), сондай-ақ Пикт аңдары және күнделікті өмірден алынған заттар (тарақ, айна) бейнеленген. Символдар көбінесе жұптарда кездеседі, үштен бірінде айна немесе айна мен тарақ символдары басқаларының астына қосылады. Бұл көбінесе әйелді бейнелейді. Бір-екі ерекше жағдайды қоспағанда, бұл тастар Шотландияның солтүстік-шығысында, Форт фьордынан Шетландқа дейін ғана кездеседі. Жақсы мысалдарға Dunnichen және Aberlemno тастары (Ангус), Brandsbutt және Tillytarmont тастары (Абердиншир) жатады. II класс тастары – рельефте немесе ойылу мен рельефтің үйлесімінде жасалған крест пішіндес тақталар, бір немесе сирек жағдайларда екі бетінде айқын крест бейнеленген. Кресттер арал стилінде, өрілу, кілт тәрізді немесе орама өрнектерімен әсем безендірілген. Тастың екінші бетінде пикт символдары пайда болады, олар көбінесе адамдар (әсіресе аттылар), нақты және фантастикалық жануарлар және басқа да көріністермен бірге әсем безендірілген. Аң ауының көріністері жиі кездеседі, ал Киелі кітаптағы мотивтер сирек. Символдар көбінесе адамның бір бейнесін «белгілейді». Адамдар мен фантастикалық аңдар арасындағы шайқас немесе ұрыс көріністері пикт мифологиясынан алынған болуы мүмкін. Жақсы мысалдарға Dunfallandy және Meigle (Пертшир), Aberlemno (Ангус), Nigg, Shandwick және Hilton of Cadboll (Шығыс Росс) тақталары жатады. III класс тастары пикт стилінде жасалған, бірақ оларға тән белгілер жоқ. Көпшілігі крест пішіндес тақталар, бірақ крест немесе кішкентай крест пішіндес тақташаны орнатуға арналған ойықтары бар тік тастар да бар (мысалы, Meigle, Пертшир). Бұл тастар 9-ғасырдың ортасында шотландтардың пикт патшалығын басып алуынан кейін жасалған болуы мүмкін. Мысал ретінде саркофаг пен Сент-Эндрюстегі (Файф) крест пішіндес тақталардың үлкен жинағын келтіруге болады. Келесі мұражайларда пикт тастарының маңызды коллекциялары сақталған: Meigle (Пертшир), St Vigeans (Ангус) және St Andrew's соборы (Файф) (барлығы Historic Scotland), Шотландия мұражайы, Эдинбург (онда пикт металл бұйымдарының барлық маңызды үлгілері де қойылған), Meffan институты, Forfar (Ангус), Inverness мұражайы, Groam House мұражайы, Rosemarkie және Tarbat Discovery орталығы, Portmahomack (екеуі де Шығыс Росс) және Kirkwall-дегі Orkney мұражайы.

Кельт тілінің қайта өркендеуі

Кельт бейне өнеріне деген қызығушылықтың қайта жандануы кельт әдебиетіне деген қызығушылықтың қайта жандануынан кейін болды. 1840 жылдары кельт брошьтары және металл өнімдерінің басқа түрлері танымал болды, бастапқыда Дублинде, бірақ кейін Эдинбургте, Лондонда және басқа елдерде. 1850 жылы Тара брошының табылуы қызығушылықты арттырды, ол келесі онжылдықтарда Лондонда және Парижде көрсетілді. 19 ғасырдың соңында қабірлер мен басқа да ескерткіштерге монументальді кельт айқыштарын қайта енгізу, қайта жанданудың ең тұрақты аспектісі болды, бұл белгілі бір кельт мұрасы бар аймақтар мен халықтардан тысқары жерлерде кеңінен тарады. Интерлейс көбінесе осындай өнімдерде кездеседі және архитектуралық безендіру стилі ретінде де қолданылды, әсіресе Америкада 1900 жылдар шамасында Луи Салливан сияқты сәулетшілер, сондай-ақ Томас А. О'Шонессидің боялған шыны және қабырғаға жабылатын безендірулерінде қолданылды. Ерте кельт өнерінің «пластикалық стилі» модерн сәндік стиліне әсер еткен элементтердің бірі болды, бұл Арчибальд Нокс сияқты дизайнерлердің жұмысында айқын байқалды, ол Liberty & Co үшін көп жұмыс істеді. Ирландиядағы Өнер және қолөнер қозғалысы кельт стилін ерте қабылдады, бірақ 1920 жылдары одан бас тартып, кері шегіне бастады. Ирландия Ұлттық галереясының директоры Томас Бодкин 1921 жылы «The Studio» журналында жариялаған мақаласында Ирландияның өнер және қолөнер қоғамының алтыншы көрмесінде кельт өрнектерінің төмендеуіне назар салды және былай деді: «Әлемдегі ұлттық өнер бұрыннан-ақ тар шеңберден шығып, әр кезеңде космополиттік рухта өсіп келеді». Джордж Аткинсон сол көрменің каталогына алғысөз жазып, қоғамның кельт өрнегіне артық көңіл бөлуге қарсы екенін атап өтті, «жақсы дизайн есебінен ұлттық дәстүрлі өрнектерді ерекше қорғау енді орынсыз». Бұл стиль ұлттық мүдделерге, ерекше ирландтық мәдениеттің символы ретінде қызмет етті, бірақ көп ұзамай зиялылар кельт өнерін ностальгиялық көзқараспен қараудан бас тартты. Интерлейс, ол әлі де «кельт» безендіру түрі ретінде қарастырылады – оның германдық тамырларын және англосаксон және скандинавиялық ортағасырлық өнердегі маңызды орнын еске алмай – көптеген танымал дизайн түрлерінде, әсіресе кельт елдерінде және ең бастысы Ирландияда ұлттық стильдің белгісі болып қала береді. Соңғы онжылдықтарда ол бүкіл әлемде татуировкаларда, сондай-ақ түрлі контексттерде және фантастикалық туындыларда, көне дәуірге қатысты әртүрлі орталарда қолданылды. «Келлстің құпиясы» атты 2009 жылғы анимациялық фильм Келл кітабының жасалу кезіндегі оқиғаларды көрсетеді және инсулярлық дизайнды кеңінен пайдаланады. 1980 жылдары жаңа кельт қайта жандануы басталды, ол бүгінге дейін жалғасуда. Көбінесе бұл ХХ ғасырдың соңындағы қозғалыс кельт Ренессансы деп аталады. 1990 жылдары кельт әшекейлері мен қолөнерге маманданған жаңа суретшілер, қолөнершілер, дизайнерлер және сатушылардың саны тез өсті. Кельт Ренессансы халықаралық құбылысқа айналды, қатысушылар енді тек Ескі әлемнің кельт елдерімен шектелмейді. 9 маусым 2017 жылы қазіргі заманғы кельт суретшілері мен жанкүйерлері тобымен Халықаралық кельт өнері күні болып жарияланды. Бұл күнді көрмелер, акциялар, семинарлар, демонстрациялар және жиналыстар өткізуге арналған. 2019 жылдың 6-9 маусымы аралығында Нью-Йорк штатының Андовер қаласында Бірінші Халықаралық кельт өнері күні конференциясы өтті. Оған Шотландия, Ирландия, АҚШ және Канададан келген отыз суретші, қолөнерші және ғалым қатысты. IDCA-ның екінші конференциясы 2023 жылдың 8-11 маусымында Солтүстік Ирландияның Даунпатрик қаласындағы Сент-Патрик орталығында өтті. Конференция ұйымдастырушылары осы серияны екі жылда бір рет өткізуді жоспарлап отыр.

Келттік өнер түрлері мен терминдер

Аспалы ыдыс. Дәстүрлі теория бойынша, бұл ыдыстар Англияны англосаксондықтар басып алған кезеңде келт шеберлері жасаған. Олар римдік үлгіде жасалған, көбінесе мыс қорытпасынан құйылған. Ішкі жиегіндегі дөңгелек әшекейленген тақташалар немесе «эскутчеондар», көбінесе эмальмен безендірілген, олардың көркемдік-тарихи құндылығын арттырады. Ең жақсы сақталған мысалдары Саттон-Ху (625 жыл) қазбаларынан табылған, олар эмальмен әсемделген. Оларды жасау білімі 8-ші ғасырда Шотландия мен Ирландияға тарады. Дегенмен, олардың стилі римдік-британдық дәстүрлерді жалғастырса да, олардың Ирландияда жасалғаны туралы пікір қазір күмәнді. 7-ші ғасырға жататын Бенти Грандж аспалы ыдысынан табылған фрагменттер көптеген сақталған үлгілерге тән. Кілем бет. Толығымен әшекейленген жарық қолжазба беті. Гиберно-саксон дәстүрінде бұл Ілтебішпен жазылған кітаптардың міндетті бөлігі болды, әр Ілтебіш алдында бір беттен орын алды. Әдетте геометриялық немесе өрілген үлгіде жасалған, көбінесе орталық кресттің айналасын құрайды. Ең ерте мысалы – 7-ші ғасырға жататын Боббио Орозиусы. Биік крест. Келт кресі пішіндес, биік тастан қашалған крест. Әшекейлеме абстрактілі, көбінесе ойып жасалған бейнелер, әсіресе крестке мізгілдеу салынған суреттер, бірақ кейде күрделі көп сахналы композициялар да кездеседі. Ирландияда кең таралған, сондай-ақ Ұлыбританияда және континенттік миссионерлік орталықтардың жанында да кездеседі. Пикт тасы. Крест тақтасы – тас бетіне рельефті түрде қашалған крест және оның айналасына салынған басқа суреттер мен пішіндері бар тіктөртбұрышты тас. Шығу тегіне қарай үш классқа бөлінеді. Аралдық өнер немесе Гиберно-саксон стилі, 6-9 ғасырлар. Христиандыққа дейінгі келт және англосаксон металл өңдеу стильдерінің үйлесімі, діни жарық қолжазбаның жаңа түріне, сондай-ақ мүсінге, тұрмыстық және шіркеу металл өңдеуіне қолданылды. Сондай-ақ классикалық Еуропадан кейінгі және викингтердің сәндік стильдерінің ықпалы да бар. Стильдің қолжазбалардағы қарыштап дамуы 7-ші және 8-ші ғасырларда ирланд кельт миссионерлері Нортумбрияға барған кезде болды. Орта ғасырлардағы ең көрнекті кельт өнерінің үлгілерін жарық қолжазбаларда, металл өңдеу және мүсін өнерінде жасады. Кельт күнтізбесі. Ең көне материалдық кельт күнтізбесі – б.з.д. 1 ғасырына жататын фрагментті Галиялық Колиньи күнтізбесі.