Кіріспе

Бахаи діні XIX ғасырдың соңында Таяу Шығыста пайда болды, кейіннен Үндістан, Шығыс Африка және Батыс әлемінде жақтастары көбейді. Діннің саяхатшы-таратушылары 20-ғасырдың екінші жартысында дінді көптеген елдер мен аумақтарға таратуда маңызды рөл атқарды, көбінесе Солтүстік Америкадан жоспарлы түрде көшірілген адамдар арқылы. 1980-ші жылдарға қарай Бахаи діні кең ауқымды халықаралық мүшелігімен танылды және қазір христиан дінінен кейін географиялық тұрғыдан екінші орында тұр. Бахаи Әлемдік Орталығы 1965 жылы бір миллионнан астам бахаи, 1991 жылы 5 миллион, ал 2020 жылы шамамен 8 миллион адамды есепке алды. Діннің ресми органдары жақтастардың жалпы санына емес, жергілікті және ұлттық рухани кеңестердің саны, елдер мен аумақтар, тілдер мен тайпалар, мектептер және баспагерлік трасттар сияқты деректерді жариялауға баса назар аударды. Даниялық социолог Маргит Варбург Бахаилердің жергілікті орналасқан жерлері мен белсенділік деңгейлері туралы мәліметтерді талдап, 2001 жылға қарай тіркелген Бахаилердің саны 5 миллионнан асып түсетінін және белсенді қатысушылардың саны шамамен 900 000 (тіркелген Бахаилердің 18%) құрайтынын көрсетті. Encyclopædia Britannica және World Christian Encyclopedia сияқты тәуелсіз бағалаулар Бахаи мүшелерінің саны 7 миллионнан асып түсетінін және оны 20-ғасырда пайыздық көрсеткіш бойынша ең жылдам өсіп келе жатқан дін деп сипаттады. Бахаи дінінің жақтастарының санын дәл бағалау қиын. Ұлттық Бахаи қауымдастықтарының азаматтарын санауға әкімшілік мүмкіндігі барлардың саны аз, сондай-ақ Бахаи мүшелік туралы мәліметтерде өздерінің сенімін білдірген адамдардың жалпы санынан белсенді қатысуын бөліп көрсету жоқ. Кішкентай өлшеміне байланысты, санақтар мен діни сараптамалардың көпшілігі Бахаи дінін жеке санат ретінде қарастырмайды, ал кейбір үкіметтік санақтарда Бахаилер мұсылмандар немесе индуистер ретінде есептеледі. Көптеген бағалаулардың негізі болып табылатын World Christian Encyclopedia (WCE) елдер бойынша мәліметтерде Бахаи дінін жақтағандармен қатар, оларға симпатия танытқандардың да саны ескеріледі, бұл өздерін Бахаилер деп жариялағандардың санынан әлдеқайда жоғары көрсеткіштерге әкеледі.

Мүшеліктің анықтамасы

Бахаи дінінің Иран мен Батыстағы алғашқы даму кезеңінде бахаилер көбінесе өздері өткен діннің белгілі бір ерекшеліктерін сақтап қалды, көптегендері шіркеулер мен мешіттердің мүшелігін жалғастырды. Кейін Шоги Эффенди бахаи дінінің өзіндік заңдары мен институттары бар жеке дәстүр екенін және бахаилер басқа діндердің мүшесі бола алмайтынын нақты айтты. Мүміндердің тізімін жүргізу практикасы 1920 жылдары басталды. 1930 жылдары АҚШ және Канададағы бахаилер жаңадан келгендерден Бахауллаға, Бабқа және Абдул-Бахаға сенетінін, сондай-ақ мойынсұнуға тиіс заңдар мен институттардың бар екенін көрсететін сенім декларациясына қол қоюды талап ете бастады. Декларация карточкасына қол қоюдың бастапқы мақсаты – жақтастарға әскери қызметтен заңды түрде босатылуға өтініш беруге мүмкіндік беру болды. Канадада карточкаға қол қою кейіннен міндетті емес болды, бірақ АҚШ-та ол әлі де жазбалар мен әкімшілік талаптар үшін қолданылады. Барлық жергілікті және ұлттық Рухани Ассамблеялар сенім декларациялары мен бас тартуларды қамтитын мүшелік тізімін сақтауға міндетті, олар жылдық ассамблея сайлауларында пайдаланылады. Бахаи мүшелік жүйесі дінге келісімшарт жасасу жүйесіне ие, ал қауымның жұмыс істеуі үшін мүшелік тізімін сақтау қажет. Мүшеліктен шығару үшін сенімсіздік туралы кері декларация талап етіледі.

Балалар

Бахаилерді санауда ерекше қиындық туындайды, себебі діннің негізгі қағидаларының бірі – ата-аналар өз балаларының дінін таңдауға құқылы емес, ал 15 жас – адамның рухани жайлы жетілу шағы, осы жастан бастап ол өзінің таңдауын жасауға қабілетті. Бахаилердің алғашқы тізілімдері балаларды қамтымады және оларды жеке есепке алмады. 1979 жылы Әлемдік Әділет Үйі статистикалық мақсаттар үшін балаларды бөлек тіркеуді ұсынды, бұл көптеген халық санаулары мен сараптамалардың әдістемесімен үйлеседі. Осыған дейін тізілімдерде тек 21 жастан асқандар (дауыс беруге қажетті жас) көрсетілген болуы мүмкін. Балаларды статистикаға қосуға жасалған өзгеріс 1980-жылдардың соңында бахаилердің жалпы санының артуына себеп болды, бірақ содан бері сақталды.

Белсенді және белсенді емес

Тағы бір қиындық мүшелікті қатысу арқылы анықтаудан туындайды. Кез келген діни қозғалыстағы белсенді қатысушылардың саны, дінін ұстанушылардың санынан әрқашан кем болады. Батыс әлемінде қалыпты жағдай – азшылық діни топтарының мүшелері мүше деп есептелуі үшін белсенді қатысуы керек, ал көпшілік діни топтарының мүшелерінде көптеген пассивті жақтастар болады. Маргит Варбург мынадай жазба қалдырған:

Варбург сондай-ақ: "Бахаилер тек қана белсенді болмағандықтан мүшелік статусын жоғалтпайды" деп атап өткен. 1980 жылдары АҚШ-тағы бахаилер мүшелік статистикасына "мекенжайы белгісіз" деген жазбаны қоса бастады; осылай белгіленген мүшелер сенімін сақтаса да, енді қауымдық өмірге қатыспайды. Мысалы, 2020 жылғы жылдық есебінде АҚШ Ұлттық Рухани Ассамблеясының барлық жастағы 177 647 тіркелген бахаиі болды, олардың тек 77 290-ы ғана жақсы мекенжайға ие болды, ал негізгі іс-шараларға барлығы 57 341 қатысушы қатысты, олардың 37%-ы бахаи қауымынан тыс адамдар. Американдық көрсеткіш жоғары болуына себеп – олардың арасында дінінен бас тарғандардың да болуы мүмкін, бірақ жақсы мекенжайы бар көрсеткіш, дінін сақтап, бірақ қатыспайтын бахаилерді қамтымайды. Автор Уильям Гарлингтон атап өткендей,

Белсенділік туралы мәліметтерді пайдалана отырып, Варбург әлемдегі бахаи қауымдастықтарындағы белсенділіктің пайызын бағалады және 2001 жылы әлемде 5,1 миллион тіркелген бахаи және 900 000 белсенді бахаи, яғни жалпы санының 18%-ы болды деген қорытындыға келді. Белсенділік бойынша бағалаулар континенттер бойынша бөлінді: Еуропа – 82% белсенді, АҚШ және Канада – 71%, Австралия және Жаңа Зеландия – 91%, Африка – 22%, Үндістан – 5%, Басқа Азия – 26%, Латын Америкасы – 13%, Океания – 43%. Бахаи сандарының әдейі көбейтілгені туралы сұраққа Варбург «сандар деректерді манипуляциялаудан туындамайды» деп жауап берді.

Жақында

2020 жылы Әлемдік әділдік үйінің хатшылығы «дүниежүзіндегі бахаи қауымдастықтарынан алынған ақпарат және беделді сыртқы көздер негізінде» бүкіл әлемдегі бахаилердің саны «шамамен сегіз миллионға жуық» екенін, ал бахаилер «100 мыңнан астам елді мекенде» тұратынын мәлімдеді. Оңтүстік Африканың Ұлттық Рухани Ассамблеясы (ҰРА) 1997 жылы: «Бахаи діні бүкіл әлемде алты миллионнан астам адамды қамтиды» деген мәлімдеме жасады. 1991 жылғы ресми бағалау бойынша «бес миллионнан астам бахаи» болды, бұл көрсеткіш 2020 жылға дейін қолданыста болды. 1989 жылы «Дін» журналында бахаи авторлары Муажан Момен мен Питер Смит жазған мақала жарияланды. Олар 1950 жылдары «дүние жүзінде шамамен 200 мың бахаи болған. Олардың басым көпшілігі (90 пайыздан астамы) Иранда тұрған. Батыста 10 мыңнан кем, ал Үшінші әлемде, көбінесе Үндістанда 3 мыңнан астам бахаи болмаған». 1960 жылдардың соңында олар «қазіргі уақытта шамамен бір миллион бахаи болуы мүмкін» деп болжады. Ал 1988 жылы олардың бағалауынша, бұл көрсеткіш шамамен 4,5 миллионға жеткен. 1987 жылғы есепте, АҚШ Бахаи Жаңалықтарында жарияланған мәліметтерге сәйкес, 1979 жылы 3,62 миллион, ал 1986 жылы 4,74 миллион бахаи тіркелген, бұл кезеңде 31 пайызға немесе жылына орташа есеппен 4,4 пайызға өсімді көрсеткен. 1985 жылы Әлемдік әділдік үйі жариялаған «Әлемдік бейбітшілік уәдесі» атты құжатта бахаи қауымының «шамамен үш-төрт миллион адамнан тұратыны» айтылған. Бахаи авторы Муажан Момен 2008 жылы: «1950 жылдардың басында әлемде шамамен 200 мың бахаи болған. Бұл көрсеткіш 1960 жылдардың соңында шамамен бір миллионға, 1980 жылдардың соңында шамамен төрт жарым миллионға, ал 2000 жылдарға қарай бес миллионнан асып кеткен» деп жазды.

1950 жылға дейін

Дін туралы алғашқы белгілі зерттеу 1919-1920 жылдары Джон Эссемонт жинаған, жарияланбаған еңбектен алынған және оның танымал «Бахаулла және Жаңа дәуір» кітабының бір бөлігі болуы жоспарланған. Онда ол түрлі адамдармен кеңесіп, діннің Мысыр, Германия, Үндістан, Иран, Ирак, Түркістан және АҚШ-тағы таралуын қамтиды. Жалпы саны көрсетілмеген, бірақ жекелеген хабарламаларға негізделген аймақтық статистика келтірілген. 1867 жылы Багдадтан 53 бахаи Бейруттағы американдық консулға Бахаулланың Осман империясының тұтқынынан босатылуы үшін көмек сұрап үндеу жолдады. Миссионер Генри Харрис Джессаптың сөзіне сүйенсек, «өтініш білдірушілер өздерінің саны 40 мыңға жетеді деп мәлімдеді».

2010 ж. және одан жаңа

Дүниежүзілік діндер дерекқорының бағалауынша, 2020 жылы әлемдегі бахаилердің саны 8,531,050-ге жеткен. 2010 жылы Дүниежүзілік діндер дерекқоры әлемде 7,3 миллион бахаи бар екенін мәлімдеді. Діндер туралы мәліметтер мұрағаты қауымдастығы 2010 жылы осы бағалауды келтірді. 2010 жылы "Британ энциклопедиясы" 221 елде 7,3 миллион бахаи тұратынын көрсеткен. 2010 жылы "Дүниежүзілік діндер: сенімдер мен тәжірибелердің толық энциклопедиясы" 7,4 миллион бахаи болғанын есептеді, бұл туралы БҰҰ-ның "Дүниежүзілік халық санының болжамдары: 2006 жылғы түзету" басылымынан алынған орташа көрсеткіштерге сілтеме жасалды.

1990 жылдан 1999 жылға дейін

1998 жылы "Академикалық америкалық энциклопедиясында" бахаилердің саны шамамен 2 миллионға жетеді деп есептелді. 1997 жылы "Дүниежүзілік діндер сөздігінде" дүние жүзінде "бес миллион бахаи" бар екені айтылды. 1997 жылы "Дүние діндері" басылымында: "Бүгінде шамамен 5 миллион" бахаи бар екені жарияланды. 1993 жылы "Колумбия энциклопедиясында" әлемде "шамамен 5 миллион бахаи" бар екені жарияланды.

1950 жылдан 1989 жылға дейін

1995 жылы «Харперколлинс дін сөздігінде» былай делінген: «1985 жылы бахайлардың саны 1,5–2 миллионға бағаланып, Африка, Үндістан және Вьетнам елдерінде олардың саны ең көп өсті». 1982 жылы «Дүниежүзілік христиандық энциклопедиясы» (бірінші басылым, 1982) дүние жүзіндегі бахай дінінің жақтастары туралы былай жазды: «(1970) 2 659 400, (1980) 194 елде 3 822 600, (1985) 4 442 600». 2010 жылы «Дүниежүзілік діндер: сенімдер мен тәжірибелердің толық энциклопедиясы» 1970 жылы 2,7 миллион бахай болғанын көрсетті, бұл дерек БҰҰ-ның 2006 жылғы қайта қаралуынан алынған халық санының орташа көрсеткіштеріне сүйенген. Пол Оливер «World Faiths» (2001) кітабында 1963 жылы «шамамен бес миллион бахай» болғанын жазды. Паула Харц «Дүние діндері: бахай діні» (2009) еңбегінде Шоги Эффендинің өмірінің соңында (1957) «бахай дінінің 400 000-нан астам [жақтасы] болған» деп жазды.