Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Мұсылман династиясы
Muslim dynasty
Зиядид әулеті (الزياديون) – 819 жылдан 1018 жылға дейін Йеменнің батысын Забид қаласынан басқарған мұсылман әулеті. Бұл, шамамен 630 жылы ислам діні енгізілгеннен кейін Йеменнің жазық аймақтарында билік құрған алғашқы династиялық режим болды.
The Ziyadid dynasty (الزياديون) was a Muslim dynasty that ruled western Yemen from 819 until 1018 from the capital city of Zabid. It was the first dynastic regime to wield power over the Yemeni lowland after the introduction of Islam in about 630.
Құру
Мұхаммед ибн Зыяд – Язидтің ұрпағы, алғашқы Омейяд халифасы Мұавия I-нің кіші інісі. 814 жылы ол тұтқындалып, бабаларының тегі үшін Аббасид халифасы әл-Мамунға жеткізілді, бірақ соңында оның өмірі сақталды. Ол тек қана бақылауға алынып, халифаның министрі әл-Фадл ибн Сахлтың қорғауына өтті. Үш жыл өткен соң Бағдадқа Йемен әкімінен Ашарит және Аккит тайпаларының шабуылдары туралы шағым келіп түсті. Әл-Фадл әл-Мамунға тайпаларды басу үшін Тихамаға қабілетті Мұхаммед ибн Зыядты жіберуді ұсынды. Жағдай тым қиын болды, себебі Ибрахим әл-Джаззар атты көшбасшының басшылығымен Алидтер Йеменді Аббасидтер билігінен бөліп алуға тырысып жатқан кезде болды. Мұхаммед ибн Зыяд Алидтердің жақтасы емес, оларға қарсы жау болғандықтан, осы міндетке лайықты деп танылды. Хаж сапарынан кейін Мұхаммед Хурасандық әскерлермен бірге Йеменге оңтүстікке қарай жорық жасап, 818 жылы жетті. Ол тайпалармен көптеген шайқастарда күш сынасып, келесі жылы Тихама жазығын бағындырды.
Muhammad ibn Ziyad was a descendant of Yazid, younger brother of the first Umayyad caliph Muawiyah I. In 814 he was arrested and brought to the Abbasid caliph al Ma'mun on account of his ancestry, but his life was spared in the end. He was merely placed under surveillance and became the protégé of the caliph's minister al Fadl ibn Sahl. Three years later a letter from the governor of Yemen arrived to Baghdad, complaining about attacks by the Ash'arite and Akkite tribes. Al Fadl recommended that al Ma'mun send the capable Muhammad ibn Ziyad to Tihamah in order to suppress the tribes. The situation was particularly critical since the Alids under a leader called Ibrahim al Jazzar threatened to detach Yemen from Abbasid control at this time. Muhammad ibn Ziyad was a sworn enemy of the Alids, which made him a suitable choice for the task. After performing the hajj, Muhammad marched south to Yemen with an army of Khurasani soldiers and arrived there in 818. He fought numerous battles against the tribes and won control over the Tihama lowland in the next year.
Аумақтық ұлғаю
Жеңісінен кейін Мұхаммедті әл-Мамун Йеменнің әмирі етіп тағайындады, оның міндеті – ‘Алид шияларының ықпалын шектеу болды. Мұхаммед өзінің астанасы ретінде Забид деген жаңа қаланы құрды. Қала дөңгелек пішінде салынды және теңіз мен таулардың арасында, ортасында орналасқан. Ол өзінің ықпалын Хадрамаут пен Йеменнің таулы аймақтарына дейін кеңейте алды, бірақ Аббасидтердің үстемдігін мойындады. Тарихшы Умара оның иеліктеріне Хадрамаут, Дияр Киндах, Шихр, Омандағы Мирбат, Абян, Лахидж, Аден және солтүстіктегі Халиге дейінгі теңіз провинциялары, сондай-ақ Жанад, Михлаф аль Маафир, Михлаф Джафар, Сан'а, Са'да, Наджран және Бейхан кіретінін атады. Дегенмен, дереккөздер біршама тұйық, себебі тарихшы әл-Хамдани Бану Шура деген басқа бір әулеттің 9-ғасырдың бір бөлігінде Тихамада басым билікке ие болғанын және Забидте орналасқанын мәлімдейді. Басқа дереккөздерден Сана 847 жылға дейін Аббасид әкімі басқаруымен болғандығы көрінеді. Зиядидтер мемлекетінің экономикалық құрылымы туралы көп мәлімет жоқ, бірақ тарихшы Умара оның гүлденген халықаралық сауда арқасында нығайғанын жазды. Билеуші Үндістаннан келетін кемелерден баж алысқан. Шығыстан мыск, камфор, амбер, сандал ағашы және фарфор сияқты сәнді тауарлар келді. Африкадан Дахлак архипелагы арқылы эфиопиялық және нубиялық құлдар әкелінді. Умара сондай-ақ Баб-әл-Мандаб пен оңтүстік жағалаудағы амбер жинаудан және перленуден алынатын салықтарды да атады.
Following his victories, Muhammad was appointed amir of Yemen by al Ma'mun with the task to restrain 'Alid Shi'a influence. Muhammad established a new city, Zabid, as his capital. It was built in a circular shape and situated midway between the sea and the mountains. He was able to expand his influence into Hadramawt and parts of highland Yemen, all the while recognizing Abbasid overlordship. The historian Umara enumerates his possessions as including Hadramawt, Diyar Kindah, Shihr, Mirbat in Oman, Abyan, Lahij, Aden and the maritime provinces as far north as Hali, as well as Janad, Mikhlaf al Ma'afir, Mikhlaf Ja'far, San'a, Sa'dah, Najran, and Bayhan in the highlands. However, the sources are somewhat obscure since the historian al Hamdani asserts that another family, Banu Shurah, exercised paramount power in the Tihama for parts of the ninth century and were established in Zabid. From other sources it appears that San'a in fact continued to be governed by an Abbasid governor up to 847. Little is known about the economic structure of the Ziyadid realm, but the historian Umara writes that the dynasty was bolstered by the flourishing international trade. The ruler received duties from ships coming from India. From the east came luxury products such as musk, camphor, ambergris, sandalwood and porcelain. From Africa came Ethiopian and Nubian slaves via the Dahlak Archipelago. Umara also mentions taxes on ambergris collection at Bab al Mandab and the south coast, and on pearl fishing.
Тәуелсіз басқару
Осы уақытта Арабиядағы Аббасидтер билігі әлсіреп бара жатты. 866 жылы халифа әл-Мустаиннің зорлықпен қаза тауып, құлағаннан кейін екінші Зиядит билеушісі Ибрахим ибн Мұхаммед салық түсімдерін өзіне қалдырып, патшалық салтанатты қабылдады. Дегенмен ол Аббасидтер есімінен құтба оқуды жалғастырды. Зиядилердің билігі көбінесе жазық жерлерде шоғырланғандықтан, ал Аббасидтердің таулы аймақтардағы билеушілері Ирактағы өздерінің негізгі орталықтарынан қолдау алмады, сол себепті басқа династиялар құрылды. 847 жылы Юфиридтер Сана қаласында тәуелсіз мемлекет құрып, Зиядит билеушісін монеталарда және жұма намазында оны еске алу шартымен өз билігін мойындауға мәжбүр етті. 897 жылы Шииттік Зайдия бағытының имамы әл-Хади ила'л Хақ Яхья солтүстік таулы аймақта билікке ие болды; бұл 1962 жылға дейін сақталған Йемен имаматының бастауы болды. Сонымен қатар, 9-шы ғасырдың соңы мен 10-шы ғасырдың басында Фатимид имамына (кейін оның ұрпақтары Мысырда халифа атанды) адал Исмаилилердің қозғалысы күшейді. 904 жылы сектанттық Карматтар, Исмаилилердің бір тармағы, Забид қаласын тонады. 904 жылы Ибн Хавшаб және Әли ибн әл-Фадл әл-Джайшани бастаған Исмаилилер Санаға шабуыл жасады. Юфирид әмірі Ас'ад ибн Ибрахим Әл-Джауфқа шегінді, ал 904 және 913 жылдар аралығында Сана Исмаилилер мен Юфиридтер тарапынан кемінде 20 рет басып алынды. 915 жылы Ас'ад ибн Ибрахим Сананы қайта басып алды. Йеменде дүрбелең болды, себебі Сана үш әулет пен тәуелсіз тайпалар арасындағы шайқас алаңына айналды. Әбу'л Жейш Ысқақтың (904–981) ұзақ билігі кезінде Зиядит әулеті уақытша жаңарып, өркендеді. Алайда Әбу'л Жейш қарттыққа жеткен кезде, шеткі аймақтар Зиядиттер билігінен шыға бастады. Оның билігінің соңына қарай Аден мен аш-Шаржа аралығындағы аймақ оның бақылауында қалды. Тіпті 976 жылы патшалық кірістер бір миллион алтын динарға жетті.
Meanwhile, Abbasid rule in Arabia was declining. After the violent end of caliph al Musta'in in 866, the second Ziyadid ruler, Ibrahim ibn Muhammad, kept the tax revenues for himself and adopted royal trappings. He nevertheless continued reciting the khutba in the name of the Abbasids. As the Ziyadids' power tended to be concentrated on the lowland, and the Abbasid governors in the highland lacked support from their home base in Iraq, other dynasties were established. The Yufirids established an independent state in San'a in 847 and forced the Ziyadid ruler to tolerate their rule in exchange for mentioning him on coins and in the Friday prayer. An imam of the Shi'ite Zaydiyyah sect, al Hadi ila'l Haqq Yahya established a power base in the northern highlands in 897; it was the beginning of the Yemeni imamate that endured until 1962. Furthermore, the late ninth and early tenth centuries saw a great deal of agitation by Ismaili figures who adhered to the Fatimid imam (whose descendants were later to become caliphs in Egypt). Zabid itself was sacked by the sectarian Qarmatians, an Ismaili branch, in 904. In 904 the Isma'ilis under Ibn Hawshab and Ali ibn al Fadl al Jayshani invaded Sana'a. The Yufirid emir As'ad ibn Ibrahim retreated to Al Jawf, and between 904 and 913, Sana'a was conquered no less than 20 times by Isma'ilis and Yufirids. As'ad ibn Ibrahim regained Sana'a in 915. Yemen was in turmoil as Sana'a became a battlefield for the three dynasties, as well as independent tribes. Under the lengthy reign of Abu'l Jaysh Ishaq (r. 904–981), the Ziyadid dynasty experienced a temporary revival. However, when Abu'l Jaysh grew old the outer regions began to fall away from Ziyadid rule. Towards the end of his reign the area between Aden and ash Sharjah remained under his control. Even as late as 976, the royal revenues amounted to a million gold dinars.
Құлдырау
989 жылы Юфиридтер қайтадан шабуыл жасап, Забидті өртеп жіберді. Бірақ, мамлюк әл-Хұсейн бин Салама патшалықтың толық құлдырауынан сақтап қалды. Ол тау тайпаларын жеңіп, Зиядид мемлекетін бұрынғы шектеріне қайтарды. Әл-Хұсейн әділ және жоғары рухты регент ретінде есте қалды, ол патшалықтағы құдықтар мен каналдар қазып, жолдар салды. Ол 1012 жылы тыныш қайтыс болғанға дейін билік етті. Алайда, 981 жылдан бастап Зиядид монархтары нақты билікті жоғалтты, ал мамлюктердің із кезегімен билік жүргізді, бұл соңында саяси дағдарысқа әкелді. Әл-Хұсейннің қайтысынан кейін оның құлы Маржан уазир ретінде билікке ие болды. Ол өз кезегінде екі эфиопиялық құл, Нафис пен Наджаны жоғары лауазымдарға тағайындады. Камал Сүлеймен Салибидің сөзіне сүйенсек, соңғы Зияди билеушісі 1018 жылы өлтіріліп, оның орнына Нафис келді. Нафис патшалық титулдарын қабылдады, бірақ Наджах оған дереу қарсы шықты, Нафис пен Маржанды жеңіп, 1022 жылы Нажахид әулетін құрды.
The Yufirids again attacked in 989 and burnt Zabid. However, the Mamluk al Husayn bin Salamah managed to save the kingdom from complete collapse. He defeated the mountain tribes and restored the Ziyadid realm to its old limits. Al Husayn was remembered as a just and high spirited regent who dug wells and canals and constructed roads across the kingdom. He governed until his peaceful demise in 1012. The back side of the coin was that the Ziyadid monarchs lost effective power after 981 while a succession of Mamluks held real power, which at length made for political turmoil. After al Husayn's death, his slave, the eunuch Marjan, held power as wazir. He in turn raised two Ethiopian slaves called Nafis and Najah who received high offices in the state. According to Kamal Suleiman Salibi, the last Ziyadi ruler was murdered in 1018 and replaced by Nafis. Nafis adopted royal titles but was immediately challenged by Najah, who defeated Nafis and Marjan and founded the Najahid dynasty in 1022.