Кіріспе

1992 жылғы Австралия Жоғарғы Сотының құқықтық көмек жөніндегі ісі

"Дитрих против Королевасы" – 1992 жылғы Австралия Жоғарғы Сотының конституциялық ісі. Бұл іс бойынша, егер адам өзінің кінәсінен емес, заңгерлік көмек ала алмаса, оған ауыр қылмыстық айыптаулар бойынша сотқа дейін уақытты кейінге жылдыруға рұқсат етілуі керек, әйтпесе сот процесі әділ болмайды деп белгіленді. "Дитрих против Королевасы" ісіндегі 5–2 дауыспен қабылданған шешімге дейін, заңгерлік көмекке қол жеткізе алмаған адамдар, тіпті ауыр қылмыстық айыптаулармен қанағаттанбай, сотта өзінен-өзі қорғануға мәжбүр болатын. Бұрынғы Жоғарғы Сот шешімдері заңгерлік өкілдікті қалаулы деп тапқан, бірақ әділ сот үшін міндетті талап емес деп қарастырған. Бұл іс Виктория округтік сотында басталды, онда Олаф Дитрих, кейін Хьюго Рич ретінде танылған, героиннің саудаға жарамды көлемін контрабандалық жолмен әкелгені үшін сотталды. Сот процесіне дейін Дитрих бірнеше рет заңдық көмек сұрады, бірақ барлық өтініштері қабылданбады. Викторияның Қылмыстық апелляциялық соты апелляцияны қабылдамады, содан кейін мәселе Австралия Жоғарғы Сотына жолданды. Дитрихтің адвокаты бір ғана негіз бойынша апелляция жасады: Дитрихтің заңгерлік өкілдігінің болмауы Виктория округтік сотындағы сот процесін күштен шығарып, жаңа сот процесін тағайындауға себеп болды.

Заңдық

Австралияның Жоғарғы соты (Жоғарғы сот) – Австралия заң жүйесіндегі ең жоғары дәрежелі сот. 1979 жылы Жоғарғы сот, қылмыстық істе айыпталушының сот кезінде заңгерлік көмек алмаған жағдайда, сот шешімін қайта қарау қашан керек екенін растады. Бұл шешім "МакИннис патшайымға қарсы" деп аталды, онда бір адам бірнеше ауыр қылмыстық айыптармен айыпталған. Өзіне заңгерлік қызмет алу мүмкіндігі болмағандықтан, айыпталушы заң көмегі сұрады, бірақ одан бас тартты. Одан кейін сот отырысын кейінге қалдыру туралы өтініші де қабылданбады, нәтижесінде ол түрмеге кесілді. Айыпталушы сот отырысын кейінге қалдырудан бас тарту, оның заңгерлік көмек алу мүмкіндігін жоққа шығарғанын және бұл әділетсіздікке алып келгенін дәлелдеп, Жоғарғы сотқа апелляция жасауды сұрады. 4:1 дауыспен Жоғарғы сот, ауыр қылмыстық айыптармен айыпталушылардың заңгерлік өкілдікке ие болуы қалатындықтан, бұл заңмен қорғалған құқық емес екенін және сот қателігі болмағанын шешті. "Дитрих патшайымға қарсы" ісі кейбір тараптар үшін "МакИннис патшайымға қарсы" шешімін өзгерту және Жоғарғы соттың заңгерлік өкілдік құқығы бойынша прецедент (төменгі соттардың басшылыққа алуға міндетті шешім) орнату мүмкіндігі ретінде қарастырылды.

Іс

Олаф Дитрих 1952 жылы Германиядағы босқындар лагерінде дүниеге келді. Ол жасөспірім кезінде мектепті тастап, бөлшек саудада жұмыс істеді және 18 жасында қызының әкесімен үйленді. «Дитрихке қарсы Королева» ісі шешілген кезде Дитрих жазасын өтеген және 1990 жылдың шілдесінде шартты түрде босатылған болатын, сол кезде ол өзінің атын Уго Ричке өзгертті. Дитрих досы Грегори Миддаппен бірге Тайландтан Австралияға есірткі тасымалдауды жоспарлады. Дитрих 1986 жылдың 17 желтоқсанында Бангкоктан Мельбурнге ұшып келді, ол ішкі органдарында героинды жасырған. Миддап Австралия Федералдық Полициясына Дитрихтің есірткі алып келе жатқаны туралы хабарлаған, бірақ AFP ішкі жасыру салдарынан есірткіні таба алмады. Тасымалдың көп бөлігін қалпына келтіргеннен кейін Миддап Дитрих туралы тағы да хабарлап, ол тұтқындалды және қалған героин өткізілген Пендридж түрмесінің ауруханасына жеткізілді. Дитрихке айып тағылып, Виктория штатының округтік сотына сотқа жіберілді. Ол мемлекеттік қаржымен қамтылатын заңгерлік көмекке өтініш бірақ, ол қабылданбады. Осылайша Дитрих сотта өкілсіз қалды. Дитрих өзін кінәлі емес деп мәлімдеді, бірақ қазылар алқасы оны Австралияға тасымалданатын героиннің белгілі бір мөлшерін әкелгені үшін кінәлі деп тапты. Соттан кейін Дитрих жеті жылға бас бостандығынан айырылды. Одан кейін ол Қылмыстық апелляциялық сотқа шағымданып, ауыр қылмыстық айыптарға тап болған адамдарға, егер олар өздеріне заңгерлік көмек ала алмаса, заңгерлік көмек көрсетілуі керек деп мәлімдеді; соттың мұндай заңгерлік көмек көрсетпеуі келесі айыпталуды әділетсіздікке әкеледі. Сот Дитрихтің шағымын қараудан бас тартты.

Жоғары сотқа шағым

Дитрих мемлекеттік есебінен адвокат ұсынылмағаны үшін Апелляциялық сот заңды бұзды деген негізде Жоғарғы сотқа шағым жасады. Сот отырысын кейінге тықыртудан бас тарту әділеттіліктің бұзылуына әкеп соқты, себебі мемлекеттік қаржыландырылатын заңдық көмек көрсетілмегендіктен ол сотқа өзі қорғанып барды.

Өкілдікке құқық

Дитрих заңның үш көзі бойынша кеңес алуға құқығы бар екенін мәлімдеді. Апелляцияда 1958 жылғы Қылмыстық кодекстің 397-бабы келтірілді, ол қазір күшін жойғанмен, сол кезде «әрбір айыпталушы адам іс аяқталғаннан кейін, айыптау тарапына толық жауап беру және қорғану үшін заңгердің көмегімен қабылдануға тиіс» делінген. Шағымда сондай-ақ Австралияның халықаралық міндеттемелері, атап айтқанда Азаматтық және саяси құқықтар туралы халықаралық пактінің (ICCPR) 14(3) бабы да қарастырылды, онда әділеттілік мүддесі талап ететін жағдайда және төлеуге мүмкіндігі жоқ адамның ақысыз заң көмегіне құқығы бар екені айтылған. Дитрихтің адвокаты ICCPR-нің ішкі құқықтың бөлігі емес екенін мойындады, бірақ «Австралияға қатысушы мемлекет болып табылатын халықаралық құжаттарда» қарастырылған құқықтарды қамтамасыз ету үшін ортақ құқық дамытылуы керек деп мәлімдеді. Дитрихтің адвокаты сондай-ақ Америка Құрама Штаттары мен Канададағы, екеуі де ортақ құқық жүйесіне жататын, кеңес алуға құқық беретін ұқсас сот істерін келтірді. АҚШ Конституциясының алтыншы түзетуі АҚШ Жоғарғы Соты Пауэлл мен Алабама штаты (1932) ісінде өлім жазасы қолданылуы мүмкін болғанда, өзін қорғауға мүмкіндігі жоқ айыпталушыларға міндетті түрде адвокат тағайындалуы керек деп түсіндірді. Джонсон мен Зербст (1938) ісі кейіннен бұл қағиданы федералдық соттарға да қатысты етті. Гидеон мен Уэйнрайт (1963) ісінде Жоғарғы Сот он төртінші түзетуге сәйкес бұл қағиданың штаттық соттарға да қолданылатынын анықтады.

Сот төрелігінің қателігі

Адвокатты алу құқығы туралы аргументтен басқа, бастапқы сот судьясы Дитрих заңгерлік көмек ала алғанша мәселені кейінге шегергені жөн еді, және олай істемеу әділеттіліктің бұзылуына әкеп соқты.

Жоғары соттың шешімі

Жоғары Соттың көпшілігі айыпталушының әділ сотқа құқығы бар екенін және осы құқықтың қамтамасыз етілуі үшін қажет болған жағдайда сот істі кейінге қалдыруға құқылы екенін анықтады. Бұрынғы істер көрсеткендей, өкілі жоқ, ауыр қылмыспен айыпталған адамның сотталуы әділ сотқа алып келмейді. Бірінші негіз бойынша, Дитрихтің өкілдік құқығы туралы ұсынылған аргументтерді қарастырғанда, Жоғары Сот Ибрагимге қарсы Королева ісіндегі шешімді зерделеді, онда 397-бап тағайындалған өкілдікке құқық береді деп мәлімделген болатын. Сот сондай-ақ Канада соттарында қарастырылған істерді – R v Johnson, Re Ewing and Kearney және Королеваға қарсы, Barrette v R істерін қарады, оларда 397-бапқа ұқсас мәтіндес заңдық ережелер талданған. Сот бұл баптың мағынасы адамның өкілдік алуға құқығы бар екенін білдіретінін, себебі сот өкілдік беруден бас тартпауы керек, бірақ мемлекет тарапынан өкілдік беру құқығын қабылдамады. Екінші ұсынысты қабылдамағанда, сот мұндай тәсіл заңнаманы түсіндірудегі түсініксіздікті шешу үшін пайдалы екенін атап өтті, бірақ оны осы жағдайда қолдану «бұрын танылмаған құқық енді бар деп жариялаумен» тең болар еді. Үшінші негіз бойынша сот қорғау тарапы ұсынған істер АҚШ заңнамасының мемлекеттік қаржыландырылатын өкілдіксіз айыпталушыны түрмеге қамауға тыйым салатынын көрсеткенін қабылдады. Алайда, сот мұндай аналогтық істер Австралияда осындай аргументті қолдамайтынын анықтады, өйткені бұл істер АҚШ Конституциясы негізінде шешілді, ол Австралия Жоғарғы Сотының қарауына кірмейді. Канадада, Канадалық Құқықтар мен бостандықтар Хартиясының 10-бабы «жалдауға және адвокатқа нұсқау беруге, сондай-ақ осы құқық туралы хабардар болуға» құқықты кепілдейді. Сот Дитрих ұсынған екі іс қарады, олар Хартияның «әрбір жағдайдың ерекшеліктерін ескермей, мемлекеттік шығын есебінен заңгерлік өкілдікке жалпы құқық беретінін» растамайтынын анықтады. Сот Австралия, АҚШ және Канада арасындағы конституциялық құқықтағы айырмашылықтарды атап өтті, бірақ Австралия соттары конституциялық негізсіз шетелдік құқықтарды Австралия заңнамасына енгізбейтінін қорытындылады. Екінші аргумент бойынша, сот Дитрихке өкілдік беруге қабілетсіз екенін қайталады, бірақ сот отырысын кейінге қалдыруға құқығы бар екенін білмегенін мойындады, сот төрешісінің «істі кейінге қалдыру мүмкіндігін елемегенін» және «осы тұрғыда қателік жасағанын» атап өтті. Бұл қателік әділ сотқа алып келді, Дитрихтің барлық айыптаулар бойынша кінәсіз деп табылғанын қамтамасыз етуге нақты мүмкіндіктерден айырды, өйткені ол тек бір айыптау бойынша ғана кінәлі деп танылды.

Келіспеушілік

Төрешілер Джерард Бреннан мен Дэрил Доусон келіспеді. Доусон өзінің наразылығында "толық әділдік" идеясын мойындады, оған жету үшін қылмыс жасады деп айыпталған әрбір адамның адвокатқа ие болуы қажеттігін айтты. Грейм Дюри, сол кезде Заң көмегі комиссиясының Бас құқық және саясат жөніндегі директорының көмекшісі, Доусон әділеттілік мүдделерін жеке жағдайда ілгерілетуге болмайтынын, мемлекеттік қаржыға деген бәсекелестік талаптар мен заң көмегіне бөлінетін шектеулі бюджет соттар шешетін мәселе емес екенін атап өтті. Доусон соттардың рөлі – мүмкіндігінше әділ сот процесін қамтамасыз ету екенін, бірақ әділ сот процесі мемлекеттік қаржыландырылатын адвокаттық көмекті қамти алмайтынын және қамтиуы да мүмкін емес екенін көрсетті. Сондай-ақ, ол айыпталушының адвокаттық көмегі болмағандықтан сот қателігі туындамайтынын, адвокаттық көмексіз адамдар үшін қиындықтар бар болғанымен, соттар заң көмегін көрсету үшін мемлекеттік қаражатты бөлуге лайықты орган емес екенін қорытындылады. Бреннан айыпталушының адвокаттық көмегі болмағандықтан сот қателігі орын алмағанын анықтады, мемлекеттік қаржыландырылмаған жағдайда қылмыстық әділеттілік теңгерілмеуі мүмкін екенін, бірақ мұндай ресурстарды бөлу соттардың емес, үкіметтің құзыретінде екенін айтты.

Дитрихтің кейінгі өмірі

1995 жылы Дитрих өзінің атын Уго Ричке өзгертіп, үш қарулы тонауға кінәлі деп танылып, 13 жылға бас бостандығынан айырылды. 2004 жылғы қазан айында босатылғаннан кейін, ол тағы да қару-жараққа қатысты қылмыс үшін сотқа тартылды, содан кейін 2005 жылғы 8 наурызда қарулы тонау кезінде күзетші Ервин Кастенбергерді өлтіргені үшін сотқа тартылды. Дитрих Кастенбергерді судья Ласри басқарған сот отырысында түсініксіз себептермен атқан, сонымен қатар Дитрихтің 80-нен астам қылмыстық айыптамасының "қорқынышты тарихы" бар екенін атап өтті. Ласри сот Дитрихті түзетуге келмейтін және оңалту мүмкіндігі жоқ деп шешкенін мәлімдеді. 2009 жылғы 12 маусымда Виктория Жоғарғы соты Дитрихті Кастенбергерді өлтіргені үшін кінәлі деп тапты және оны 30 жыл мерзіммен өмір бойына бас бостандығынан айырды. 2014 жылы Апелляциялық сот оның апелляциясын қабылдамады.

Құқықтық көмекті ұсынуға әсері

Дитрих пен Корольдің арасындағы сот ісі мемлекеттің міндетті түрде қорғаушы ұсынуын білдірмейді, бірақ айыпталушы адвокатқа төлей алмайтын және қылмыс ауыр болған жағдайда, әділ сот процесін қамтамасыз ету үшін судья істі адвокат тағайындалғанға дейін кейінге шегуге міндетті болуы мүмкін. Бұл соттардың үкіметке айыпталушыны заңгермен қамтамасыз ету үшін қысым жасау мүмкіндігін береді. Бұл шешім болашақ сот процестеріне және заң көмегі көрсету тәсіліне елеулі әсер етеді деп күтілді. Бұл шешім бұрынғы сот істерінен ерекшеленді, кімге заң көмегі көрсетілуі керек және ауыр қылмыс жасады деген айыппен сотқа тартылғандар заң көмегі алынбаған жағдайда соттан босатыла ала ма деген пікірталас тудырды. Австралия Сенатының комитеті бұл шешімнің нәтижесінде заң көмегі қаражаты азаматтық немесе отбасылық даулардан қылмыстық істерге ауыстырылуы мүмкін деген көптеген ұсыныстарды алды. Дитрих пен Корольдің арасындағы сот ісі үкіметтің көмек көрсету жолдарын шектейді, ауыр қылмыс жасады деген айыппен сотқа тартылғандардың мемлекеттік қаржыландыруға де-факто құқығы бар екенін көрсетеді, ал жеңіл қылмыстарға қатысты жағдайларда көмек көрсетілмейді. Соттың араласуын ең ауыр жағдайлармен шектеу және соттардың әрбір үміткердің жағдайын қарастыруы тиімдірек болар еді. 1990 жылдардың соңына қарай, ауыр қылмыстық айыптармен күресіп жатқан мұқтаж адамдардың заңгерлік көмек алу құқығы қатерде деп айтылды. Говард үкіметінің бюджеттік шешімдері заң көмегі көрсетуге кедергі келтірді, ол заң көмегіне арналған бюджетті 70 миллион долларға қысқартты, нәтижесінде судьялар маңызды сот процестерін кейінге шегерді. Бас прокурор соттардан Дитрих пен Корольдің арасындағы сот шешімінің қағидаларын қолдануда шынайы болуын сұрады, бұл үкіметтің сот тәуелсіздігіне араласуына сын тудырды.

Дитрих сынағы

Айыпталушы Дитрих пен Королеваға қатысты сот шешімі негізінде тоқтату туралы өтінішін қанағаттандыру үшін, өтініш беруші өзінің мүсікіндігін, ауыр қылмыс жасады деген айыптаманы және өз кінәсінен емес заңгерлік көмек ала алмағанын дәлелдеуге міндетті. Жоғары сот "мүсікіндік" ұғымын анықтаған жоқ және "ауыр қылмыс" және "өз кінәсінен емес" терминдерінің ауқымын белгілемеді. Осының салдарынан, соттар Дитрих тестісін қолдануда қиындықтарға тап болды. Дитрих пен Королева арасындағы сот процесінен кейін мүсікіндік туралы бірнеше сұрақ туып, олардың көбі шешілмеді. Сот шешімінен кейін Дитрихтің адвокаты шешімнің бірнеше аспектісін, атап айтқанда мүсікіндік мағынасын "практикада" зерделеу қажет екенін атап өтті. Диннің айтуынша, егер адам өзін қорғау үшін жеке мүлкін сатпаса, оған тегін заңгерлік көмек көрсетілмесе, заң бойынша шағымдануға құқығы жоқ. Бұл болашақ судьялардың айыпталушының өзін қорғауға ақы төлеу мүмкіндігін қалай бағалайтыны туралы мәселені ашық қалдырды. Яғни, жалғыз мүлкі үйі болған айыпталушы оны сату арқылы ғана мүсікіндік деп танылып, мемлекеттік қаржыландырылатын заңгерлік көмек алуға құқылы болуы мүмкін. "Ауыр қылмыс" ұғымына қатысты, бас бостандығынан айыру туралы үкім шығару мүмкіндігі қарастырылды. Алайда, егер тест қамау мерзіміне қарамастан қамау қаупін қарастырса, Дитрих тестісіне сәйкес келетін қылмыстардың шеңбері белгісіз болып қалады. Егер айыпталушы өз қалауынша заңгерлік көмек алмай немесе заңгерлік кеңеске бас тартса, өкілдіктің болмауы сот процесін әділсіз етуге әкелмейді.

Қазіргі қолданылуы

Дитрихке қарсы Королева ісі қазіргі сот процестерінде қаралып, бекітілді. Өзінің кісі өлтіру ісі бойынша сотталу кезінде, Мельбурнның бұрынғы криминалдық әлемінің өкілі Карл Уильямс, өзі таңдаған адвокаты қолжетімсіз болғандықтан, сот отырысын кейінге жылдыру қажет екенін айтты. Судья Дитрихке қарсы Королева ісіне сілтеме жасап, бұл шешім әділ сот процесіне құқықты растайтынын және өкілдіктің болмауы осы құқыққа нұқсан келтірсе, соттар кейінге жылдыруға құқылы екенін қабылдады.