Кіріспе

Византиялық музыка теориясындағы режімдер ұғымы – музыкалық ұғым.

Эхос (грекше: ἦχος "дыбыс", көпше түрі echoi ἦχοι; Ежелгі шіркеу славяндық: гласъ "дауыс, дыбыс") – византиялық музыка теориясында сегіз режімдік жүйедегі (октоэхос) режімнің атауы. Әрқайсысы бірнеше әуен түрлерін басқарады және византиялық ән салудың ("мелос тезисі") әуендік және ырғақты құрамында қолданылады. Бұл, ән жанрына және орындау стиліне ("тезис әдісі") сәйкес айырмашылығымен ерекшеленеді. Ол батыс ортағасырлық тонусқа, андалузиялық табъқа, араб нағамға (1400 жылдан бастап "мақам") немесе парсы пардесіне (18 ғасырдан бастап дастаға) ұқсас.

Жалпы түсінік және семантика

Ехос сөзінің грек тіліндегі мағынасы жалпы "дыбыс" дегенді білдіреді. 692 жылғы Октоэхос реформасынан бастап Византия музыка теориясы дамығанда ол моданың арнайы мағынасын алды. Жалпы алғанда, эхо ұғымы белгілі бір октава түрін, оның интервалдық құрылымын, сондай-ақ музыка жанрындағы әуендер санатын білдіретін, көбінесе нақты формулировкаланған әуендік ережелер мен формулалар жиынтығын көрсетеді. Осылайша, эхо – оған жататын жаңа әуендерді құрастыру немесе импровизациялау, сондай-ақ оған жазылған туындыларды дұрыс орындау үшін негіз болып табылады. Бұл ережелерге дәрежелердің (тондар, ноталар) иерархиясы кіреді, онда белгілі бір дәрежелер мелодия айналатын немесе көбінесе аяқталатын каденстік ноталар (ἑστώτες) ретінде көзге түседі. Дегенмен, теорияның өте соңғы кезеңдері (19-20 ғасырлар) ғана эхоидың жүйелі сипаттамасын ұсынады, ал ертерек кезеңдерде көбінесе диаграммалар, тікелей емес сипаттамалар және мысалдар қолданылған. Көптеген басқа мәдениеттердегі модальдық құбылыстар сияқты, эхо туралы толыққанды талдау негізінде егжей-тегжейлі сипаттамалар беру қажет.

Тарих және қайта құру

Ертедегі трактаттарда тек бастапқы немесе "негізгі" дәреже (η βασή) аталады, ол хордың белгілі бір әншілері – изократтар – белгілі бір эхоста жасалған әрбір әуенді қолдау үшін жүктеме (ἴσον) ретінде ән салған. Осы қолдау арқасында әншілер (псалттар) әр нотаның салыстырмалы орнын оңай анықтай алатын, себебі ол әр эхоның негізгі нотасына сүйенген тетрахордтармен ұйымдастырылған. Бұл ладтың негізгі дәрежесі "енехема" деп аталатын алдын ала айтушының интонациялық формуласы арқылы жеткізілген. Энехеманы жазудың әртүрлі стильдері бар, олар әртүрлі ән кітаптары мен олардың нотациясын түсіну үшін маңызды. Бұл формалардың бәрі қызыл сиямен жазылған. Юрген Растед ашық, толық форманы интонация деп атады, бірақ мұндай нақты интонациялар тек соборлық рәсімдердің кітаптарында ғана қолданылған, сондай-ақ бөлімдер арасында, онда олар медиалдық интонация деп аталды. Бұл нақты форманың мәні бар еді, себебі интонация сол және оң жақ хорлар арасындағы өзгерістерді де білдірді, ал олардың жетекшілері осы өзгерістерді үйлестіру үшін осы интонацияларды орындады. Қысқаша формасы да болды, ол модальді қолтаңба деп аталды. Ол эхоны санмен көрсетті, мысалы, πλα' "plagios protos", ал enechema-ның соңғы буынымен оқылған неумдар санның оң жағына жазылды. Бұл қысқа форма екі түрлі жолмен қолданылды: негізгі қолтаңба ретінде (αἱ μαρτυρίαι τῶν ἤχων, "эхоның куәгерлері" кестесінде) ол бүкіл композицияның эхосын көрсетті, бірақ әсіресе стихерарияда нотаторлар медиалдық қолтаңбаларды (αἱ μαρτυρίαι τῶν φθόγγων, "фтонгои куәгерлері" кестесінде, эхематамен жатталған биіктіктер) мәтіннің колонасының үстіндегі неумдар арасында жазды, мелостың басқа эхоға ауысқанын көрсету үшін. Бұл медиалдық қолтаңбаларға арналған дәстүрлі грек термині "мартири́я" (μαρτυρία) болды, себебі медиалдық қолтаңба сонымен қатар колонада жасалған каденцияның фтонгосын "куәландырды".

Пападикалық энхематтардың хризантостың экзегезі

"Ұлы теоретика" кітабының "Апехематалар туралы" (Περὶ Ἀπηχημάτων) тарауында Хризантос Византиялық октоэхосты және оның әуендік формулаларын (апехематалар немесе энехематалар), пападикайда кездесетіндей етіп аударды, сондай-ақ бүгінгі православие шіркеу оқушылары қолданатын қарапайым формалармен салыстыра отырып, пападикалық апехематаларға түсіндірме берді. Олар белгілі бір әуендегі шығарма құрастыру үшін үлгі ретінде қызмет етті, бұл Османдық мақамның сейірлеріне ұқсас.

Деутерос эхосы

Хризантостың византиялық диатоникалық эхос девтерос пен қазіргі православие дәстүрлерінің хроматикалық мелостары арасындағы байланыс көпірлері. Екіншісі мезос форманың үнемі қолданылуымен сипатталады, ол девтерос табиғи (ζω', фтонгос β') және Е (βου, фтонгос πλβ') фтонгойларында емес, олардың арасындағы Г (δι, фтонгос πλδ') фтонгойында орналасқан. Әдеттегі диатоникалық кириос формасы осы энехема болды, бірақ төмен түсетін бөлігі ғана мезос девтерос негізгі тонына жетеді. Осының салдарынан Хризантостың экзегезисі осы мезоста басталып, аяқталады, бірақ ол бұрынғы девтерос пентахорды басып өту үшін Хагиополиттік конвенцияны сақтайды, тіпті тетартос пентахорды C (νη, фтонгос πλδ') – G (δι, фтонгос δ') арқылы өтеді, өйткені осылай қазіргі мелостар қолданылады. Қазіргі октаэхостағы devteros echoi-ның хроматикалық мелостарына қатысты, пападикалық devteros mele [[Nenano#The soft chromatic kyrios devteros]] ықпалымен «жұмсақ хроматикалық» түрге айналды. Дегенмен, Хризантостың ерекше түсіндірмесіне сәйкес, эхос девтерос мелосы мен шкаласы негізінен екі диатоникалық интервалға – мажор және минор тонға негізделген дифоникалық ұйыммен басқарылады. Нәтижесінде, νη мен νη' арасындағы C–c октавасы сәл кішірейеді. Хризантостың дифония жөніндегі тұжырымы соншалықты радикалды болғандықтан, қазіргі ән оқулықтарында кеңінен таралмады, оның орнына көптеген баламалы түсіндірмелер хроматикалық тетракордтарды νη–γα (C–F) және δι–νη' (G–c) арасында әртүрлі бөліктерге бөлуді ұсынады. «Апехематалар туралы» тарауының соңында Хризантос фтора ненаноның жеке экзегезисін плагиос девтерос энехемасының қазіргі заманғы дедукциясы ретінде ұсынады, оның ортағасырлық түрі осылай болған. Бірақ ол қазір девтерос эхоисының экзегезисімен плагиос протостың фтонгойына ауысты.

Тритос эхосы

Хризантос диатоникалық эхо тритостың апехемасына ешқандай түсіндірме бермеді. Ол тек фтора нананың интонациясын атады, ол әлі күнге дейін қазіргі православие дәстүрлерінде эхос тритос интонациялық формуласы ретінде қолданылады. Сондықтан оның осы энгармониялық фтораға жасаған түсіндірмесі энгармониялық туыстыққа және фтора нананың трифоникалық тондық жүйесіне жатады. Осыған ұқсас энгармониялық түсіндіру "эхос варис" (қазалы лад) деп аталатын плагиос түрлеріне де жасалды, әсіресе плагиос тетартосы негізгі тоннан төртінші деңгейде күтілген жағдайларда. Сондықтан, энгармониялық тритос эхостары пентахордпен бөлінбейді, көбінесе екеуі де F (γα, phthongos γ' және υαρ) күйінде болады, тропарикалық, стихерарикалық және гермологиялық әндерде:

Пападикалық ән жанрында (cherubika, koinonika), сондай-ақ Полиелеос псалмдарының жазылған оқуы мен калофоникалық heirmoi (Ἄξιον ἐστίν) кезінде эхос варистің диатоникалық мелосы таңдалды. Оның негізгі тоны плагиос тетартостан бір фтонгос төмен болды. Хризантостың сөзіне сәйкес, ол тритос пентахордын тритонға дейін қысқартты, кем дегенде ол Османдық тамбурының арак фретіне орнатылғанда, бірақ әншінің жергілікті мектебіне байланысты интонацияның дәстүрлі тәсілдері де бар.

Эхо мен мақамның біртекті композициялық тәжірибелері

Осман музыкасының басқа дәстүрлерінде, мысалы, Мевлеви билерінің әуендері тізімі, белгілі және жаңа мақамдардың үлгілері ретінде, атақты шеберлерімен байланысты мақамдар мен мақаматтар кеңінен тарады. Эхои нақты композиторларға емес, литургиялық ән салудың ұжымдық және анонимдік мұрасына жатқызылады. Атаулы туындылар Византия әні тарихының көп бөлігінде кездеседі, бірақ олардың эхосы әрқашан қолданыстағы эхои жүйесі шеңберінде жіктеледі. Мақамдар композициясына деген қызығушылықтан православие әнінің ұлы ұстаздарының бірі Георгий Протопсалт, түрік тілін үйренген соң, дервиш композиторы Деде Эфендидің шәкірті болды. Византиялық нотация 19 ғасырда әмбебап жазу жүйесі ретінде дамыды, оған мақамдарды Октоэхостың мелесіне енгізу әрекеттері де кірді, ал әшекейлеу элементтері ауызша дәстүрдің бір бөлігіне айналды.

Мәдени "қатынастар"

Эхои жүйесі бай әрі алуан түрлі. Оны жақын зерттеу және көршілес мәдениеттердің модальдық жүйелерімен салыстыру ғасырлар бойы мәдени және этникалық ықпалдың күрделі желісін ашады – этникалық және діни үзеділістерден тыс музыканттардың белсенді алмасуы (Фанариоттар). Эхоидың негізгі теориясы сегіз ладты қамтитын жүйеде қалыптасқан, ол "Октоэхос" деп аталады. Оның пайда болу тарихы және осы тұжырымның практикалық қолданысқа қатысты сынды "Неовизантиялық Октоэхос" мақаласынан қараңыз.

Пападай

Please provide the English text you want me to translate. I need the content of the "..." to begin the translation process. I will use the existing translation reference you provide *only* as a guide for terminology, prioritizing accuracy to the original English meaning.