Кіріспе

Бохол, Филиппин Анда муниципалитеті, ресми түрде Анда муниципалитеті () – Филиппиннің Бохол провинциясындағы 3-ші сыныпты муниципалитет. 2020 жылғы халық санауы бойынша, халқы 17 778 адамды құрайды. 2006 жылы Бохолдың қызыл герматитпен салынған петроглифтері ЮНЕСКО Әлемдік мұра тізіміне енгізу үшін Филиппиннің алдын ала тізіміне қосылды, бұл тізімге «Филиппиннің петроглифтері мен петрографтары» деген атпен кірді. Сондай-ақ, оған Оңтүстік Палаванның Сингнапан көмірімен салынған петрографтары, Ризал провинциясының Ангоно петроглифтері, Тау провинциясының Алаб петроглифтері және Кагаянның Пенабланка көмірімен салынған петрографтары да кіреді. Анда Тагбиларан қаласынан шалқары орналасқан.

Этимология

1875 жылғы Куинале мен Гиндульманның бөліну туралы жарлықта "Анда" атауының неге таңдалғаны түсіндірілмеген. Бұл атау 1769 жылдан 1770 жылға дейін Филиппиннің генерал-губернаторы болған Симон де Анда и Салазарға сілтеме жасауы мүмкін деп болжаған. Саймон де Анда 1762 жылы британдықтарға қарсы тұрып, Филиппиндегі Корольдік аудиенцияның мүшесі болды. Алайда, де Анда мен қаланың құрылуы арасындағы бір ғасырлық алшақтық, сондай-ақ сол кездегі халықтың төмен сауаттылығын ескере отырып, қалаға оның аты берілмеген болуы мүмкін. Ауызша тарих бойынша, "Анда" атауы алға жылжыған жерді білдіреді, испан тіліндегі "el lugar anda" – жер жүреді немесе қозғалады деген мағынаны береді. Бұл "Куинале" сөзін испан тіліне аударуға жасалған тытықтау болды. "Куинале" немесе "гуи кале" сөзі – толқындардың әсерінен пайда болған құм төбелерінің үйіндісін білдіретін жергілікті сөз. Осыдан "Анда" – "ол жүреді" дегенді білдіреді.

Тарихқа дейінгі дәуір

Бұл аймақтың алғашқы тұрғындары көшпенді негритолар болды, бірақ олардың орнын австронезиялықтар басты. Жаңа қоныс аударушылар Анд түбегінде қызыл гематит петроглифтерін жасады, ол этникалық қауымдар үшін қасиетті орынға айналды. Археологиялық зерттеулер нәтижесінде Оңтүстік-Шығыс Бохол және Анд түбегі "Бохол өркениетінің алқабы" деп танылды, себебі отарлаудан бұрынғы жерлеу орындарынан қайық пішіндес ағаш табыттарда сақталған көне денелер табылды. Бүгінде жергілікті емшілер мен шамандар Анддағы Ламанок нүктесінде сәттілік үшін рухтарға арнап пагдивата рәсімдерін өткізеді. Ағаштан жасалған қайық табыттардың жасы 6000 жылға жетеді деп есептеледі, олар металл дәуірінен прототарихи кезеңге дейін жасалған. Филиппин Ұлттық мұражайы 9 жергілікті үңгірді қазып, сақтау үшін тіркеді. Американдық отарлау кезеңінде, әсіресе Мичиган және Бакнелл университеттері АҚШ университеттері адам қалдықтарының қасиетті жерлеу орындарынан ұрлық жасап, алып кетті.

Тернатейлердің Бохолға шапқыншылығы

XVI ғасырдың бірінші жартысында Тернат сұлтанаты аймақты, соның ішінде Батыс Бохоль аймағындағы, әсіресе Дапитан патшалығының елді мекендерін тонады. XVI ғасырдың екінші жартысында испандықтар келген кезде, Тернат халқының шабуылдарынан әлде қашан қиратылғандықтан, Анда елді мекендерін бағындыру оңай болды.

Испанияның отарлау кезеңі

Анда муниципалитеті бұрын Куинале деп аталатын және өркениетінің алғашқы кезеңдерінен бастап 19 ғасырдың соңғы онжылдықтарына дейін Гуиндульман муниципалитетіне қарасты болған. Бастапқыда Куиналеде негізінен адам тұрмаған, өңделмеген жерлер көп, жағалауларында мангр мен қатты ағаштар өскен батпақтық жерлер болды. Жылдар өте келе Куинале халқы өсіп, оның тұрғындары Гуиндульманнан тәуелсіздікке ұмтылды. 1856 жылдың 8 шілдесінде тәуелсіздік туралы өтініш жасады, ал ол өтініш 1856 жылдың 3 қыркүйегінде үкіметтің бас сарапшысы арқылы Филиппиннің генерал-губернаторына жіберілді. Бірақ олардың өтініші қабылданбады, себебі олар 500 салық төлеушінің қажетті санын өтей алмады. Куинале 1872 жылдың 30 желтоқсанында екінші рет тәуелсіз қала болу туралы өтініш берді. Өтініш Бохоль провинциясының губернаторына жолданып, ол оны "Филиппин әкімшілік кеңесіне, реколектер провинциялық әкесіне және Манила архиепискобына" жіберді. Сол кезде қала дамып, қоғамдық ғимараттар мен шіркеу жақсартылды, Гуиндульманға қарайтын жолдар салынды. Бірақ осы дамуларға қарамастан, өтініш тағы да қабылданбады, себебі олардың салық төлеушілерінің саны 400-ге ғана жетті. Дегенмен, Куинале халқы 1874 жылдың 27 наурызында тағы да өтініш білдірді, бірақ ол да сол себеппен қабылданбады. Бірнеше айдан кейін, 1874 жылдың 23 қыркүйегінде, халық тағы да өтініш жасады, бірақ бұл жолы басқа тәсіл мен ойлауды қолданды. Оларға бірнеше рет бас тартқанмен, Куиналеде туғандардың саны өлім-жүргеннен әлдеқайда көп екендігі көрсетілді, бірақ адамдар қадағалау мен мүмкіндіктердің жетіспеуіне байланысты басқа жерлерге көшіп кетті. Осы қажеттілікті қанағаттандыру үшін, билік өкілдері өздерінің бариоларын қалаға айналдыруды және тиісті қадағалау мен басшылықты қамтамасыз етуді қалады. Осылайша, халық кетпейді, ал салық төлеушілердің саны 500-ге жетеді. Облыстық саяси-әскери губернатор Дон Хоакин Бенгочеа (1872-1878 маусым) олардың ойлау жолына келісіп, халыққа Куиналенің тек азаматтық жағынан бөлінуін сұрап өтініш жасауын ұсынды, өйткені жеке приход болу үшін 500 салық төлеуші қажет болды. Сондықтан, 1874 жылдың 23 қыркүйегінде олар азаматтық тұрғыда қала болу туралы өтініш білдірді. Алты айдан астам уақыт өткеннен кейін, Әкімшілік кеңес Куиналені тек азаматтық жағынан бөлуді ұсынды. 1875 жылдың 12 наурызында генерал-губернатор Дон Хосе де Малкампо и Монже жаңа Анда қаласын құру туралы жарлық шығарды және оны Гуиндульман қаласынан тек азаматтық тұрғыда ғана ажыратты, бұл діни биліктің қалауымен сәйкес келді. Манила архиепискобы растаған бөліну туралы бұйрық 1875 жылдың 1 сәуірінде жарияланды. Осы келісіммен жаңа Анда қаласы мен Гиндульман ана қаласының жергілікті лауазымды адамдары 1875 жылдың 3 мамырында екі қаланың шекарасын талқылау және анықтау үшін жиналды. Жарлық бойынша, халыққа әлі де өз жерлерін, олар қайда болса да, Анда немесе Гуиндульманда өңдеуге мүмкіндік берілді. Жаңа қала өзінің белгіленген шекарасымен құрылған кезде жергілікті билік өкілдерінің практикалық мәселесі туындады, өйткені олар жергілікті үкіметті басқару туралы білімі жоқ еді. Сондықтан олар жергілікті билік өкілдеріне жергілікті билікті басқаруға көмектесу үшін Гундульман қаласынан білімді адамды шақырды. Бұл адам Пабло Джулиано Кастро еді, Манилада жоғары білім алған Гиндульман қаласындағы испан діни қызметкерінің заңсыз баласы. Оған қала орталығында, қала әкімдігі мен мектеп ғимаратының жанында, өте жақсы жер берілді. Пабло Кастро жергілікті әкімшіліктің кеңесшісі ғана емес, сонымен қатар алғашқы бейбітшілік судьясы және Анданың алғашқы мектеп мұғалімі болды. Кейіннен ол қаланың "Капитаны Муниципаль" немесе ғасырдың басында қаланың бас атқарушы болып қызмет етті. Кейінгі жылдары Анданың халқының саны өсті. Адамдар көшіп-қонуды тоқтатты, ақырында салық төлеушілердің саны ұлғайып, діни тұрғыдан бөлек қала ретінде танылды. 1885 жылдың 18 шілдесінде Анда Гиндульманнан тәуелсіз приходқа айналды және 1885 жылдың 19 наурызында Санто Ниноға немесе Киелі Балаға арналған епархиялық приходқа айналды. Патшалық келісім 1885 жылдың 6 қаңтарында берілді және 1885 жылдың 18 шілдесінде Ә. Джулиан Циснеро бірінші приход пасторы болды. 1885 жылдан бастап 1937 жылға дейін, тіпті испан режимі аяқталғаннан кейін және американдық дәуірде де Анда епархиясында қызмет еткен испан діни қызметкерлерінің кезегі үзілген жоқ. Испаниялық режим құлаған кезде көптеген испан діни қызметкерлері қашып кетті, бірақ әк. Иларио Лопес кетпеді. Американдық дәуірден кейін де, реколектер орденінің діни қызметкерлері 1937 жылға дейін халыққа қызмет етуін жалғастырды. Соңғы испан діни қызметкері әк. Луис Льоренте болды.

Барангай

Анда саяси түрде 16 барангайға бөлінген. Әр барангай пуроктардан құралады, ал кейбіреулерінде сайтолар да бар.

Үкімет

Испан дәуірінде қала басшысы "Капитан Мунисипаль" деп аталды, кейін американдық билік кезінде атауы "Мунисипаль президенті" болып өзгерді. Соғыс уақытында ғана қала басшысы "Муниципальдік мэр" деп аталды. Ерте заманда қала басшысын қаладағы көрнекті, жері мол және білімі жеткілікті саналатын адамдардың арасынан бұйыртпа арқылы тағайындаушы. Алғашқы қала басшыларының қызмет мерзімі мен ретін анықтау қиын болды. Тек американдық билік кезінде үш жыл сайын, кейін төрт жыл сайын тұрақты сайлаулар өткізілді. 1986 жылдан 1988 жылға дейінгі EDSA революциясынан кейінгі қысқа мерзімде мэр сайлауы өткізілмеді, тек қала әкімінің міндетін уақытша атқаруға тағайындалған лауазымды тұлға болды.