Кіріспе

Чарльз Дарвиннің білімі оған сол кездегі Батыс әлемінде басым болған жаратылыс туралы ілімнің негізін, сондай-ақ медицина және теология салаларындағы білімді сыйлады. Одан да маңыздысы, бұл оның табиғаттануға деген қызығушылығына жол ашты, нәтижесінде HMS Beagle кемесінің екінші сапарына қатысып, табиғи іріктеу теориясын жасауға ұштады. Дарвин осы қалыптасу кезеңінде бірнеше рет қызығушылықтарын өзгерткенімен, оның кейінгі көптеген жаңалықтары мен сенімдері оның жастық шағындағы ықпалдармен болжамдалған болатын.

Бастапқы және ықпал ету

XIX ғасырдың басында өмір сүрген Чарльз Роберт Дарвин консервативті дәуірде өсті, онда революциялық радикализмнің басуы XVIII ғасырдың ағартушылық дәуірін ығыстырған еді. Англия шіркеуі ағылшын ғылыми ортасына үстемдік етті. Шіркеу табиғат тарихын Құдайдың жасырын жоспарын ашатын және қазіргі әлеуметтік иерархияны қолдайтын нәрсе деп қарастырды. Ол Дэвид Юм сияқты ағартушылық философтарды қабылдамады, олар натурализмді жақтады және Құдайға сенуге қарсы болды. Жойылып кеткен түрлердің қазба қалдықтарының табылуы катастрофизм сияқты теориялармен түсіндірілді. Катастрофизм жануарлар мен өсімдіктердің табиғи апаттар салдарынан мерзімімен жойылатынын және олардың орнына жаңа түрлер жоқтан (құдайдан) жаратылатынын мәлімдеді. Жойылып кеткен организмдерді қазба деректерінде байқауға болады, ал оларды алмастырған түрлер өзгермейтін деп есептелді. Дарвиннің Дарвиндер мен Веджвудтардан құралған кеңейтілген отбасы Unitarian дінін ұстанды. Дарвиннің аталарының бірі, Эразм Дарвин, табысты дәрігер болды, ал оның ұлдары Чарльз Дарвин, 1778 жылы Эдинбург университетінде медицинаны оқып жүргенде қайтыс болды, және доктор Роберт Уоринг Дарвин, Дарвиннің әкесі, қайтыс болған ағасын құрметтеп, ұлын Чарльз Роберт Дарвин деп атады. Эразм еркін ойшыл болды және барлық жылы қанды жануарлар өте ерте заманда бір жалғыз тірі "жіптен" пайда болды деген гипотезаны ұсынды. Ол сондай-ақ Жан Батист Ламарк кейін дамытқан теорияны болжап, қабылданған қасиеттер арқылы эволюцияны ұсынды. Чарльз әкесі Эразм қайтыс болғаннан кейін дүниеге келсе де, әкесі Роберт бұл мәтіндерді бағалы медициналық нұсқаулық деп тапты және Чарльз студент кезінде оларды оқыды. Доктор Роберт де Эразм сияқты еркін ойшыл болды, бірақ бай қоғамдық дәрігер болғандықтан, одан сақтанды және клиенттері демеушілік еткен Англия шіркеуіне қатысты.

Балалық шақ

Чарльз Роберт Дарвин 1809 жылдың 12 ақпанында Англияның Шропшир округіндегі Шрусбери қаласында отбасының үйі, Маунтта дүниеге келді. Ол бай қоғамдық дәрігер және қаржыгер Роберт Уоринг Дарвин мен Сюзанна Дарвиннің (құдайы Уэдгвуд) алты баласының бесіншісі болған. Екі отбасы да көбінесе унитариандық дінде болған, бірақ Уэдгвудтар англикандық дінді қабылдады. Роберт Уоринг Дарвин, өзі тыныш ойлы адам болған, 1809 жылдың 15 қарашасында Чарльзды Англияның Сент-Чад шіркеуінде крещение рәсімінен өткізді, бірақ Чарльз бен оның бауырлары анасымен бірге унитариандық шіркеуге баратын. Маунтта бала кезінде Дарвин жануарлардың қабықтарын, пошталық маркаларын, құс жұмыртқаларын, тастар мен минералдарды құмарлықпен жинады. Ол бағбандыққа қатты бейім болды, бұл қызығушылығын әкесі де бөлісіп, қолдады және ол отбасы бағбанын ілесіп жүретін. 1817 жылдың басында, сегіз жасқа толғаннан кейін, ол жергілікті шағын мектепте, унитариандық пастор, преподобный Джордж Кейспен оқуға басталды. Үйде Чарльз пониге мініп, ату мен балық аулауды үйренді. Әкесінің табиғат тарихына деген сүйіспенділігіне ықпал етіп, ол өсімдіктердің аттарын білуге тырысты және әкесі оған екі қарапайым табиғат тарихы кітабын сыйлады. Балалық шақтағы ойындарға күрделі құпия кодтарды ойлап табу және жазу кірді. Чарльз отбасы мен достарына "назар аудару және таң қалдыру үшін" күрделі оқиғалар айтатын, соның ішінде бұрын жасырып қойған алмаларды тауып алдым деп айту сияқты әңгімелер мен кейіннен "аса қызық аңыз" деп атаған, ол мектептегі досын "примула гүлдерінің түсі ерекше сумен емдеу арқылы өзгертілуі мүмкін" деп сендірді. Алайда, әкесі бұл ойын-сауықтарға мән бермеді, ал Чарльз кейіннен ешкім назар аудармағандықтан тоқтатқанын айтты. 1817 жылдың шілдесінде анасы қатаң асқазан ауыруынан қайтыс болды. Қайғыға батып, оның үлкен әпкелері үй шаруасын өз мойнына алды, ал әкесі дәрігерлік қабылдаудан келгенде үйді басқаруды жалғастырды. 8 жарым жасар Чарльз үшін бұл жағдай үлкен өзгеріс емес еді, өйткені анасы жиі ауырып, оның бос уақытын әлеуметтік міндеттер алып кететін, сондықтан оның тәрбиесі негізінен үш үлкен әпкесімен бірге болды. Кейінгі жылдары ол анасын еске алуда қиындықтарға тап болды, оның өлімі мен жерлеуі туралы жалғыз естелігі балалар бөлмесіне шақырылып, кіргені және "әкесінің кейін жылап кездесуі" болды. Бұрын жоспарланғандай, 1818 жылдың қыркүйегінде Чарльз үлкен ағасы Эразм Алви Дарвинге ("Эрас" лақап атымен) қосылып, Шрусбери мектебінде интернатқа түсті. Ол мұнда жатқа оқуды ұнатпады және мүмкіндігінше үйге баруға тырысты, бірақ көптеген достар тапты және қызығушылықтарын дамытты. Көп жылдар өткен соң, ол қысқы уақытта "мұз үстінде хоккей ойнағанды қатты жақсы көретінін" еске алады. Ол минералдар мен жәндіктерді жинауды жалғастырды, ал Уэльстегі отбасылық демалыс Чарльзға жаңа мүмкіндіктер берді, бірақ үлкен әпкесі "жәндіктерді өлтіру дұрыс емес" деп шешті, сондықтан ол өлілерді табуға мәжбүр болды. Ол Гилберт Уайттың "Сельборнның табиғи тарихы және ескіліктері" атты кітабын оқып, құстарды бақылаумен айналысты. Эрас химияға қызығушылық танытты, ал Чарльз оның көмекшісі болды. Екеуі үйлерінде зертхана ретінде жабдықталған бақшадағы шатырды пайдаланып, кристаллографияға қызығушылықтарын арттырды. Эрас Кембридж университетінде медицина курсына түскенде, Чарльз демалыс күндері үйге шұғыл түрде оралып, бұл үшін "Газ" деген лақап ат алды. Мектеп директоры классикалық оқудан осылай ауытқуға наразылық білдірді, оны жігіттердің алдында poco curante (трифлер) деп атады. Он бес жасында оның қызығушылығы жергілікті жерлердегі аң аулауға және құс атуға, әсіресе Стаффордширдегі Мейрде, оның туыстарының үйі, Уэдгвудтарда. Бірде ашуланған әкесі: "Сен тек атыс, ит, тышқан аулаумен айналысасың, өзің де, бүкіл отбасың да масқара боласың", - деп, баласын қатаң сөгіп жіберді. Оның әкесі оның мектепті әдеттегіден ертерек тастауы керек деп шешті, ал 1825 жылы он алты жасында Чарльз ағасымен бірге медициналық біліктілікті алу үшін бір жыл бойы Эдинбург университетінде оқуға бару керек болды. Чарльз жаз бойы дәрігерлік шәкірт болып, әкесіне Шропширдің кедейлерін емдеуге көмектесті. Оның жарты ондаған пациенттері болды, және олардың симптомдарын атасына жазып береді.

Эдинбург университеті

1825 жылдың қазан айында Дарвин медицинаны оқу үшін Эдинбург университетіне барды, Эрас сырттай ауруханалық тәжірибесін жүргізіп, онымен бірге келді. Бірнеше күн бойы жатақ іздеген бауырластар Принс-стриттегі «Жұлдыз» қонақүйінде тұрды. Олар әкелерінің досы доктор Хоулимен танысты, ол оларды қала бойынша серуендетті. Олар оған қатты таң қалды; Дарвин Бридж-стритті «өте ерекше» деп ойлады, себебі екі жағына қарасаң, «жақсы өзеннің орнына адамдар ағынын көресің». Ағалар 11 Lothian Street мекенжайында университетке жақын жайлы жатақхана тапты. 22 қазанда Чарльз оқуға түсу тізіліміне қол қойды және курстарға жазылды. Эндрю Дункан кіші диетика, фармация және медицина пәндерін оқытты. Дарвин соңғысын бекершілік деп санады және Дунканды «осылай білімді, оның даналығы ақыл-ойына орын қалдырмады» деді. Бірақ ол оларды Аугустин де Кандоллдің табиғи жіктеу жүйесімен таныстырды, ол бәсекелес түрлер арасындағы «күресті» атап көрсетті. Сағат 10:00-де ағалар Томас Чарльз Хоуптың химиядан керемет лекцияларын қатты ұнатып, тәжірибелік дағдыларды алуға арналған студенттік үйірмеге қосылмады. Анатомия және хирургия сабақтары түскі уақытта басталды, Дарвин профессор Александр Монро үшіншінің ескірген және жалықтыратын анатомия лекцияларына наразы болды, көптеген студенттер керісінше, денелерді жасырын саудаға сату арқылы (мойынтұмсықтарға) жаңа оқыту идеяларымен жекеменшік тәуелсіз мектептерге барды. Оның ағасы «жағымды лекторға», хирург Джон Лизарска барды. Кейін Дарвин дисекцияны үйренуге табандылық таныта алмағанына өкінді. Қала саяси және діни дауларға байланысты қызып кетті, ал профессорлар студенттік төлемдерге тәуелді болғандықтан университетте дау-жанжал мен қақтығыстар туды. Монроның лекцияларында Джордж Комбтың френологияға қатысты батыл материалистік идеяларына қарсылық білдірілді.

Қаңтардың соңында Дарвин үйіне хат жазып, олардың «өте шашыраңқы» болғанын, доктор Хоулимен тамақтанып, ботаник Роберт Кей Гревиллдің туысымен театрға барғанын жазды. Олар сондай-ақ 1778 жылы қайтыс болған оның шәкірті және досы Чарльз Дарвин туралы жылы сезіммен айтқан «ескі доктор Дунканға» да барды. Дарвин «Ол қандай керемет қарт екен, қазір 80 жастан асып, лекция оқуын жалғастыруда» деп жазды, бірақ доктор Хоули Дунканның әлсіреп бара жатқанын ойлады. Дарвин: «Мен бір қарақұмықтан құстарды толтыруды үйренемін, ол бір сағатқа бір гинея ғана алады, екі ай бойы» деп қосты. Бауырластар бір-бірімен араласып, кітапхананы кеңінен пайдаланды. Дарвиннің оқулары романдықтар мен Босвеллдің «Джонсонның өмірі» кітабынан тұрды. Ол өзімен бірге табиғат тарихы кітаптарын, соның ішінде тамыз айында теңіз жағасын көруді күтіп сатып алған Джордж Грейвстің «Табиғат зерттеушісінің серігі» кітабын алып келді. Ол кітапханадан осындай кітаптарды алып, Флемингтің «Зоология философиясы» еңбегін оқыды. Ағалар жексенбі күндері Лит портына және Форт шығанағының жағалауына серуендеп баратын. Дарвин құстарды байқау туралы күнделік жазып, 2 ақпанда ұстаған теңіз тышқанынан бастап теңіз жағалауындағы табылғандарын тіркеді. Бірнеше күннен кейін Дарвин «Эразм Коттл балығын ұстады» деп жазды, ол «Сепия Лолиго» емес пе деп ойлады. Бірнеше күннен кейін Дарвин алаппен оралып, шар тәрізді апельсин түсті зоофитті ұстады, содан кейін наурыздың басында болған дауылдан кейін жағалау «коттл балықтарымен толы болды». Ол оларға тиісіп, олар сия шығарып, жүзіп кетті, сондай-ақ, қолы қайта өсіп жатқан зақымдалған теңіз жұлдызын тапты. Эрас сырттай ауруханалық тәжірибесін аяқтап, Шрусбериге оралды, Дарвин басқа зоофиттерді тауып, «Лит пен Портобелло арасындағы» жағалауда «теңізге лақтырылғанда еліктей оралған» теңіз тышқандарын ұстады. 27 наурызда Сьюзан Дарвин әкесінің Дарвиннің «Сізге қандай дәрістерге қатысуды ұнатасыз» деген жоспарына наразы екенін хабарлады, өйткені «Сізге не пайдалы болатынын білу үшін жеткілікті ақпаратқа ие бола алмайсыз». Оның ұлының «қазіргі жомарттығы» оқуды «толығымен пайдасыз» етеді, ал ол Дарвиннің курсты аяқтауын қалайды. Дарвин 8 сәуірде үйіне кешірім сұрап хат жазды, «Доктор Хоуп электр энергиясы туралы өте жақсы лекциялар оқып жатыр және мен оларға тоқтағаным үшін өте қуаныштымын» деп, тағы 9-14 күн қалу үшін ақша сұрады. Жазғы демалыс кезінде Чарльз әкесі медициналық кеңес ретінде бағалаған, бірақ сонымен қатар қабылданған сипаттамалар арқылы эволюцияны ұсынған атасы Эразм Дарвиннің «Zoönomia» кітабын оқыды. Маусым айында ол Солтүстік Уэльсте серуендеп қайтты.

Екінші курстағы табиғат тарихы

Қазан айында Чарльз екінші курсына өздігінен оралды және 21 Lothian Street мекенжайындағы жоғарғы қабаттағы кішкентай пәтерде тұруға көшті. Ол Физика мен Емдеу ісінің практикалық сабақтарына қатысты, бірақ сол кезде ол мүлікке ие болатынын және "дәрігер болу үшін аса күш жұмсаудың қажеті жоқ" екенін түсінді. Жеке қызығушылығы үшін және басқа студенттермен араласу үшін 8 қарашада басталган Роберт Джеймсонның табиғаттану курсына қатысты. Бұл курстың Ұлыбританияда теңдесі болмады, ол геология, зоология, минералогия, метеорология және ботаника сияқты кең ауқымды тақырыптарды қамтыды. Джеймсон – Нептун геологы болды, ол Вернердің барлық тау жыныстарының әмбебап мұхиттан тұнбаға түскені туралы көзқарасын ұсынды және ғылымды талқылау мен жариялау үшін Вернер табиғаттану қоғамын құрды. Ол пікірталасқа ынталандырды, лекцияларында химия профессоры Хоуптың граниттер балқыған қыртыстан кристалданады деген пікірімен ашық түрде келіспеді, бұл көзқарас Джеймс Хаттонның Плутонизмімен байланысты болды, ал Хаттон Хоуптың досы еді. 1827 жылы Джеймсон оқу бағдарламасын зерттеу комиссиясына: «Егер біздің ойлау жолымыздың бәрі бірдей болса, бұл жамандыққа апаруы мүмкін. Доктор Хоуп маған қарсы, мен доктор Хоупқа қарсымын, және біз екеуміз осы тақырыпты қызықты етеміз» деді. Джеймсон «Эдинбург жаңа философиялық журналының» төрт айлық басылымын шығарды, ол ғылымды жариялауда халықаралық деңгейде танымал болды. Журнал даулы мәселелерге тоқталуы мүмкін еді; 1826 жылғы сәуір-қазан айларындағы санында анонимді мақалада геологиялық зерттеулер «органикалық әлемнің пайда болуы мен дамуына қатысты жасырынды аша алады» деген пікір айтылды. Ламарктің түрлердің өзгеруі туралы тұжырымы мақталып, «ең қарапайым құрттардан» бастап, спонтанды түрде пайда болып, сыртқы ортаның әсеріне ұшыраған барлық жануарлар «олардан екі қатарда және біртіндеп дамиды» делінді. Бұл «эволюцияланды» деген сөзді қазіргі мағынасында алғаш рет қолдану және Ламарктің тұжырымдамаларын геологиялық қазбалармен байланыстыратын маңызды мәлімдеме болды. Бұл мақаланы Джеймсон жазған болуы мүмкін, бірақ оның бұрынғы студенті, мысалы Ами Буэ де болжам жасауға болады. Туыстық байланыстар арқылы Дарвин реформатор-педагог Леонард Хорнермен таныстырылды, ол оны 1826-1827 жылдарғы Эдинбург Корольдік қоғамының сессиясының ашылуына алып барды, оны Сэр Уолтер Скотт басқарды. Дарвин «оған және бүкіл оқиғаға қорқыныш пен құрметпен қарады».

Студенттік қоғамдар

Достар табу үшін Дарвин визиткаларын басып шығарды және студенттік қоғамдарға қосылды. Ол медициналық тақырыптарға қызығушылық танытпаса да, Корольдік медициналық қоғамның жиналыстарына үнемі қатысты және Джеймс Кей Шаттлвортты жақсы лектор ретінде есіне алды. Дарвин оның Солтүстік Америка құстарының мінез-құлқы туралы лекцияларын тыңдады. Фертке дейінгі жолдар тез таныс болды, ал бір студент Плиний қоғамында саяхаттан көргендерін әдеби стильде баяндағаннан кейін, Дарвин мен Уильям Кей (басқа президент) кезекпен оқитын пародия жазды. Пародия университеттен Холируд Хаусы арқылы жасалған экскурсияның "толық сәтсіздігін" сипаттайды. Солсбери Крейгс, тас карьерлерінен зардап шегіп, "тығыз және өткізбейтін тұманға" толығымен жасырыныпты. Портобелло жағалауына дейінгі лайлы жолмен, онда "Инч Кит, Бас тас, Фифширдегі алыс төбелер" де солай жасырыныпты. Доктор Джонсон айтқандай, жалғыз қызықты нәрсе – "Англияға қарай созылған жол" еді. Толқынның көтерілуі жағалаудан ештеңе табуға мүмкіндік бермеді, сондықтан "хаггис немесе шотландтық коллопстарды" қабылдамай, олар (ағылшын) "стейк" жеді.

Геология және түрлердің пайда болуы

Джеймсонның негізгі тақырыбы минералогия болды, ал оның табиғи тарих курсы зоология мен геологияны қамтыды, сондай-ақ метеорология және гидрография бойынша нұсқаулар, және «жануарлар мен минералдық әлемдерге» қатысты ботаника туралы кейбір талқылаулар бар еді. Лекциялар 9 қарашада басталды және бес ай бойы аптасына бес күннен (сәуірдің басына дейін) жалғасты. Зоология адамның табиғи тарихынан басталып, омыртқалылар мен омыртқасыздардың негізгі кластарымен, содан кейін «Жануарлар түрлерінің шығу тегінен» басталатын зоология философиясымен аяқталды. Курс барысында университеттегі Корольдік мұражай толыққанды пайдаланылды, оны Джеймсон Еуропадағы ең ірі мұражайлардың біріне айналдырды. Дарвиннің пәтері университеттегі батыс бөлігіндегі мұражайдың кіреберісіне жақын орналасқан, ол коллекцияларға көмектесіп, толыққанды пайдаланды, сағаттап оқып, жазбалар жасап, экспонаттарды дайындады. Ол мұражайдың кураторы Уильям МакГилливреймен «табиғат тарихы туралы қызықты әңгімелер» айтысты, кейін ол Шотландияның құстары туралы кітап жариялады. Геология курсы Дарвинге минералогия және стратиграфиялық геология бойынша негізгі білім берді. Ол Джеймсонның 1821 жылғы «Минералогия нұсқаулығын» сатып алды, оның бірінші бөлімінде минералдар Фридрих Мосс жүйесі бойынша жан-жақты жіктеледі, ал екінші бөлімінде қабаттардың соққысын және бағытын анықтау сияқты далалық геологияның ұғымдары қамтылған. Дарвин кітаптың көшірмесін көп түсіндірді, кейде лекция кезінде (бірақ әрқашан назар аудармай), және мұражай экспонаттарымен байланысты екенін атап өтті. Сондай-ақ, ол Джеймсонның Кювьедің «Жер теориясы туралы эссесінің» аудармасын оқыды, онда су тасқыны сияқты революциялардағы қазбалар мен жойылу туралы мәліметтер келтірілген. Алдын ала сөзінде Джеймсон геологияның «органикалық тіршіліктердің бастапқы шығу тарихын» ашатынын және олардың монодадан адамға дейін біртіндеп дамуын көрсететінін айтты. Лекциялар жас студент үшін қиын болды, Дарвин Джеймсонды «ескі, қоңыр, құрғақ таяқ» деп есіне алды. Ол Джеймсонның лекцияларын «өте жалықтыратын» деп еске алды. «Олар маған тигізген жалғыз әсер – өмір бойы геология туралы кітап оқымау және ғылымды зерттемеу шешімі болды. Дегенмен, мен осы тақырыпты философиялық тұрғыдан қарастыруға дайын екенімді сезінемін», – деді ол. Джеймсон әлі де Вернердің нептунистік тұжырымын ұстанып, тұзақ құймалары сияқты құбылыстар ғаламдық мұхиттан түскенін айтты. Сол кезде геологтар тұзақ тастың магмалық шығу тегі бар екенін мойындады, бұл Джеймс Хаттонның досы болған Хоуппен қолдау тапқан плутонистік көзқарас еді. Екі жақтың да пікірлерін тыңдаған Дарвин қазіргі пікірлердің кең спектрін білді. Оның атасы Эразм плутонизмді жақтаған, ал Дарвин кейіннен Хаттондық идеяларды қолдады. Курстан соң, шамамен елу жыл өткен соң, Дарвин Джеймсонның Солсбери жартасындағы далалық лекциясын еске алды, ол «бізді қоршаған жанартаулық жыныстармен» «тұзақ құймасы туралы» баяндама жасады, оны «жоғарыдан келген шөгінділермен толтырылған жарылыс» деп айтты, содан кейін оның төменнен балқыған күйде инъекцияланғанын айтқандар бар екенін мазақтап қосты. «Осы лекцияны еске алғанда, геологияны ешқашан оқымауға бел буғанымды түсінемін».

Теңіз жануарларының гомологиялары мен монодалары

1876 жылы жазыла бастаған өзінің өмірбаяндығында Дарвин Роберт Эдмонд Грантты "құрғақ және формалды мінезді, бірақ осы сыртқы қабықтың астында зор ынтасы бар" деп еске алды. Бір күні біз бірге серуендеп бара жатқанда, ол Ламарк пен оның эволюция жөніндегі көзқарастарына жоғары баға беріп, сөзін бастады. Мен үнсіз таңғалып тыңдадым, және менің ойымша, бұл менің санама ешқандай әсер етпеді. Бұрын мен әжемнің "Зоономия" кітабын оқыған едім, онда осындай көзқарастар келтірілген, бірақ ол маған ешқандай әсер тигізбеді". Грант 1813 жылы дайындаған докторлық диссертациясында Эразм Дарвиннің "Зоономия" еңбегіне сілтеме жасап, геологиялық уақыт ішінде барлық тірі организмдер "тірі талшық" сияқты бір нәрседен бірте-бірте пайда болғанын ұсынды, ол мұрагерлікке қабілетті өзін-өзі жетілдіруге ие. Ол Ламарк ұсынған ұқсас біркелкі теориялық негізде, қарапайым жануарлар монодалары спонтанды түрде пайда болып, күрделілігі мен кемелділігі үздіксіз жақсаратынын, ал ортаның өзгеруіне бейімделу үшін белгілі бір қасиеттерді пайдалану немесе пайдаланбау түрлер мен туыстарды түрлендіретінін тапты. Шағын мұралықпен қаржыландырылған Грант 1815 жылы Париж университетіне барып, жетекші салыстырмалы анатомист Кювьемен және оның қарсыласы Джеффримен бірге оқыды. Кювье түрлердің өзгермейтін, төрт толыққанды бөлек топқа біріктірілгенін және түрлер арасындағы құрылымдардың ұқсастығы функционалдық қажеттіліктерге байланысты деп есептеді. Грант Джеффридің ұқсастықтар Ламарк идеяларына ұқсас "форманың біртүтастығын" көрсететінін жақтады. Ламарк сияқты Грант теңіз омыртқасыздарын, әсіресе губкаларды зерттеді, себебі натуралистер олардың өсімдіктер ме, жануарлар ма екендігіне күмән келтірді. Еуропа университеттеріндегі зерттеулерден кейін ол 1820 жылы Эдинбургке оралды. Форт теңізінде көптеген түрлер өмір сүрді, ал Грант қыста Престонпанстағы Уолфорд үйін пайдаланды, оның биік теңіздік қабырғасында жартасты бассейндерге апаратын бақша қақпасы болды. Ол губкаларды ұзақ мерзімді бақылау үшін әйнек банкаларда тірі ұстады, ал түнде шам жарығымен микроскопты қолданып, сағаттағы шыныда үлгілерді бөлшектеді. 1825 жылдың көктемінде Вернериан қоғамында Грант жұмсақ денелілерді (кальмарлар мен теңіз шұңғылдары) көрсетіп кесіп, оларда балықтардағы күрделі безге ұқсас қарапайым безі бар екенін көрсетті, бұл жұмсақ денелілер мен Кювье омыртқалылардың "жоғары" тармағының ортақ тегін күмәндандырды. Эдинбург философиялық журналында Грант губкалардың суды тартып, қалдықтарды шығару үшін кірпікшелері бар екенін және олардың "ұялары" (ларвалары) Каволинидің жұмсақ коралл Горгонияның "ұясында" байқалғандай, кірпікшелермен "өздігінен қозғалады" деп хабарлады. Қазан айында ол қарапайым тұщы су губкаларының ежелгі, күрделі губкалардың ата-бабалары екенін айтты, олар теңіздің өзгеруіне бейімделген, өйткені жер суып, өзгеретін жағдайлар тіршілікті жоғары, жылы қанды түрлерге қарай итермеледі. Желтоқсанда жарияланған оның қорытындысында губка жұмыртқаларында "денеге ұқсас монадтар" бар екені және "көкшелілердің жылдам тербелісінен" "айналып жүзіп жүргені" егжей-тегжейлі сипатталды. Колдстрим Грантқа көмектесті, ал сол қыста Дарвин іздеуге қосылды, нені іздеу керектігін және портативті микроскопты қолдану арқылы дисекция әдістерін үйренді. 1827 жылдың 16 наурызында ол жаңа дәптерінде "Литтегі қара жыныстардан" "Др Грантпен бірге бөлінген" деп жазды. Екі күннен кейін ол "Ньюхейвеннің тау жыныстарынан алынған жұмыртқаларды" жазды, бұл "тез қозғалыспен" Дорис [теңіз шұңғылдары] жұмыртқалары, ал 7 күн бойы солай жалғасты", содан кейін 19 наурызда Flustra foliacea жұмыртқалары қозғалыста болды. Өзінің өмірбаяндығында еске түсіргендей, ол "бір қызықты кішкентай ашылуды" жасады, ол "Флюстраның жұмыртқалары деп аталатын жұмыртқалар кірпікшелер арқылы тәуелсіз қозғалысқа ие, және шын мәнінде личинкалар", сондай-ақ бос устрица қабықтарына жабысып қалған кішкентай қара шар тәрізді денелер, бір кездері Fucus loreus жас деп саналған, Pontobdella muricata (шаңғылағыш пиявка) жұмыртқалары (кококоны) болды. Ол "Др Грант менің кішкентай табысымды өзінің Флюстра туралы керемет мемуарларында байқады" деп сенді. 24 наурыздағы Вернер қоғамының хаттамасында Грант "Flustræ-дің анатомиясы мен ұрпақ құру тәсіліне қатысты естеліктерді, дайындамалар мен суреттермен суреттелген", сондай-ақ скейт-суқұйғақтың "туыс құру тәсілі" туралы ескерту оқыды. Үш күннен кейін, 27 наурызда, Плиний қоғамының хаттамасында Дарвин "Қоғамға" екі жаңалықты, яғни "флюстраның жұмыртқаларында қозғалыс мүшелері бар екенін" және Pontobdella muricata-ның кішкентай қара "жұмыртқасы" бар екенін хабарлады. "Қоғамның өтініші бойынша ол фактілерді жазып алып, оларды келесі кеште қоғам алдына қоюға уәде берді". Бұл Дарвиннің алғашқы публиктік баяндамасы болды. Келесі тармақта Браун сана мен сананың ми қызметінің ерекшеліктері ғана екенін, денеден бөлек "жан" немесе рухани ұйымдар емес екенін айтты. Ашулы пікірталас салдарынан осы тармақтың хаттамасы сызылып тасталды. Сәуір айында тағы да жаңалықтарды жазғаннан кейін Дарвин өзінің алғашқы ғылыми мақалаларын "20-шы" тақырыбымен дәптеріне көшірді. Ньюхейвен дредж катері Flustra carbasea үлгілерін ұсынды, ал "көп ұлғайтқанда" "жұмыртқалардың кірпікшелері" "тез қозғалыста" болды, және "Мұндай жұмыртқаларда қозғалыс мүшелері бар екені бұрын Ламарк, Кювье, Ламуру немесе басқа авторлардың ешқайсысы байқамаған". Ол "Бұл және келесі хабарлама Вернериан және Плиний қоғамдарының екеуінің алдында оқылды" деп жазды және Pontobdella табысы туралы егжей-тегжейлі есеп жазды. Плиний жиналысында 3 сәуірде Дарвин қоғамға "Pontobdella muricata-ның үлгісін, оның жұмыртқаларымен және жас тіршіліктерімен" ұсынды, бірақ мақалалар ұсынылғандығы немесе сақталғандығы туралы ешқандай жазба жоқ. Грант 1827 жылғы шілдедегі Эдинбург ғылыми журналындағы пиявка жұмыртқалары туралы жарияланымда "Осы жануарға тиесілі екенін бірінші болып анықтағандығы үшін маған ынтасы зор жас досым Шрюсбериден Чарльз Дарвинге қарыздымын" деп мойындады, Дарвиннің аты алғаш рет басылымда пайда болды. Гранттың 24 наурызда Вернериан алдында оқыған ұзақ мемуары Эдинбург жаңа философиялық журналының сәуір және қазан айларындағы санында жарияланды, Дарвин бергеннен гөрі көбірек егжей-тегжейлі: ол ақпан айында Flustra carbasea жұмыртқаларын (ларваларын) көрген, олар айналып жүзіп, әйнекке жабысып, жаңа колония құруды бастады. Ол губка жұмыртқаларын сипаттаған 1826 жылғы жарияланымына сілтеме жасай отырып, "басқа жұмыртқалардағы" кірпікшелердің ұқсастығын атап өтті. Еуропалық университеттердегі практикада, команда жетекшілері көмекшілердің есімдерін атамай зерттеулер туралы хабарлады, және бұл табыс Гранттың зерттеу бағдарламасынан туындағандығы анық: ол бұл жұмыртқаларды, губка жұмыртқалары сияқты, кірпікшелермен қозғалатынын бұрын көрген болуы мүмкін. Грант жаңалықтарды жылдам жарияламай, біртіндеп хабарлады, және ол қаржысы таусылмас бұрын профессорлық қызмет іздеп жүрді, бірақ жас Дарвин көңілі қалып қойды. Оқтар айында Джеймсон атап өткендей, 1823 жылы Дейелль Pontobdella жастарын кокондарынан шығаратынын байқаған. 15 және 23 сәуірде жазылған жазбаларында Дарвин теңіз қаламдарының үлгілерін (балықшылар катерінен) сипаттады, ал 23 сәуірде "Литтегі қара жыныстардағы мырза Колдстриммен бірге" жұлдызшаны екіге бүгілгенін және жұмыртқаларын шығарып тастағанын көрді.

1827 жылдың жазы

Дарвин сәуір айының соңында, 18 жасында Эдинбургтен кетіп қалды. 1826 жылы ол әпкесіне бір жыл бойы шетелге баруға мәжбүр болатынын айтқан, себебі білімін аяқтау үшін 21 жасқа толуы керек еді. Чарльз бірнеше апта бойы өзінің күнкөрісін өзі қамтамасыз етті: жақында бітірген Планиан қоғамының мүшелері, оның ішінде Браун мен Колдстрим, ауруханада оқу үшін келген еді. Шілде айына қарай Чарльз Шрусберидегі «Тау» деп аталатын үйіне оралды. Уильям Мостин Оуэннің жақын жердегі Вудхаус есіміндегі үйінде отбасы достарымен аң аулау хоббисімен айналысып жүрген Дарвин, оның екінші қызы Фрэнсис Мостин Оуэнмен сырбаздық жасады. Колдстрим бір жыл бойы Парижде оқыды және көрікті жерлерді аралады. Оның күнделігінде діни ойлар мен кейде «өз кеудемдегі бұзылған жамандық», «тозаң құмарлықтар» және «ыстық қиялдар» сияқты қайғылы жазбалар бар. Кейін оның досы болған дәрігердің айтуынша, Колдстрим «кінәсіз өмір сүргенімен», «діннің маңызды мәселесінде толыққанды түсінікке ие болмаған және медицина студенттерінің арасында жиі кездесетін кейбір материалистік көзқарастардан туындаған күмәнмен мазаланған».

Кембридж университеті

Оның әкесі кіші ұлының дәрігер болмайтынына наразы болды және "менің бекерге спортшыға айналуыма қарсы шықты, бұл мен үшін ықтимал болатын бағыт сияқты көрінді". Сондықтан ол 1827 жылы Чарльзды Кембридж университетіндегі Крайст колледжіне бакалавр дәрежесін алу үшін тіркеді, бұл арнайы дінтану курсына түсу және Англикан шіркеуінің пасторы болу үшін қажетті біліктілік болды. Ол қалыпты дәрежеге түсті, өйткені сол кезде тек қана математикада дамығандар ғана Трипос емтиханына қатысатын. Сол уақытта құрметті диплом алудың жалғыз жолы – математикалық Трипос емтиханы немесе 1822 жылы құрылған классикалық Трипос болды, ол тек математикадан жоғары жетістіктерге қол жеткізгендерге немесе пэрлердің ұлдарына ғана ашық еді. Бұл сол кезде Англиядағы табиғат зерттеушілерінің көпшілігі Гилберт Уайт дәстүріндегі дін қызметкерлері болған кезде, әйгілі адам үшін лайықты мансап саналды, олар оны "Құдайдың жаратылысының ғажайыптарын зерттеу" міндетінің бір бөлігі деп қарастырды. Чарльз Англия шіркеуінің барлық догмаларына сене алатынына күмәнданды, сондықтан аң аулау мен балық аулаумен қатар діни кітаптарды оқыды. Ол әсіресе, дін қызметкері Джон Бёрд Самнердің "Христиандыққа дәлелдер" еңбегінің логикалық тұжырымына көз жеткізді. Джон Бёрд Саммер Исаның дінінің "осы және келесі әлемдегі бақыт туралы біздің түсініктерімізге керемет сәйкес келетінін" және "дәлелдер мен ықтималдықтар тізбесін түсіндірудің басқа жолы жоқ екенін" жазды. Оның классикалық білімі мектептен бері тоқырап, күзгі семестрді үйде репетитормен грек тілін оқып өткізді. Дарвин 1827 жылдың 15 қазанында оқу ақысын төлегеннен кейін "пенсионер" ретінде қабылданды, бірақ 1828 жылдың 13 қаңтарында басталатын оқу кезеңіне дейін Кембриджге келмеді. Эрас Эдинбургтен медицина бакалавры емтиханына дайындалып оралды, ал жаңа жылда ол Чарльзбен бірге Кембриджке аттанды. Дарвин 1828 жылдың 26 қаңтарында Кембриджге келді және 26 ақпанда университет Сенатының үйінде тіркелді. Осы шақта ол Джон Колдстримге хат жазып, оның жай-күйін сұрады, Колдстримнің "табиғаттанудан толығымен бас тартқанын" естігеніне "қайғы" білдірді және оны "дәрігер үшін Нат: Хисстен артық ешқандай ізденіс жоқ" деп сендірді. Колдстрим 28 ақпанда "табиғат әлеміне бұрынғыдан да қызығушылық танытып отырғанын", бірақ алдымен медицинаға назар аударуы керектігін жауап берді.

Қабыққоңыздарды жинау

1828 жылдың қаңтар айында Кембридж университетіне келген Дарвин бұл жоғары деңгейдегі діни білім беретін оқу орнының, Эдинбургтегі тәжірибесінен гөрі, күрделі ережелерімен басқарылатынына көңілі көбірек токты. Крайст колледжінде бос бөлме болмағандықтан, ол Сидни көшесіндегі темекі дүкенінің үстінде жалдап тұрды. Сәуір айында үлкен студент Альберт Уэй латын тілінде «біз ең жақсы достамыз» деген сөздері бар, темекі түтіндері, сигаралар, шарап бөшкелері мен кружкалар бейнеленген әзілді елтаңба салды; Эдинбургте Дарвин өмір бойына сақтап келетін түймедақ тарту әдетін бастады. Сыртқы іс-шаралар маңызды болды, Дарвин спортпен немесе дебаттармен айналыспаса да, оның қызығушылықтары музыканы қамтыды, ал ең басты құмарлығы – бүгінгі танымал қоңыздарды (бәсекеге қабілетті) жинау болды. Діни білім алуға дайындалып жатқан студенттер Кембриджширді Уильям Керби мен Уильям Спенстің «Энтомологияға кіріспе» кітабына сілтеме жасай отырып, үлгілер іздеу үшін аралап шықты. Чарльз өзінің үлкен туысы Уильям Дарвин Фоксқа қосылды, ол бұл істе өте тәжірибелі болды және оған да кішкентай итті алды. Екеуі де, иттің көмегімен, ажырамас дос болып кетті. Олар ауылды аралап, Дарвин туысынан табиғаттану туралы білім алды. Дарвин студенттік марапатты жеңіп алуға құштар болды. Бірде ол өлі ағаштан қабық сызып алып, екі қолында бір-бір жуаншықты ұстады, содан кейін сирек кездесетін Crucifix Ground Beetle, Panagaeus cruxmajor-ды көрді. Жұмыртқа жинаушының әдетімен, қолынан босату үшін бір жуаншықты аузына салды, бірақ ол өте ащы сұйықтықты шығарып, тілін күйдірді және Дарвин оны түкіруге мәжбүр болды. Ол үшеуін де жоғалтты. Жоғалтпаған үлгілерін орнатып, анықтау қажет болды, ал Эдинбургте алған Ламарк туралы білімі пайдалы болды. Фокс оны кеңес алу үшін ботаника профессоры Джон Стивенс Хенслоуға таныстырды, және Дарвин оның «соiréе»-леріне қатыса бастады, бұл болашақ табиғат зерттеушілері үшін құрылған клуб еді. Мұнда ол геолог, дін мұғалімі Адам Седжвик және жаңа минералог Уильям Уивелл сияқты басқа профессорлармен де танысты. Жазда Дарвин Оуэн есімді помещикке барып қайтты, және помещик қызы Фаннимен арада романтикалық сезімдер пайда бола бастады. Дарвин Кембридждегі басқа достарымен бірге Уэльс жағалауындағы Бармутқа үш айлық «оқу жиынына» барды, онда олар жеке репетиторлармен оқуларын қайталады. Чарльз үшін бұл «Энтомо-математикалық экспедиция» болды. Математиканы жетілдіруге өте мұқтаж болғанымен, жәндіктерді жинау, сондай-ақ тауға серуендеу, қайықпен жүзу және шырын балық аулау сияқты жағымды ойын-сауықтармен бірге басымдық алды. Ол жақын досы, үлкен студент Джон Морис Гербертпен күн сайын серуендеді, оны Герберт Черберидің атымен атады. Герберт жәндіктерді жинауға көмектесті, бірақ көбінесе Дарвин Герберттің жинаған бөтелкесін қарап: «Жарайды, ескі Чербери, бұлардың ешқайсысы жарамайды» дейтін. Қыркүйекте Дарвин «Менің сүйікті ескі Черберим» деп хат жазып, өзінің аулауларында «Британ жәндіктерінің ең сирек кездесетін түрлерінің кейбіреулері» бар екенін және олардың Бармут маңында табылғаны энтомологиялық әлемге белгісіз екенін, ал ол бірнеше энтомологтарға хабарлап, туралы айтпақ екенін жазды. Ол осы «өте сирек кездесетін» жәндіктерді сипаттап, Герберттен тағы да біразын жинап беруін өтінді.

Екінші жылдағы құлдырау

31 қазанда Чарльз Майклмас семестріне Кембриджге оралды және оған Христос колледжіндегі Бірінші ауланың оңтүстік жағында жатақ бөлмелері берілді. 1980 жылдардан бері бірнеше өмірбаян жазушылар бұл бөлмелерді теолог Уильям Пейли дәстүрлі түрде басып алған деп айтса да, Джон ван Уайхтың зерттеуі тарихи деректердің мұндай пікірді қолдамайтынын көрсетті. Енді Дарвин әр күні үлкен туысы Уильям Дарвин Фокспен таңғы ас ішеді. Бұл Фокс үшін бакалавр емтиханына дейінгі соңғы семестр болды, сондықтан ол жоғалтқан уақытын өтеу үшін тырысу керек болды. Рождество демалысында Чарльз Эраспен бірге Лондонға сапар шекті, «натуралистер жиналатын» ғылыми орындарды аралады және досы, пастор Фредерик Уильям Хоуп арқылы басқа жәндіктерді жинаушылармен танысты. Олардың арасында «Британдық энтомологияның суреттері» атты еңбектің авторы Джеймс Стивенс те болды. Қаңтар семестрінде ауа райы нашар болды және оқумен қатар жүру қиынға соқты. Осы кезде ол Джон Гербертпен дінге келу туралы шын жүректен әңгімелесіп, епископтың тағайындалу рәсімінде қоятын «Сізді Киелі Рух іштен қозғайды деп сенерсіз бе?» деген сұраққа «иә» деп жауап бере алатынын сұрады. Герберт «жоқ» десе, Дарвин: «Мен де жауап бере алмаймын, сондықтан дінге келе алмаймын» деді. Прокторлар толқудың ішіндегі бірнеше адамды байқап, төртеуін жатақтан шығарып, біреуіне киім ережесін бұзғаны және қарапайымдық танытқаны үшін айыппұл салды. Осы кешірімге ашуланған прокторлар бірден жұмыстан кетіп, өздерінің отставкаларын колледждерге ілу үшін жариялады. Халыққа ұнамайтын прокторлар кеткенімен, Чарльз заң бұзудың салдары туралы ойға келді. Көктемде Дарвин Джон Стивенс Хенслоудың ботаника бойынша лекцияларына жазылды. Профессор Хенслоудың жылдың алғашқы «жария өсімдіктерді жинау экспедициясы» мамыр айында өтті, онда студенттер өсімдіктерді жинауға көмектесті. Алайда Дарвин Фоксқа жазған хаттарында Хенслоу туралы ештеңе айтпады. 18 мамырда Дарвин Фоксқа қоңыздарды жинаудағы жетістіктерін жазды: «Менің ойымша, мен Дженинсті Colymbetes бойынша жеңдім», бұл оның оқуға салған назарсыздағымен қарама-қарсы болды: «Менің уақытым тек жүргізумен және энтомологиямен айналысумен ғана толған». 21 мамырда Кембриджге радикалдар Ричард Карлиль және пастор Роберт Тейлор қысқа ғана уақытқа келді. Екеуі де жақында дінге қарсы пікір білдіргені үшін түрмеге қамалған еді, олар «дәстүрсіз миссионерлік сапарда» болды, бұл бірнеше күнге дау тудырды. Кейіннен Тейлор «шайтанның дін қызметшісі» деп аталды, бұл сөз Дарвиннің есінде қалды. Чарльз ұстаған жәндіктерінің тізімін энтомолог Джеймс Фрэнсис Стивенске жіберіп отырды және Стивенс осы тізімдердің отыздайын «Британдық энтомологияның суреттері»; немесе жергілікті жәндіктердің шолуы және т.б.» еңбегінде жариялады. Бұл кітап бөлім-бөліммен шығарылды, ал Дарвиннің атымен жазылған алғашқы сипаттама 15 маусым 1829 ж. күнгі қосымшада жарық көрді. Сол жазда атпен жүріп, қоңыздарды жинаған Чарльз туысы Фоксқа барды, бұл жолы Чарльз үлкен туысына энтомологиядан сабақ берді. Шропширдегі Шрусбериде ол ағасы Эразмды көрді, оның «нашар дене бітімі» салдарынан ол медицинадан бас тартып, 26 жасында зейнеткерлікке шықты. Бауырластар Чарльз «ең керемет» деп сипаттаған Бирмингемдегі музыка фестиваліне қатысты.

Үшінші жыл, теология және табиғи тарих

Кейбриджге оралғанда Чарльз Little Go алдын ала емтиханына жаппай дайындалды, себебі емтиханды өтпесе, келесі жылы қайта тапсыру керек болатын. Ол ішімдік ішкен достарынан қол үзді және Хенслоудың жұма күнгі кешкі кештеріне қатыса бастады. Емтиханға дайындалу үшін грек және латын тілдерін оқыды, сондай-ақ Уильям Пейлидің «Христиандық діннің дәлелдері» атты еңбегін зерттеді. Пейлидің логикасы оған қатты ұнады, сондықтан оны жақсы жаттады. Бұл мәтінді ол соңғы емтиханда да оқуға тиіс болды және «Мен «Дәлелдердің» барлығын қатесіз жаза алатыныма сенімдімін, бірақ әрине Пейлидің айқын тілімен емес» деді. Кейін, «Бигл» экспедициясында ол Пейлидің иманды көзқарасына қарсы келетін дәлелдерді көрді, бірақ сол кезде ол христиандық аян «жауап пен жазаның болашақ күйін» орнатады деп сенді, бұл «қаостан тәртіп орнатады: рухани әлемді табиғатпен үйлестіреді». Кембридж университеті сияқты, Құдай билік берді және әркімге өмірде өз орнын тағайындады, жаман мінез-құлық жазаланды, ал еңбек еткендерге жомарт сыйлық берілді. Чарльз 1830 жылдың 24 наурызында бір күндік ауызша емтихан тапсырды. Таңертең үш сағат классикалық пәндерге, ал түстен кейін үш сағат Жаңа Өсиетке және Пейлидің еңбегіне арналды. Ертесі күні ол емтиханды сәтті тапсырғанын естіп қуанды. Бірнеше досы емтихан нәтижелерін мерекелеу үшін Glutton Club деп аталатын клубта апта сайын бір-бірінің жатақханаларында тамақтанды. Бұл атау «дәмді тағамдарды жақсы көретін» грек тобын мазақтап ұсынылған, бірақ олар «қошқар шашлығы немесе бұршақ пен бекон» жеп көріпті. Glutton Club өз атына сай болу үшін «адамзатқа бұрын белгісіз болған құстар мен жануарларды» жеу арқылы тәжірибе жасады, сокол мен қасқырды сынап көрді, бірақ ескі қоңыр бүркітті жегеннен кейін бас тартысты, «оны сөзбен сипаттау мүмкін емес еді». Олар әр жиынды «бірқатар жиырма бір» ойынымен аяқтаудан көбірек ләззат алды. Пасхада Чарльз Кембриджде қалды, қоңыздар коллекциясын жинап, тізімдеді. Содан кейін ол «жақсы мінезді және жағымды» профессор Хенслоу аптасына бес күн Ботаникалық бақта және экскурсияларда оқытқан ботаника курсының ынталы мүшесі болды. Хенслоудың саяхаттарына профессор Уивеллмен қоса 78 адам қатысты. Чарльз «Хенслоумен бірге серуендейтін адам» деп белгілі «әзіл-қалжың оқушы» болды, ол үлгілерді табуға және «практикалық жұмыстарды» дайындауға көмектесті, өсімдіктерді зерттеді. Ол тозаңға қызығушылық танытты. Бір күні ол микроскоп арқылы қарап, герань тозаңыннан «мөлдір конустар» шығатынын көрді. Содан кейін біреуі жарылып, «саны көп түйіршіктерді» шашыратып жіберді. Хенслоу түйіршіктердің тозаңның құрамындағы атомдар екенін түсіндірді, бірақ оларда ішкі өмірлік күш жоқ, өмір сырттан беріледі және ақырында Құдайдан күшін алады, ал «спекуляциялық» натуралистер өзінен-өзі белсенді күш туралы қандай пікір білдірсе де. Дарвин бұрын Гранттан басқаша оқыған еді, ол бұл туралы тыныш ойланып, уақытын күтті. Жазғы демалыста Дарвин Фокспен Тауда кездесуді жоспарлады, бірақ Дарвиннің әкесі ауырып, отбасылық шиеленістерге ұшырады. Чарльз дін қызметкерімен бірге кетті. Үміт және басқа достары үш апта бойы Солтүстік Уэльсте «энтомологиямен» айналысып, құрттарды іздеді және форель балық аулады. Ол үйге оралғанға дейін бөдене атып келді.

Төртінші курстың қорытындылары мен математикаға деген көзқарасы

Кеймбриджде оның соңғы емтихандары жақындады. "Ұмтылысы зор" Чарльз оқуларына назар салып, математика мен теологияны оқытқан Хенслоудан жеке сабақ алды. Бұл семестрде ол Евклидті оқып, Пейлидің Моральдық және саяси философия принциптерін үйренуге тиіс болды, бірақ бұл ескі мәтін көнеріп қалған еді. Ол демократияны күшейту туралы аргументтерге қарсы шықты, бірақ егемендікке немесе мемлекетке құдайдан берілген билік жоқ деп санады, тек "тиімділік" маңызды болды. Егер наразылықтар қоғамға келтіретін зиян шығындардан асып кетсе, үкіметке қарсы шығуға болады. "Әркім өзінің ісін істесін" деген қағида қабылданды. Бұл идеялар 1785 жылы мәтін жарық көрген кездегі орынды басқару шарттарына сәйкес келді, бірақ 1830 жылы қауіпті идеяларға айналды. Осы кезде француз королі орта таптық республикашылармен құлатылып, тори үкіметі оны Англияда баспанаға алды. Жауап ретінде радикалды көше демонстрациялары сайлау құқығын, теңдікті және дін бостандығын талап етті. Кейін қарашада тори әкімшілігі құлап, вигтер билікке келді. Пейлидің мәтіні тіпті Кембридж (және Оксфорд университетіндегі) әрбір студенттің міндетті түрде қол қоюы керек болған Англикандық діннің отыз тоғыз қағидасын жоюды қолдады. Хенслоу "бір сөздің өзгеруіне оның өкінішін білдіретінін" айтып, билікті құрметтеу қажеттігін баса көрсетті. Бұл азаматтық наразылық акциялары ашаршылықтан қиналып жатқан шаруаларға тараған кезде және Кембриджге жақын ауылдар көтерілістер мен өртке қарсы шабуылдарға ұшырағанда болды. 1831 жылдың қаңтар айының үшінші аптасында Чарльз соңғы емтиханын тапсырды. Үш күн бойы классикалық пәндер, екі Пейли мәтіні және Джон Локктың "Адам санасы туралы эссесі", содан кейін математика мен физика бойынша жазба жұмыстары болды. Апта соңында нәтижелер жарияланғанда ол таңғалып, 178 адамнан тұратын қалыпты диплом тізімінде 10-шы орынға ие болғанына қуанды. Чарльз теологияда өте жақсы орындады және басқа пәндерді де сәтті тапсырды. Ол сонымен қатар шаршап, депрессияға түсті және Фоксқа "Менің түсінігімше, диплом алу адамды соншалықты бақытсыз ететініне таң қаламын" деп жазды. Кейінірек ол Пейли мен Евклидті оқыған курстың өзіне ең пайдалы бөлігі деп еске алды және "Пейлидегі емтихан сұрақтарына жақсы жауап беріп, Евклидті жақсы орындап, классикада үлкен сәтсіздікке ұшырамағандықтан, мен құрметке үміткер емес адамдардың көпшілігі, яғни οἱ πολλοί қатарында жақсы орын алдым".

Табиғи теология және геология

Тұрғындық талаптары Дарвинді маусымға дейін Кембриджде ұстап тұрды. Ол қоңыздарды жинауды қайта бастады, Хенслоудан мансаптық кеңес алды және Уильям Пейлидің «Табиғи теология немесе Құдайдың болуы мен қасиеттерінің дәлелдері» атты еңбегін оқыды. Бұл еңбек Дэвид Юмның Жаратушының «жоспарлауы» – табиғат күштеріне адамның проекциясы деген пікірін жоққа шығаруға бағытталған. Пейли тірі жандардың күрделілігі мен қажеттіліктерге толық бейімделуінде, бақытты әлемде өз орнына тамаша сәйкес келуінде Құдайдың бар екендігінің рационалды дәлелін көрді. Сонымен қатар, ол Эразм Дарвиннің эволюциялық идеяларын атеистік схемалармен үйлесетін және дәлелсіз деп сынады. Пейлидің қайырымды Құдайы табиғатта кездейсоқ кереметтер немесе заңдарды өзгерту арқылы емес, біркелкі және әмбебап заңдар арқылы әрекет етеді. Екінші реттік заңдарды қолдану табиғатты тікелей құдайлық әрекеттен бөліп, зұлымдық мәселесін түсіндіретін теодицияны ұсынады. Бұл Чарльзды сендіріп, ғылымға деген қызығушылығын арттырды. Кейін ол: «Мен Пейлидің «Табиғи теологиясынан» артық кітапты ешқашан бағаламадым деп ойлаймын: бұрын оны жатқа айта алған болар едім», – деп жазды. Ол Джон Гершельдің «Табиғи философияны зерттеу туралы алдын ала баяндамасын» оқып, табиғаттың заңдармен басқарылатындығын және табиғи философияның ең жоғары мақсаты – оларды индукцияның реттелген процесі арқылы түсіну, бақылау мен теорияны теңестіру екенін білді. Бұл Дарвиннің ұстаздарының либералды христиандық ұстанымының бір бөлігі болды, олар адал индуктивті ғылым мен дін арасында ешқандай қайшылықты көрмеді. Мұндай ғылым – дін, және еретикалық бола алмайды. Дарвин сонымен қатар Александр фон Гумбольдттың «Жеке баяндамасын» оқыды. Бұл екі кітап оның «табиғи ғылымның құрылысына ең кішкентай үлес қосуға деген құлшынысын» оятып, оған зор ықпал етті. Генслоу жас түлек ретінде Уайт аралы мен Мэн аралында геологияны зерттеді және ол да Африкаға баруға құштар болды. Бірақ үйленуі мен университеттегі лауазымы бұл мүмкіндікті алыстатты, бірақ оның әлі де «әзірге аз танымал аймақтарды зерттеу және ғылымды жаңа түрлермен байыту» деген орындалмаған арманы болды. Сәуірдің басында Құрбан айт мейрамына үйде болған Дарвин өзінің туған інісі Фоксқа «Мен Канар аралдарына барып, Гумбольдттың ұсынған Тенерифеге баруды жоспарлап отырмын» деді. Кембриджге оралғаннан кейін ол әпкесіне былай деп жазды: «Басым тропиктерде, таңертең жылыжайдағы пальма ағаштарына қарап, үйге келіп Гумбольдтты оқимын: менің құлшынысым соншалықты зор, креслода отыра алмаймын. Хенслоу және басқа да профессорлар жоспарымыз үшін үлкен мақтау айтады: Хенслоу маған геологияны үйренуге уәде берді». Ол испан тілін оқып, «Тропикалық сәуле» бағдарламасына қатысты. Хенслоу Дарвинді ұлы геолог, преподобный Адам Седжвикпен таныстырды, ол оның жеке ұстазы болды және дін, саясат және мораль туралы пікірлерін бөлісті. Дарвин Седжвиктің жазғы «аттық саяхаттары» курсынан, Құдайдың жаратылысының ұлылығын көрсететін көріністерден қатты әсер алды, оның көп бөлігі әлі зерттелмеген. Ол: «Седжвиктің «Уақыт банкінен» үлкен сома алуға қандай қабілеті бар!» – деп айқайлады. Седжвик жергілікті бұлақтың әсерін айтқанда, сасық таудан сасық шоқтарды жағып, бұталарға сасық салатынын айтты, Чарльз бұлақты тауып, бұтаға лақтырып жіберді, содан кейін Седжвик сыныпта көрсеткен ақ боялған спрейді алып келді, басқаларды да солай етуге шақырды. Дарвин өзінің «Канарлық жоспарын» ойластыруды жалғастырды және 11 мамырда ол Фоксқа «Басқа достарым мені шын жүректен тілейді, себебі мен оларды тропикалық пейзаж туралы әңгімелеумен мазалап жатырмын» деді. Әкесі оған колледжге кеткен қарызы үшін «200 фунт стерлинг» берді. Сонымен қатар, «Бір жақсы адам Кембриджде маған микроскоптың ең керемет сыйлығын анонимді түрде жасады: мұндай керемет сәттілік туралы естіген бе? Ол кім екенін білгіміз келеді, өйткені оған міндеттімізді сезінгіміз келеді». Кейін Дарвин бұл сыйлық оның досы Джон Герберттен келгенін білді. Маусымның ортасында Дарвин Шрусбериге оралды және Канарлық жоспар үшін «тигрдей жұмыс» істеді, «қазіргі испан және геология, біріншісі маған ақымақтық көрінеді, екіншісі қызықты». Сол кезде оның саяхатта ең жақын серігі мұғалім Мармадуке Рамзи болды. Дарвин Шропширдің картасын жасауға тырысты, бірақ мен күткендей оңай болмады. Геологияның негіздерін үйрену үшін ол страталардың картасын Лланминехке дейін, Шрусбериден шалғайдағы жерлерге дейін кеңейтті, ол Эдинбургтен Роберт Джеймсоннан алған терминологияны қолданды. Ол Седжвиктен жауап алмағанына қанағаттанбады және кемелердің қашан жүретінін білгенде, олар тек белгілі айларда ғана бар екенін анықтады. Дарвин студент достарының біріне «қазіргі уақытта геологияға ғарыздымын» және Уэльсте атпен жүріп, содан кейін Бармутта басқа студенттермен кездесу жоспарлап отырғанын жазды. 1831 жылдың 4 тамызында Седжвик Шрусберидегі «Тау» үйіне келді, Чарльзды Уэльстегі страталардың картасын жасауға көмектесу үшін алып кетті. Кешке Чарльз жақын жердегі құмды карьерде табылған тропикалық қабықша туралы айтты және Седжвик оның осы жерге тасталып кеткен болуы керек екенін айтқанда әсер алды, өйткені ол аймақтың белгілі геологиясына қайшы келеді. Бұл оған «ғылым – фактілерді топтастырудан тұрады, осылай жалпы заңдар немесе қорытындылар жасауға болады» екенін түсінуге көмектесті. Седжвик 1820 жылғы Джордж Гринудың геологиялық картасындағы қателерді тексеру және түзетуді, сондай-ақ Чарльз Лиелль жақында жариялаған біртектілік идеясын жоққа шығару үшін палеонтологиялық жазбаларды ең ерте заманнан бастап іздеуді мақсат етті. 20 тамызға дейін Седжвиктен ажырасып, Ффестиниог арқылы саяхаттады.

Бигль кемесімен саяхат

23 тамызда кешке Бармутқа келген Чарльз 29 тамызда таңертең кетер алдында Кембридж достарының "оқу тобымен" кездесті. Кембридждік Джордж Пикок Фрэнсис Бофорттан HMS Бигльдің екінші зерттеу сапары жоспарлары туралы естіп, Хенслоуға Леонард Дженисті "осы экспедицияға табиғатты зерттеуші ретінде баратын лайықты адам" деп ұсынды. Егер ол қол жетімді болмаса, осы "зор мүмкіндікті" пайдалану үшін балама іздеуді сұрады. Дженнис өзінің приходын тастап кетпеуді шешкен соң, Хенслоу екеуі Дарвин туралы ойлады. Хенслоудың хатын Пикок оқып, Дарвинге жіберді. Онда Дарвиннің "толыққан табиғат зерттеушісі" емес, "табиғи тарихтан қызықты нәрсені жинауға, бақылауға және жазып алуға толыққандай білікті" джентльмен ретінде Шығыс Үндістан арқылы екі жылдық сапарға шығуға құштар болатыны күтілді. Бұл тағайындама капитан Роберт Фицройға серіктес ретінде, жай ғана коллектор емес, берілді. Хенслоу: "Мен сенің олар іздеп жүрген адам екеніңе сенімдімін" деп жазды. Әкесі бұл сапарды ұлының уақытын бекер кетіру деп ойлады және оған қарсы болды. Көңілі қалған Чарльз ұсыныстан бас тартты. Бірақ күтпеген жаңалық Чарльздің үмітін қайта жақсылыққа бұрды, сондай-ақ туыстары сапарға қолдау көрсетті. Ол әкесінің қарсылықтарын баяндады және сол түні ағасымен бірге жауап дайындады. Жос Чарльздың "ұсынысқа бейімділігін арттырып, дағдыларын жетілдіретінін" және "Табиғи тарих дін қызметкері үшін өте қолайлы" екенін жазды. "Оның мамандығына қатысты пайдасыз" болғанымен, "зор көрегендікке ие адам үшін бұл оған адамдар мен дүниелерді көруге сирек кездесетін мүмкіндік береді". Адмиралтейство оған жақсы қарайды, бірақ "Сендер, Чарльз, шешім қабылдауың керек". Чарльз "нақты жауап беруді сұрады, иә немесе жоқ". Бұл жауап 1 қыркүйек күні таңертең ерте жіберілді, ал Чарльз аң аулауға шықты. Сағат он шамасында ағасынан хабар алып, бірден Тауға бару керектігін естіді.