Кіріспе

мүлiктiң абстрактi және заңды құқықтары

Жоғалған, қағылып қалған және тасталған мүлік – бұл жеке мүлік немесе жылжымалы мүлік туралы жалпы құқықтың категориялары, ол заңды иесiнiң иелігінен шығып, басқа адамның иелігіне тікелей өтпеген жағдайларды қарастырады. Мүлік жоғалған, қағылып қалған немесе тасталған деп есептелуі оны тапқан келесі тұлғаның иелену жағдайларына байланысты болады. Ежелгі мақалда айтылғандай, иелік ету – заңның тоғыздан он бөлігі, бұл дәстүр ғасырлар бойы сақталып келеді. Бұл, көбiнесе, мүлiк иесi оның заңды иесi болып саналады, егер оған қарсы дәлелдер болмаса. Бұлар көбiнесе "табушылар, сақтаушылар" деп аталады. Осы қағидаға қайшы келетін жағдай – басқа біреудің мүлiгiн тапқаннан кейін оны өз пайдасына қолдану арқылы жасалатын ұрлық. Мұндай мүлікті тапқан адамның құқықтары оның қандай жағдайда табылғанына байланысты айқындалады. Бұл классификациялар Англияның жалпы құқығы негізінде дамығандықтан, олардың арасындағы айырмашылықтар өте нәзік. Жоғалған мүлікке қатысты ережелерді былай қорытындылауға болады: мүлік тапқан адам қағылып қалған мүлікке ешқандай құқық иеленбейдi, жоғалған мүлікке оның нақты иесiнен басқа барлық адамдарға қарсы ие болуға құқығы бар, ал тасталған мүлікті сақтауға құқығы бар. Бұл ереже әр мемлекетте әртүрлі болуы мүмкiн.

Жоғалған мүлік

Мүліктің жоғалғаны деп есептелуі үшін, ол нақты иесі оны қоюға ниеттенбеген және нақты иесінің оны таба алмауы мүмкін жерде табылуы керек. Ортақ құқық бойынша, жоғалған нәрсені тапқан адам, оны нақты иесінен немесе бұрынғы иеленушілерден басқа кез келген адамға қарсы иелену құқығын талап ете алады. Ұлыбританияда көптеген мемлекеттік мекемелерде жоғалған мүліктерді тіркеу бюросы (LPO) бар, ал Америка Құрама Штаттарында оны «жоғалған және табылған» деп атайды, онда жоғалған мүлік туралы хабарлауға және оны тегін қайта алуға болады. Ортақ құқық жоғалған мүлікті бірінші тапқан адамның бұрынғы иесінен басқа кез келген адамға қарағанда артық құқығы бар ережесіне көптеген ерекшеліктерді қолдануы мүмкін. Мысалы, егер біреу шешімсіз жерге кіріп, сол жерде жоғалған мүлікті тапса, оның талабы тиісті жер иесінің талабынан төмен болады. Бұл ерекшеліктің салдары ретінде, жер иесінің өзінің меншігінің жалпы қолданысқа жатпайтын аймақтарында табылған мүлікке артық құқығы бар. Сондықтан, егер клиент дүкеннің жалпы қолданысқа жатқан аймағында жоғалған мүлікті тапса, ол дүкен иесінен артық құқыққа ие болады, бірақ егер клиент оны дүкеннің жалпы қолданысқа жатпайтын аймағында, мысалы, «тек қызметкерлерге арналған» деп белгіленген жерде тапса, дүкен иесінің құқығы артық болады, себебі клиент сол жерге шешімсіз кірген. Мүлікті тапқан адамның қызметкер немесе жер иесінің жалға алушысы болуы мәселені күрделендіреді, өйткені қызметкерлер мен жалға алушылар басқалардың шешімсіз кіре алмайтын жер иесінің жеке аймақтарына заңды түрде кіре алады. Дегенмен, қызметкерлер мен жалға алушылар, егер мүлік олардың қызметтік міндеттеріне байланысты немесе жалға алынған аумақтан тыс жерде табылса, әдетте жұмыс берушілеріне немесе үй иелеріне жоғалған мүлік бойынша артық құқықты жоғалтады. Мысалы, егер жоғалған мүлікті жалға алушы өзінің жалға алған жерінің қабырғаларының ішінде немесе жұмыс берушіге тиесілі мүліктің топырағына енген қызметкер тапса, мүліктің иесі (жұмыс беруші немесе үй иесі ретінде) әдетте тапқан адамнан артық құқыққа ие болады. Алайда, бұл әрқашан солай бола бермейді, өйткені жалға алынған жердің ішінде жоғалған мүлікті тапқан ұзақ мерзімді жалға алушы өзінің жалға берушісінен артық құқыққа ие болуы мүмкін (әсіресе егер жалға беруші бұл мүлікке ешқашан келмеген болса). Жұмыс берушілер әдетте өз қызметкерлері тапқан жоғалған мүлік бойынша артық құқыққа ие болса да, бұған ерекшеліктер де бар, өйткені қазіргі заманғы заң кейде қызметкерге жоғалған мүлікті жұмыс берушіге беру оның қызметтік міндеттеріне кірмейтін болса (мысалы, егер қызметкер интерьер дизайнері болса) артық құқық беруге мүмкіндік береді.

Жануарлар

Жануарлар жылдам қозғалатындықтан өздігінен жоғалуы мүмкін, сондықтан құнды жануардың жоғалуына қатысты ерекше ережелер бар. Құнды жануар көбінесе иесінің жерінен шығып, басқа меншік иесінің жеріне келген кезде жоғалады; мұндай жануар заң жүзінде «жоғалған мал» (эстра) деп аталады. «Жоғалған мал» әдетте үй жануарларына, мысалы, малға қатысты қолданылады, жабайы жануарларға емес. Көбінесе үй жануарлары құнды жануарлар саналмайтындықтан, иттер мен мысықтар «жоғалған мал» санатына жатпайды. АҚШ-тың көптеген штаттарында «жоғалған мал» тапқан адам оның сипаттамасымен бірге «жоғалған мал туралы мәлімдеме» (affidavit of estray) тапсыруға және белгілі бір мерзімге жануарды уақытша ұстауға міндетті болуы мүмкін. Егер малға белгі салынған болса, иесін дереу анықтауға болады. «Жоғалған мал» туралы хабарлама жарияланғаннан кейін иесіне мүлкін қайтарып алу үшін белгілі бір уақыт беріледі, бірақ бұл мерзім өткеннен кейін мүлікке басқа адам немесе ұйым ие болады. Малды уақытша ұстауға жұмсалатын шығындарды мүлік иесі төлеуге жауапты. Басқыншы үй жануарларының (мысалы, жабайы мысық немесе бос жүретін ит) мәртебесі жергілікті заңнамаға байланысты. Жабайы иттер мен мысықтардың көптігін ескере отырып, жоғалған ит немесе мысықты тапқан адамның оны өз мүлкі деп талап етуіне шектеулер болмауы мүмкін.

Құлдар

Америка Құрама Штаттарындағы қашқан құлдар (қашқындар) жануарлар сияқты, басқа жерлерге көшірілуге қабілетті мүлік түрі болды. Құл иелері өз мүліктерін анықтап, қайтару үшін басқаларға сенеді; егер құлдың қашып кеткені белгілі болса, оларға таңба басылатын жағдайлар да болды. АҚШ-тағы көптеген заңдар, мысалы 1789 жылғы Конституцияның қашқан құлдар туралы бабы, 1793 жылғы және 1850 жылғы қашқан құлдар туралы заңдар, құлдарды ұстап, иелеріне қайтаруды міндеттеді. Бұл заңдар 1865 жылғы Конституцияға енгізілген он үшінші түзетумен күшін жойды, оларды АҚШ-тың оңтүстік штаттары талап етті, бірақ көптеген солтүстік штаттар оларға белсенді түрде қарсылық көрсетті. Құлдыққа және қашқан құлдар туралы заңдарға қарсы белсенділер, мысалы, "Underground Railroad" мүшелері, заңдарды үнемі бұзып, құлдарды иелеріне қайтарудан бас тартты. 1850 жылғы келісімде бекітілген бес заңның ішінде қашқан құлдар туралы заңдар ең көп дау тудырды, бірақ көптеген мәселелер аймақтық айырмашылықтар бойынша бөлінді, солтүстік және оңтүстік штаттар мүлдем қарама-қарсы пікірде болды. Харриет Бичер Стоудың 1852 жылғы "Том ағаның үйі" романында қашқан құлдар мәселесі орталық тақырып болды. Бұл мүлік және қашқан құлдар мәселелері, сондай-ақ құлдыққа байланысты басқа да оқиғалар АҚШ-ты азаматтық соғысқа итермеледі.

Талап етілмеген мүлік

Америка Құрама Штаттарындағы талап етілмеген мүлік туралы заңдар жыл сайын екі есеп беру кезеңін белгілейді, оған сәйкес талап етілмеген банк шоттары, акциялар, сақтандыру төлемдері, коммуналдық депозиттер, қолма-қол ақшаға айналдырылмаған чектер және "жеке мүлік" сияқты басқа да түрлері алдымен әр штаттың талап етілмеген мүлік кеңсесіне хабарланады, содан кейін жергілікті газетте жарияланады, және соңында заңды иесі талап еткенге дейін қауіпсіз сақтау үшін штатқа тапсырылады. Штаттар АҚШ-та бар талап етілмеген мүліктің тек бір бөлігін ғана көрсететін тегін қоғамдық сайттарды ұсынады. Сондай-ақ, ақы төлеме арқылы осы ақпаратты немесе оның бір бөлігін ұсынатын коммерциялық сайттар да бар. Кейбір тұтынушылық ақпараттық сайттар зерттеу жүргізіп, тұтынушыларға көмек көрсетеді және олардан ешқандай төлем алмайды. Австралияда талап етілмеген ақша туралы заңдар жыл сайын бір жылдан екі жылға дейінгі есеп беру кезеңін қарастырады, оған сәйкес талап етілмеген банк шоттары, зейнетақы қорлары, мұрагерлік мүліктері, сақтандыру, акциялар, дивидендтер, коммуналдық депозиттер, ұсынылмаған чектер және "талап етілмеген ақшаның" басқа да түрлері ақшаны ұстап тұрған ұйым қарастырылатын тиісті басқару органына хабарланады. Бұл Австралия штаттарын немесе Ұлттық Достастықты қамтуы мүмкін. Ақшаның иесі анықталмаса, ол талап етілмеген ақша болып саналады. Талап етілмеген ақшаның иелері оны ұстап тұрған басқару органына жүгіне алады, бірақ кейбір жағдайларда иесі ақшаны талап етілмеген деп тапсырған ұйымға қайта жүгінуі керек. Талап етілмеген ақшамен айналысатын мамандар немесе агенттер де иелеріне талап етілмеген ақшаларын қайтарып алуға көмектесе алады. Австралияда талап етілмеген ақшаны қайтару үшін қатаң талаптар болғандықтан, адамдар төлемді талап ету үшін қолдау құжаттарын табуға кәсіби немесе лицензияланған жеке тергеушінің көмегі қажет болуы мүмкін.

Қателескен мүлік

Мүлік, егер ол нақты иесі оны қоюға ниеттенген, бірақ оны қайта алып кетуді ұмытқан жерде табылса, әдетте қателесіп қалдырылған немесе ұмытылған деп есептеледі. Мысалы, дүкенде кассаға жақын жерде табылған әмиян жоғалған емес, қателесіп қалдырылған деп саналады. Ортақ құқық принциптеріне сәйкес, қателесіп қалдырылған затты тапқан адам оны үй-жай иесіне тапсыруға міндетті, себебі нақты иесі сол жерге қайта оралып, ұмытылған затын іздеуі мүмкін. Егер нақты иесі орынды уақыт ішінде (мерзімі жағдайға қарай өзгереді) қайтып келмесе, мүлік үй-жай иесіне тиесілі болады.

Тасталған мүлік

Мүлік, егер ол нақты иесі оны тастап кетуді көздеген жерде табылса, бірақ оның жағдайы оны талап етуге қайтып келмейтінін көрсететіндей болса, әдетте тастап кетілген деп есептеледі. Тастап кетілген мүлік әдетте оны бірінші тауып, иеленген адамның меншігіне өтеді, алайда кейбір штаттарда белгілі бір тастап кетілген мүлік түрлері – көбінесе автомобильдер, кемелердің және ұшақтардың қирауы – мемлекеттік меншікке өтеді. АҚШ-та жалдаушы қалдырған мүлік әдетте 1 аптадан 1 жылға дейін тастап кетілген деп саналады, егер талап етілмесе, оны жоюға немесе сақтау шығындарын өтеу үшін сатуға болады; кейбір штаттарда айырмашылықты үй иесі сақтай алады, басқаларында ол жалдаушыға қайтарылады, ал үшіншілерінде штатқа немесе округке тапсыру керек. Вирджиния штаты шығарылған жағдайда 24 сағат сақтауды талап етеді. Мэриленд штаты жеке округтерге қажетті сақтау мерзімін белгілеуге рұқсат береді. Колорадо штаты дереу жоюға (бірақ сатуға емес) рұқсат береді, ал Джорджия мен Техас штаттары оны дереу сыртқа шығарып, кез келген адам талап етуіне рұқсат етеді, ал Арканзас штаты үй иесіне мүлікті дереу өздері қалағандай пайдалануға рұқсат береді.

Қазына табу

Қазыналық қор – иесі жасырған монеталар немесе валютадан тұратын мүлік. Бұл мүлік қазыналық қор болып есептелуі үшін және қарақалдық мүлік ретінде емес, ол әдейілеп жасырылуы немесе бүркемеленуі керек, сондай-ақ бастапқы иесі қаза болған немесе табылмайтын болып саналатын уақыт өткен болуы тиіс. Мысалы, тарихи ағылшын заңы бойынша, ыдысқа көмілген жүз римдік монета қазыналық қор болып есептеледі, ал базарда уақыт өте келе жоғалған жүз римдік монета қазыналық қор болып есептелмейді, себебі олар бірден жасырылмаған. Дегенмен, қазыналық қор туралы заң қазірде Қазына актісімен алмастырылды, онда жоғалған және сақталған заттар арасындағы бұл айырмашылық көбінесе қолданылмайды. Американың ортақ құқығы бойынша, қазыналық қорды тапқан адамға тиесілі, егер бастапқы иесі оны қайтарып алмаса. Кейбір штаттар Американың ортақ құқығын қабылдамай, қазыналық қорды оны тапқан жердің иесіне тиесілі деп санайды. Бұл соттар Американың ортақ құқығының ережелері заңсыз кіруді ынталандырады деп есептейді. Дәстүрлі ағылшын ортақ құқығы бойынша, қазыналық қор коронаға тиесілі, бірақ оны тапқан адамға сыйлық берілуі мүмкін.

Соңғы өзгерістер

Құрама Штаттарда Бірыңғай мемлекеттік заңдар жөніндегі комиссиялардың ұлттық конференциясы осы типтегі мүлік тудыратын мәселелерді Бірыңғай талап етілмеген мүлік туралы заңның ережелері арқылы шешуге тырысты. Заң алғаш рет 1981 жылы әзірленіп, жарияланды, ал 1995 жылы қайта қаралып, Қайта қаралған Бірыңғай талап етілмеген мүлік туралы заң енгізілді. Заң банктік шоттар мен корпоративтік қорлардағы талап етілмеген ақша мәселесіне және оған байланысты мүліктің мемлекетке өтуіне ерекше назар аударады. 2016 жылдың шілдесінде Бірыңғай мемлекеттік заңдар жөніндегі комиссиялардың ұлттық конференциясы Бірыңғай заңның 1995 жылғы нұсқасын қайта қарады және нәтижесінде 2016 жылғы Қайта қаралған Бірыңғай талап етілмеген мүлік туралы заңды (RUUPA) қабылдады. 2020 жылдың қыркүйегіне дейін RUUPA-ға негізделген заңның нұсқасын тек бес штат қабылдады: Теннесси, Кентукки, Юта, Колорадо және Вермонт. Басқа штаттар да ұқсас заңдарды қабылдады, бірақ RUUPA-дан айтарлықтай ерекшеліктері бар. Заңның нәтижесінде, заңды қабылдаған әрбір штат Талап етілмеген мүлік қорын құрды, онда тастап кетілген банк шоттарынан, ұсынылмаған чектерден және т.б. түсетін қаражат белгілі бір мерзім өткен соң мемлекетке тапсырылады. Штат заңнамасына сәйкес, ақша мәңгілікке сақталуы мүмкін (яғни, қаражат ешқашан мемлекетке өтетін емес; мысалы, Техас штаты) немесе ұзақ уақыттан кейін (иесі мұрагерсіз қайтыс болды деп есептеліп) мемлекетке өтеді. Халықтың ұдайы көшіп-қонуына байланысты 39 штат MissingMoney.com желілік базасына бірікті, ол осы штаттардағы талап етілмеген қаражат тізімін ұсынады. Тағы бір Unclaimed.org сайты қалған 11 штат бойынша тегін іздеуге мүмкіндік береді. Ұқсас мәселе авторлық құқығы сақталған, бірақ авторлық құқық иесін табу мүмкін емес көркем немесе әдеби туындылар – "жетім туындылар" мәселесінде де туды.