Кіріспе

Аполлон Николаевич Майков (1821–1897) – орыс ақыны және аудармашы, орыс ауылдарының, табиғатының және тарихын бейнелейтін лирикалық өлеңдерімен ең танымал. Өмірінің көп бөлігін зерттеген ежелгі Грекия мен Римге деген құштарлығы да шығармаларында көрінеді. Майков төрт жыл бойы "Игорьдің жорығы туралы әңгіме" (1870) эпосын қазіргі орыс тіліне аударған. Ол Беларусь, Грекия, Сербия және Испания халық ауыз әдебиетін, сондай-ақ Хайне, Адам Мицкевич және Гёте сияқты авторлардың шығармаларын аударды. Майковтың бірнеше өлеңдері орыс композиторлары, оның ішінде Римский-Корсаков және Чайковский тарапынан музыкаға алынды. Майков өнерге бейім отбасында дүниеге келді және үйінде, басқалармен қатар, жазушы Иван Гончаровтан білім алды. 15 жасында алғашқы өлеңдерін жаза бастады. Гимназия курсын үш жылда аяқтағаннан кейін, 1837 жылы Санкт-Петербург университетіне түсті. 1840 жылы өлеңдерін жариялай бастады, ал 1842 жылы тұңғыш өлеңдер жинағын шығарды. Бұл жинаққа ықпалды сыншы Виссарион Белинский жоғары баға берді. Содан кейін ол Еуропаны аралап, 1844 жылы Санкт-Петербургке оралды, онда поэзия жариялаумен қатар, әдеби сын мен эссе жазуға кірісті. Өмірі бойы жазуын жалғастырды, консервативтік және либералдық бағыттар арасында бірнеше рет ойысып, бірақ сапалы поэзиялық туындыларды тұрақты түрде жариялап отырды. Либералдық кезеңінде Белинский, Николай Некрасов және Иван Тургеневке жақын болса, консервативтік кезеңінде Федор Достоевскиймен жақын қарым-қатынаста болды. Өмірін консерватор ретінде аяқтады. Майков 1897 жылдың 8 наурызында Санкт-Петербургте қайтыс болды.

Өмірбаян

Аполлон Майков өнерге бейім отбасында дүниеге келген. Оның әкесі, Николай Майков – суретші, ал кейінірек Императорлық өнер академиясының академигі болды. Анасы, Евгения Петровна Майкова (қыз фамилиясы Гусятникова, 1803–1880), әдебиетті жақсы көрген, кейін өзінің өлеңдерінің бір бөлігін жариялаған. Балалық шағы Мәскеудің шетіндегі отбасылық мүлікте, жазушылар мен суретшілердің жиі келіп тұратын үйде өтті. Майковтың ертегі естеліктері мен әсерлері оның көп мақтаған пейзаждық лирикасының негізін құрады, оны өмірбаяншы Игорь Ямпольский «ескі патриархалдық дәстүрлерге деген әдемі сезімталдық» деп сипаттайды. 1834 жылы отбасы Санкт-Петербургке көшті. Аполлон мен оның інісі Валерианды әкесінің досы, жазушы, филолог және аудармашы Владимир Солоницын үйден оқытты, сонымен қатар Николай Майковтың 1839 жылғы оның портреті де белгілі. Сол кездегі танылмаған жас автор Иван Гончаров Майков ағайындыларына орыс әдебиетін үйреткен. Кейін ол үйдің «өмірге толы болғанын, көптеген қонақтар келіп, ғылым мен өнерді қоса алғанда, барлық зияли салалардан ақпарат ағынын үздіріпсіз қамтамасыз еткенін» еске алды. Аполлон 15 жасында өлең жаза бастады. Достар тобымен (Владимир Бенедиктов, Иван Гончаров және Павел Свинин сияқты) Майков ағайындылары екі қолжазба журналды редакциялады: «Подснежник» (Қар құлпынауы) және «Айлы түндер», онда Аполлонның алғашқы өлеңдері жарық көрді. Виссарион Белинский кітаптың «Антология үшін жазылған өлеңдер» деп аталатын бірінші бөлімін мақтап, жан-жақты эссемен жауап берді. Бұл өлеңдер циклі ежелгі грек эпиграммалары мен дәстүрлі элегия үлгісінде жазылған. Ол белгілі сыншының мұқият назарына ие болғанына қуанды. Майков оның кеңесін тыңдап, бірнеше жылдан кейін қайта басылымдарда жұмыс істеп, мәтіннің көп бөлігін Белинскийдің көзқарасына сәйкес өңдеді. Университетті бітіргеннен кейін Майков Ресей Қаржы министрлігіне тікелей хатшы болып орналасты. Бірінші кітабы үшін патша Николай I-ден стипендия алған ол ақшаны шетелге саяхаттауға жұмсады, Италияға (онда ол уақытының көп бөлігін өлең жазу мен сурет салуға арнады), Франция, Саксония және Австрияға барды. Парижде Аполлон мен Валериан Сорбонна мен Коллеж де Франста әдебиет және көркем өнер туралы лекциялар тыңдады. Сыншы «Екі тағдыр» (Санкт-Петербург, 1845) романын да жақсы көрді. Александр Герценнің пікірінше, Михаил Лермонтовтың ықпалымен жазылған «табиғи мектеп» туындысы, онда «Печорин үлгісіндегі кейіпкер, ақылды, ойлы дворянның төменгі маңдайлы филистинге айналуы» көрсетілген. 1840 жылдардың соңында Майков Гогольдің ықпалымен «физиологиялық эскиз» деп аталатын стильде проза да жазды. Сол кезде ол «Ағасының өсиеттері» (1847) және «Қарлы әйел – ізгі адамның жазбаларынан үзінділер» (1848) атты әңгімелерін жариялады. 1850 жылдары Майков, енді славянофил болған, «қатаң» монархия мен православие құндылықтарын қорғауға кірісті. 1852 жылы Майков Ресейдің шетелдік цензура комитетінің кеңсесіне көшіп, өмірінің соңына дейін жұмыс істеді, 1882 жылы төрағасы болды. Одан кейін «Өлеңдер» жинағы (1854) жарық көрді. Севастополь қоршауы туралы («Генерал-лейтенант Хрулевке») сияқты кейбір өлеңдерді әдеби солшылдар (әсіресе Некрасов пен Чернышевский) жылы қабылдады. Басқалары («Державиннің естелігі» және «Лагерьге хабар») монархияны дәріптеуші және «реакциялық» деп танылды. 1858 жылы Майков «Баян» корветімен Грекияға экспедицияға қатысқан. Бұған дейін ол ел туралы көптеген кітаптар оқып, қазіргі грек тілін үйренген. Бұл сапардың нәтижесінде екі кітап шықты: «Неаполь альбомы» (оның ішінде оның ең танымал өлеңдерінің бірі «Тарантелла») және «Қазіргі Грекияның әндері». Қазіргі итальяндық өмірге назар аударған біріншісі орыс сыншыларының көңілін қалдырды, өйткені ол тым эклектикалық деп танылды. Артқа қарап қарағанда, бұл жанрлық кедергілерді бұзудың қызықты тәжірибесі ретінде қарастырылады, шетелдік өмірден алынған суреттер мен әңгімелер Ресейде сол кезде ашық түрде пікір білдіре алмаған нәрселерді білдіреді. 1860 жылдардың ортасында ол қайтадан консервативті лагерьге қарай бұрылып, өмірінің соңына дейін сонда қалды. Ол жас радикалдарды айыптады және Михаил Катковтың поляк көтерілісі және жалпы орыс ұлттық саясатына қатысты ұлтшыл пікірлеріне қолдау білдірді. «Егіс» сияқты өлеңдерде (Гогольдің Ресейді тройка ретінде бейнелеген метафорасын қолданған, сонымен қатар пайда болатын капитализмге қорқыныш білдірген) және Николай Добролюбов. Ақынның айтуынша, өнердің міндеті – ұлттық өзін-өзі тануды дамыту және орыстардың «тарихи жадын» жаңарту. Бұл негіз болған славян тарихи және моральдық негіз Майковтың «Славян әлемі», «Үйде» және «Тарихтың шақырулары» өлеңдер циклінің басты тақырыбына айналды. Ресейдің тарихи мұрасының қара жағын жақсы білсе де, ол оның «жарық сәттерін» көрсету қажет деп ойлады («Икона алдында», 1868). Майков өзі діншіл адам болмаса да, қара халықтың діни ынтасына үлкен мән берді, оны «моральдық денсаулықтың» негізі деп қарады («Көктем, суретші сияқты», 1859; «Баршадан шеттетілген», 1872). Оның 1880 жылдардың соңындағы діни өлеңдері («Бос қой, бос қой», «Күн батудың тыныш сәулесі», «Мәңгілік түн жақындап келеді») бұрынғы оның язычничествоға арналған одаларынан түбірінен өзгеше болды. Онда Майков рухани қарапайымдыққа сенім білдірді және осы ерекшелік орыс ұлттық сипатының құтқарушы күші болады деп сендірді. Ямпольскийдің сөзіне сәйкес, Некрасовтың «Атасы» (1870, революциялық іске қолдау көрсеткен дворянның тарихын баяндайтын) өлеңі Майковтың «Әжесі» (1861) өлеңіне тікелей жауап болған болуы мүмкін, ол дворяндықтың жоғары моральдық стандарттарын мақтап, нигилисттер буынын айыптаған. Майковтың «Княжна» (1876) өлеңіндегі басты кейіпкер, аристократтық отбасынан шыққан Жеңя, конспираторлар тобына қосылып, барлық нормалардан, діни, әлеуметтік немесе моральдықтан айырылады. Алайда, Всеволод Крестовский немесе Виктор Клюшников сияқты Майков «нигилист» кейіпкерлерін қылмыскерлер емес, қырым соғысынан кейінгі әлеуметтік депрессияның құрбандары ретінде қарастырды. Өмірінің соңында ол ақындық еркін аудармалар жасады және белорусь және серб халық әндерін стильдеді. Ол славяндық емес фольклорға да қызығушылық танытты, скандинавия эпосы негізінде жазылған «Бальдур» (1870) және «Брингильда» (1888) эпикалық өлеңдері оның дәлелі.

Христиандық пен пұтқа табынушылық

Майковтың ерте христиандық тарихына алғашқы бетбұрысы "Олинт және Эстер" (1841) Белинскийдің сынауына ұшырады. Ол осы тақырыпқа он жылдан кейін лирикалық драма "Үш өлім" (1857) арқылы қайта оралды, нәтижеге қанағаттанбады және екінші бөлімін – "Луцийдің өлімі" (1863) жазды. "Үш өлім" оның келесі ірі поэмасы "Екі әлемнің" бастауы болды, ол 1872 жылы жазылып, кейін қайта өңделіп, 1881 жылы аяқталды. Белинскийдің ертедегі кеңесіне сүйене отырып, Майков әлсіз эпикурейші Луцийді тастап, жаңа кейіпкер – Неронды жек көретін, бірақ мемлекеттің күлінен қайта жандануына үміттенетін патриций Децийді жасады. Кейінгі әдебиет тарихшылары Майковтың тарихи драмаларын жақсы бағалап, автордың бейтараптығы мен терең ой-пікірлеріне жоғары баға берді. Сыншы Ф. Зелинский 1908 жылы Майковтың антикалық дүниесі "жанды, тыныс алады, ешқандай жалықтырмайды" деп жазды. "Екі әлем" үшін Майков 1882 жылы Ресей Ғылым академиясының Пушкин сыйлығын алды. Бұл жалпылама шындықтан алыс болғанымен, биограф Ф. Прийманың сөзіне қарағанда, ол жалпы халықтың оны қабылдауын көрсетеді.

Мұра

Майковтың атақ-даңққа көтерілуі, кеңес ғалымы Федор Приманың айтуынша, Пушкин мен Лермонтовтың осыдан кейін қайтыс болуымен және сол кездегі көптеген орыс зиялыларының сезінген қайғысымен тығыз байланысты. Бұл жаңа талантты ашқан Виссарион Белинский, осы бос орынды толтыру Маиковқа жүктелгенін сенді. "Бұл жаңа таланттың пайда болуы біздің заманымызда ерекше маңызды, себебі біздің құлдиған өнер ғимаратымызда тек ақымақ клоундар, өзімшіл ортақтар, саудагерлер мен алыпсатарлар көрінеді", - деп жазды Белинский Майковтың тұңғыш жинағына шолу жасай отырып. Жаңа, күшті таланттың пайда болуын құттықтаған Белинский, жас автордың ежелгі Грекия поэзиясына негізделген «антологиялық» стилизацияларын толық қолдап, «бейнелердің пластикалық және нәзік әдемілігін», декоративті өнердегі шеберлікті, «поэтикалық, жанды тілді», сондай-ақ қарапайымдылықты және мақтанға құштарлықтың жоқтығын мақтады. "Тіпті Пушкин мұрасында да бұл өлең оның ең жақсы антологиялық туындыларының қатарына кірер еді", - деп жазды Белинский «Арман» атты өлең туралы. Дегенмен, ол авторға «антологиялық» саладан мүмкіндігінше тез шығуға кеңес берді және Ресейдің жақындағы тарихы туралы өлеңдерге наразылық білдірді. «Кім ол?» (кейінірек оқулықтарға енген Петр I туралы туынды) «жаман емес» екенін мойындаған Белинский, Карл XII және Наполеонға қарсы Ресейдің жеңістеріне арналған «Екі табын» өлеңін сынады. Майковтың тұңғыш жинағы оны Ресейдің жетекші ақындарының біріне айналдырды. 1840 жылдары «оның лексикалық және ритмикалық үлгілері көбірек әртүрленді, бірақ стиль сол күйінде қалды, әлі де классикалық элегияның негіздеріне сүйенді», - деп атап өтті өмірбаяншы Майорова, ол жарқын тіл мен тұрақсыз бейнелер арасындағы ерекше қайшылықты атап өтті және «ақын мен ол бейнелеген әлем арасындағы еңсерілмейтін қашықтыққа» назар аударды. Оның консервативті, монархистік және «нигилисттерге» қарсы көзқарастарын білдіретін кейінгі туындыларын Достоевский де қолдады, ол бірнеше рет Майковты Ресейдің ең ірі ақыны деп жариялады. 1895 жылы «Брокгауз және Эфрон энциклопедиялық сөздігінде» жариялаған мақаласында философ және сыншы Владимир Соловьев Майковтың ерекше белгілері «сергек, ойлы тон, күрделі үлгілер, ерекше және жеке стиль (формада, бірақ түстерде емес), салыстырмалы түрде сәулесіз лирикалық жағы, соңғысы егжей-тегжейге тым көп көңіл бөлгендіктен, көбінесе бастапқы шабыт есебінен зардап шегеді» екенін айтты. Сыншының пікірінше, Майковтың ең жақсы туындылары «күшті және көркем, тіпті ерекше дыбыстық болмаса да». «Ол ежелгілік ғалымы еді және оның дарыны, өзі мойындағандай, ғылым отында шынықтырылып, нығайтылды». Классицизмді жақтаушы ретінде оның жаны осы рухты толық сезінуге немесе ежелгі гректердің зиялылық еркіндігін қабылдауға жеткілікті терең немесе таза болған жоқ. Наядтар, нимфалар, музалар мен дриадалар мекендейтін өлеңдер өте әдемі, және сіз осы ежелгі аңыздарға таңғаласыз. Бірақ ол сізге бір сәтке де ұмытуға мүмкіндік бермейді, өйткені оның ежелгі батырлары үшін өмірдің өзі, ол үшін тек аңыз, оның өзіне ешқашан сенбеген «ақылды өтірік» болды. Майковты Иван Крылов пен Иван Гончаровпен бірге «ойға дамылғандар» санатына жатқызып, Аненский былай деді: «Ол сұлулықты іздеу және оның бейнелерін жасау табиғи және оңай болған, табиғаттың өзі олардың жандарын сұлулықпен толтырған сирек гармониялық мінезді адамдардың бірі болды. Мұндай адамдар, рационалды және ойлы, ынталандыру, мақтау, дау-дамай, тіпті жаңа әсерлерге мұқтаж емес, олардың көркемдік бейнелері топырақтан өсіп шыққандай. Мұндай ойлы ақындар ойлары анық, бейнелері мүсіндей болады», - деді сыншы. 1850 жылдардың ортасына қарай Майков «таза поэзия» доктринасының типтік жақтаушысы атына ие болды, бірақ оның ұстанымы ерекше болды. Дегенмен, Приманың айтуынша, «Майков мақтанға құштар болған жоқ және тіпті «көпшілік» деген сөзді айтқанда да өзін жоғары лауазымда деп ойламаған. Оның адамдармен қарым-қатынас жасау қажеттілігі әрқашан айқын («Жазғы жаңбыр», «Шөп шабу», «Түнгі шабындықтар», «Неаполь альбомы»). Бірақ ол өзінің «халық ақыны» ретіндегі әлеуетін толыққанды пайдалана алмады». «Майковты Пушкин, Лермонтов, Колцов немесе Некрасов сияқты алыптармен теңеуге болмайды», - деп тұжырымдады сыншы, бірақ ол әлі де «орыс поэзиясының тарихында аса маңызды орын алады», ол оны зор байытты. Майковтың дебюті жылдарында, Приманың айтуынша, «орыс поэзиясы әлі де жас болғандықтан, тіпті ағартушы ретінде, Майков өзінің тарих туралы энциклопедиялық білімімен және әрбір жаңа тақырыпқа ғылыми зерттеу саласы ретінде қарауымен сол кездегі орыс әдебиетінде бесiз рөл атқарды». «Оның «антологиялық» жанрға жасаған керемет шабуылдары, сондай-ақ классикалық туындыларының аудармалары бүкіл орыс әдебиетін жылытқан және оның дамуын жеделдеткен бір түрлі «антикалық Гольфстрім» құрады», - деп келісті тағы бір зерттеуші Ф.Ф. Зелинский. Майковтың ең жақсы өлеңдері («Жас қызға», «Шөп шабу», «Балық аулау», «Саяхатшы»), сондай-ақ славян және батыс ақындарының аудармалары және «Игорь полкі туралы сөздің» поэтикалық нұсқасы, Приманың айтуынша, орыс поэзиясының классикасына жатады.