Кіріспе

Корольдік сарай Варшавада, Польшада орналасқан. infobox ғимарат. name = Wilanów Palace. native name = Pałac w Wilanowie. image = Garden facade of the Wilanów Palace, 2019, 02. jpg. image size = 280px. alt = caption = Бақтан қарағандағы фасад көрінісі. former names = бұрынғы атаулары. alternate names = басқа атаулары. map type = Poland. map alt = карта. map caption = Польша ішіндегі орналасқан жері. building type = Сарай. architectural style = Барокко. structural system = құрылымдық жүйе. cost = құны. location = Варшава, Польша. client = Ян III Собеский. owner = Варшавадағы Ұлттық мұзей. current tenants = Виланув сарайы мұражайы. landlord = жер иесі. coordinates = координаттар. altitude = биіктігі. start date = 23 сәуір 1677 жыл. completion date = 1696 жыл. Виланув сарайы мен саябағы мәдени шаралар мен концерттерге, соның ішінде Роза бағындағы жазғы корольдік концерттерге және Халықаралық жазғы ерте музыка академиясына қонақжай болады. Сарай Варшаваның ескі қаласының басқа элементтерімен бірге Польшаның ресми ұлттық тарихи ескерткіштерінің бірі болып табылады (Pomnik historii), ол 1994 жылдың 16 қыркүйегінде белгіленген. Оның тізімін Польшаның Ұлттық мұралар кеңесі жүргізеді. 2006 жылдан бері сарай Еуропа корольдік резиденцияларының халықаралық қауымдастығының мүшесі.

Тарих

Виланов сарайы 17 ғасырдың соңғы ширегінде король Ян III Собеский үшін салынған, кейіннен басқа иелері оны кеңейтті. Ол, «кіреберіс алаңы мен бақша арасында» (entre cour et jardin) салынған, барондық қала маңындағы тұрғын үйлердің ерекше типін көрсетеді. Оның архитектурасы ерекше, жалпы еуропалық өнер мен ерекше поляк құрылыс дәстүрлерінің үйлесімі. Ян III Собеский 1696 жылы қайтыс болғаннан кейін сарай оның ұлдарына, содан кейін танымал магнаттар отбасылары – Сиеньявскилер, Чарторыйскилер, Любомирскилер, Потоцкилер және Корчак елтаңбасының иесі Бранектерге тиесілі болды. 1720 жылы сарайды поляк мемлекет қайраткері Эльжбета Сиеньявска сатып алып, оны кеңейтті. Әр иеленуші сарайдың интерьерін, сондай-ақ бау-бақшаларын және аумағын сол кездегі мода мен қажеттіліктерге сәйкес өзгертіп отырды. 1778 жылы мүлік «Көк маркиза» атанған Изабелла Любомирскаяға мұра болып өтті. Еуропалық және Шығыс өнерінен басқа, сарайдың орталық бөлігі король Ян III Собеский мен даңқты ұлттық өткенді еске алуға арналған көрмелерді ұсынды. Сарайға екінші дүниежүзілік соғыста неміс әскерлері зиян келтірді, бірақ ол 1944 жылғы Варшава көтерілісінен кейін бұзылмады. Соғыстан кейін сарай қайта жаңартылды және Германиядан ұрланған коллекцияның көп бөлігі елге қайтарылды. 1962 жылы ол қайтадан жұртшылыққа ашылды.

Сыртқы құрылымы

Құрылысты Августин Винсенті Локчи жобалаған. Сарайдың сәулеті әртүрлі құрылыс дәстүрлерінің бірегей мысалы болып табылады, ол поляк аристократиялық сарайларын, итальяндық қалалық виллаларын және француз сарайларын (entre cour et jardin) еске салады, олардың әр жағында екі сопақ қанат орналасқан. Құрылыстың бірінші кезеңінде, 1677 және 1680 жылдар аралығында, ғимарат төрт нишалы мұнаралары бар бір қабатты шаршы ғимаратқа жалғанған типтік поляк сарайы болды. 1681 және 1688 жылдар аралығында ғимарат кеңейтіліп, мұнаралармен аяқталатын екі галереялық қанат қосылды. Бұл жаңа келбеті, әлдебір Палладионың Монтаньяна вилласынан шабыттанған болуы мүмкін. Ол идеологиялық және көркемдік бағдарламаға жауапты болды, онда монархты, оның әйелін және Республиканы даңқтап, бюстер мен ежелгі тұлғалардың, құдайлардың, римдік императорлар мен императрицалардың (Диоскурлар, Зевс Амон, Сибилла, Ромул, Рея Сильвия, Ұлы Александр, Клеопатра, Дидо және Веспасиан сияқты) бейнелері маңызды рөл атқарды. Сондай-ақ, Бүркіт және Погоня, Одақтың аймақтарының (Мазовия және Үлкен Польша, Самогития, Қызыл Рутения және Корольдік Пруссия) тұлғалары бейнеленген. Бұл мүсіндерді Андреас Шлютер (көптеген рельефтер және қасбеттің басқа да екіншілік элементтері), Стефан Шванер және Вилановтың Антони есімді әкдекораторы жасады. Кейбір мүсіндерді Луи Виллемсен және Артус Квеллин Ескінің шеберханасында Төмен елдерде жасап, Гданьскіге жеткізіп, содан кейін Варшаваға тасыды. Оңтүстік қабырғадағы Хронос бейнеленген сәнді күн сағаты және солтүстік қабырғадағы Уран бейнеленген қарама-қарсы композиция патшаның өкімет кезінде Серениссимада ғылым мен тәртіпке деген қамқорлығын көрсетуге арналған. Олар Иоганн Гевелий (астрономиялық аспектісі), Адам Адаманди Кочанский (математикалық аспектісі) және Августин Локчидің (көркемдік аспектісі) жобалары бойынша Вилановтың Антонисымен орындалды. Король бастама көтерген, ауланы қамтитын бүйір қанаттарды оның қайтысынан соң ұзақ уақыт өткенде Эльжбета Сиенявска салдырды. Олар 1720 және 1729 жылдар аралығында кеңейтудің төртінші кезеңінде салынды. Ол, Джованни Спацционың жобасына сәйкес, сарайды француз стиліндегі шағын сарайға айналдырды, оның екі жаңа қанаты 17 ғасырғы корпус де логиске үйлесімді болды. Бұл жұмыс үшін ол бұрын аталған Спаццио, Иоганн Зигмунд Дейбел, Йозеф Фонтана, Ян Ежи Плерш және Джованни Росси сияқты ең танымал сәулетшілер мен суретшілерді жұмысқа алды. Алғашқы патша сарайы Иоанн III-нің ерліктерін бейнелейтін рельефтермен безендірілсе, жаңа қанаттар Сиенявсканың күйеуі және қайын атасы Адам Миколаж және Миколаж Иероним Сиенявскийдің (Собиескийдің серіктері) шайқастағы жетістіктерімен әшекейленді.

Ішкі кеңістік

Сарайдың ішкі кеңістігін әрлеуге ең белгілі поляк және шетелдік суретшілер қатысты. Бұл жұмыс суретшілер Мартино Алтомонте, Львовтық Ян Райзнер, Микеланджело Паллони, мүсінші Стефан Шванер және штукатуршылар Симон Йозеф Беллотти, Вилановтық Антони және Авраам Париске тапсырылды. Оларды ресми сарай суретшілері Клод Калло және кейіннен Ежи Симигиновский Элютер қадағалады. Соңғысы, сол заманғы ең ірі поляк суретшілерінің бірі, сарайдың келешектегі ішкі көрінісіне (мемлекеттік залдардағы төбелер, фрескалар) зор ықпал етті. XVII ғасырға қатысты сарай инвентаризацияларында Рембрандттың («Португалиялық раввин», «берет киген еврей қызы», «Патшалардың құрмет көрсетуі», «Ыбырайым мен Хажар», сарайдың «голланд бөлмесіндегі» қарт адамның портреті), Питер ван Лэр, «Бамбоччо» атымен танылған («Саяхатшылар»), Энтони ван Дейк («Гетсиман бағындағы Христос»), Фердинанд ван Кессель («шайқас көріністері», «аллегориялық суреттер» және «натюрморттар»), Рафаэль, Караччи ағайындылары, Гвидо Рени және Бернардо Строцци сияқты көрнекті заманауи және ежелгі шеберлердің туындылары тізілген. Бөлмелерде күміс қаптама, 11 тостағаннан тұратын күміс пирамида, үш қабатты күміс фонтан немесе Парсы шахының сыйлаған жібек балдахині сияқты құнды заттар болды. немесе екінші дүниежүзілік соғыс кезінде немістер тонаған (мысалы, Иоанн III-нің тасбақа қабығынан жасалған шкафы, қайтарылмаған). XVIII ғасырда сарайдың ішкі кеңістігін безендіруге тағайындалған суретшілердің қатарында итальяндық фреска суретшісі Джузеппе Росси болды, ол бөлмелерді «trompe l'œil» суреттерімен және штукатурлық әшекейлермен безендірді, ал Франческо Фумо мен Пьетро Иннокенте Компаретти оған көмектесті. Патшайым Мария Казимираның үлгісімен, өзін құдай ретінде бейнелейтін суретін сарай төбесіне салуға бұйрық берді. Эльжбета Сиеняуска Төменгі вестибюльді Флораның фрескасымен әшекейледі. Оның бастамасымен патшалық бөлмелердің қабырғалары Генуялық барқытпен жабылды. Екінші қабаттың қабырғалары, яғни Ұлы асхана, Аполлон, Минерва және Геркулес бейнеленген фрескалармен, «Virtus Heroica» (Батырлық ерлік) аллегориясы ретінде, Хебе «Venustas» (Сұлулық) символы ретінде бейнеленген паноплармен әшекейленді. Сиеняусканың қызы Мария Зофия Чарторыска сарайды ақ мәрмәрдан жасалған жаңа каминмен жабдықтады және оны әсем рококо жиегі бар айналармен безендірді. Август II патшамен жасалған келісімшартта Мария Зофия оны сарайды өзгертуге тыйым салды. Сондықтан оның іс-қимылдары оңтүстік қанаттағы «Ақ бөлме» деп аталатын жаңа асхананы аяқтаумен және аяқталмаған интерьерлерді безендірумен шектелді. Төбелер мен басқа суреттерді Жюльен Пуазон, Иоганн Самуэль Мок және Лоренцо Росси орындады, ал қытай бөлмесіндегі сәнді лак панельдерін Мартин Шнелл жасады.

Бақ

Сарайдың ажырамас бөлігі, дерлік бастапқысынан бері – бақ. Бастапқыда ол шығыс жағынан сарайды жартылай шеңбермен қоршаған барокколық итальян бағының сипатына ие болды. Өзінің құрамында бұл геометриялық бақ ежелгі үлгілермен және сарайдың орналасуымен үйлесімді болды. Ол әр бұрышында шам тәрізді екі беседкасы бар терассада орналасқан жоғарғы бақтан және төменгі бақтан тұрды. Сарайды қайта жаңартудың үшінші кезеңінде геометриялық бақ партерлері Андре Ле Нотрдың еңбектерінен шабыттанған француз стиліндегі тігістелген партерлермен алмастырылды. Сол кезде бақ Гданьск қаласынан Гаспар Рихтер жасаған алтын жалатылған қорғасын мүсіндерімен және Хенчиниден алынған вишня ағашының мәрмәрінен ойылған вазалармен сәнделді. 18 ғасырдың басында бақ кеңейтілді, барокконың кейінгі партерлік әшекейлері регенс мотивтерімен ауыстырылды, солтүстік бөлігінде Сиеняусканың Сзреньява гербі және оңтүстік бөлігінде оның монограммасы бейнеленді.