Кіріспе
Дәстүрлі латыш шөптер ликёрі
infobox сусындары
| name = Риганың қара бальзамы
| image = Rīgas Melnais balzams (Upeņu, klasiskais un Element).jpg
| image size = 300px
| caption = Риганың қара бальзамының жарты литрлік бөтелкелері: Қарақат, Түпнұсқа және Element (роммен)
| type = Ликёр
| abv = 45% (классикалық), 43% (XO), 40% (кофе), 30% (қарақат және вишня)
| proof = 60°–90°
| manufacturer = Latvijas Balzams
| distributor =
| origin = Латвия
| introduced = 1752
| discontinued =
| colour = Қара қоңыр (классикалық), қара күлгін (қарақат) немесе қара қызыл (вишня)
| flavour = Шырша, лайм, имбирь, какао, құмырша шөп және жидектердің үйлесімі. Дәстүр бойынша, нақты рецепті тек Бас ликёр шебері мен оның екі шәкірті ғана біледі. Қазіргі уақытта Риганың қара бальзамы Latvijas Balzams АҚ-сымен шығарылады және тарихында әртүрлі халықаралық көрмелерде 100-ден астам марапатқа ие болды. Жыл сайын 2 миллионнан астам бөтелке Риганың қара бальзамы өндіріліп, 30 елге экспортталады. Бальзамның қарақат, вишня және тіпті брендімен бірнеше түрлері бар. 1762 жылы Кунзе бальзамға арналған жарнаманы Rigische Anzeigen [de] газетінің 23 желтоқсан санында жариялады, онда оның емдік қасиеттері мен қолдану жөніндегі нұсқаулар сипатталды және оны шамымен мөрленген, көлемі белгісіз колбаларда, кружкаларда және бөтелкелерде, оның инициалдарымен (А. К.) бір штоф үшін екі мемлекеттік талерге сатуға ұсынды. Аңыз бойынша, Екатерина Ұлы Ресейге қайтып бара жатқанда Ригаға бірнеше күн демалуға тоқтаған. Келуінен кейін көп ұзамай ол ауыр сырқатқа шалдыққан, императордың жеке дәрігері көмектесе алмаған соң Кунзеге көмек сұралған. Екатерина Ұлыны емдеуде бальзамның табысы оған бүкіл Еуропаға танымалдық әкелді, ал Кунзе келесі 50 жылға бальзамды өндіруге эксклюзивті құқық алды. 1774 жылы "қоғамның денсаулығын жақсарту үшін" Рига билігі Авраам Кунзеден аталған бальзамның құрамын үйренген ағаш шебері Мартин Рослауға Кузенский бальзамын өндіру құқығын берді. Мартин Рослау 1783 жылы қайтыс болғанға дейін оны өндіріп отырды, содан кейін оны жалғыз қызы Мария Ядвига және бір жылдан кейін оның жаңа күйеуі Кристоп Стрицкий жалғастырды. Осының нәтижесінде бальзамның сатылымы күрт өсті және Ресей империясының кейбір қалаларында оны күшті арақ ретінде іше бастады. 1804 жылы Семен Лялучиннің ұлы және мұрагері Егор Лялучиннің фабрикасында 9200 штоф бальзам өндірілді, оның 4200-і шетелге сатылды, ал қалған 5000 келесі жылға сақталды. 19 ғасырда Риганың қара бальзамы ұлттық сусынға айналды және 19 ғасырдың ортасына қарай Рига, Лиепая, Бауска, Талси және Вентспилс қалаларындағы фабрикаларда өндірілді. 1845 немесе 1847 жылы 19 ғасырда Риганың ең ірі және ең танымал қара бальзам өндірушісі Вольфшмидт жұмысын бастады. 1918 жылы Латвия тәуелсіздігін жариялағаннан кейін де ол Риганың қара бальзамын өндіруді жалғастырды.
infobox beverage
| name = Riga Black Balsam
| image = Rīgas Melnais balzams (Upeņu, klasiskais un Element). jpg
| image size = 300px
| caption = Half litre bottles of Riga Black Balsam: Blackcurrant, Original, and Element (with rum)
| type = Liqueur
| abv = 45% (classic), 43% (XO), 40% (Coffee), 30% (Black Currant and Cherry)
| proof = 60°–90°
| manufacturer = Latvijas Balzams
| distributor =
| origin = Latvia
| introduced = 1752
| discontinued =
| colour = Dark brown (classic), dark purple (Black Currant) or dark red (Cherry)
| flavour = A combination of birch, lime, ginger, cocoa, liquorice baking spices and berries According to tradition, only the Head Liquor Master and two of his apprentices know the exact recipe. Nowadays, Riga Black Balsam is produced by JSC Latvijas Balzams and has received more than 100 awards at different international fairs throughout its history. More than 2 million bottles of Riga Black Balsam are produced each year and exported to 30 countries. There are several variations of the balsam with blackcurrants, cherries, and even brandy. In 1762, Kunze published an advertisement for the balsam in the December 23rd issue of the Rigische Anzeigen [de] newspaper, describing its purported healing properties and instructions for use and offering it in flasks, cruses and bottles of an unspecified volume sealed with wax with his initials (A. K.) pressed in them for a price of two state thalers for a shtof. According to a legend, Empress Catherine the Great was heading back to Russia and stopped in Riga for a few day respite. Shortly upon arrival, she fell very ill and Kunze was asked to step in after the empress's personal doctor proved helpless. The balsam's success in curing Catherine the Great provided it with popularity throughout Europe and Kunze with exclusive rights to produce the balsam for the next 50 years. In 1774, "to increase the health of society" Riga authorities granted the production rights of Kuzensky Balsam to carpenter Martin Roslau who "had had the opportunity to learn the composition of the said balsam from Abraham Kunze". Martin Roslau produced it until his death in 1783, after which it was continued by his only daughter Maria Jadwiga and a year later also by her new husband Cristop Strizky. Because of that, the sales of the balsam rose sharply and in some cities of the Russian Empire it was started to be consumed as a strong vodka. In 1804, the factory of Yegor Leluchin, the son and heir of Semyon Leluchin, employed six workers and one apprentice producing 9,200 shtofs of the balsam, of which 4,200 were sold abroad, while the remaining 5,000 were stored for the next year. In the 19th century, Riga Black Balsam had become a national drink and by the mid 19th century was already produced by factories in Riga, Liepāja, Bauska, Talsi and Ventspils. In either 1845 or 1847, Wolfschmidt, the biggest and best known producer of Riga Black Balsam in the 19th century, began its operations. It continued the production of Riga Black Balsam even after Latvia declared its independence in 1918.
Рецепттің жоғалуы мен қалпына келтіруі
Алғашқы рецепт 1939 жылы оның соңғы сақтаушылары, Шредер ағайындары Германияға қайтарылғаннан кейін жоғалып кетті. Рецепт 1950 жылы зауыт қызметкерлерінің бірлескен күш-жігерімен мұқият қалпына келтірілді, бұл қалпына келтіруде технолог Майга Подрачице маңызды рөл атқарды.
Латвия КСР кезінде Рига қара бальзамы жетіспеді, ол бағалы естелік пен сыйлыққа айналды, кейде тіпті қайта сыйланды. 1970 жылдары темір тығыны бар 45 градустық 300 граммдық Рига қара бальзамының бөтелкесі 9 рубль 10 копейка "контейнер құнын қоса алғанда" тұрды, ал балауызбен мөрленген тығыны бар ұқсас бөтелке 10 рубль 90 копейкаға сатылды.
Риганың қара бальзамының қазіргі нұсқалары
2019 жылы "Рига қара бальзамының" жаңа нұсқасы шықты, ол түпнұсқа бальзам экстрактымен, арабика кофе дәні мен корица экстрактының қосылған араласынан тұрады. 2020 жылы екі шектеулі шығарылым ұсынылды – 8 жылдық француз брендиімен араластырылған "Рига қара бальзамы XO" және "Рига қара бальзамы Шоколад және Иткан".
Данияда
Риганың қара бальзамы алғаш рет 18 ғасырдың соңында Марсталдан Ригаға сауда жасаған сауда кемелері арқылы Данияға таныстырылды. Одан кейін ол Дания теңізшілері арасында және бүкіл елдегі Дания кемелерінің медициналық жиынтықтарында тарады, Корольдік Гренландия сауда департаментінің кемелері үшін медициналық жиынтықтың маңызды бөлігі ретінде 1920 жылдардың басына дейін сақталды. Бүгінде Риганың қара бальзамы Марстал қаласындағы дүкендер мен пабтарда сатылады, онда оны дәстүрлі түрде аквавитпен бірге ішеді. 10–12 тамшы Рига қара бальзамы (жергілікті жерде жай ғана "Рига" деп аталады) бір шөлмек аквавитпен толықтырылып, жергілікті "Марсталлер" деп аталатын сусын дайындалады.
Өндіріс
Бастапқыда Кунзе бальзамы хош иісті судың (75%) және шалфей, ұсақжоңышқа тұқымы, нәркес жапырақтары, лаванда гүлдері, розмарин және корица қоспасынан тұратын. Қазіргі заманғы Рига қара бальзамы 24 табиғи ингредиенттен тұрады, оның ішінде 17 ботаникалық түр – қаражидек/көкжидек, малина, қайың бүршіктері, ащы шөп тамыры, нәркес жапырақтары, Артемизия абсинтиум сабақтары мен жапырақтары, имбирь тамыры, валериана тамыры, тәтті қамыс тамыры, мелисса жапырақтары мен сабақтары, жүрекше гүлдері, емен қабығы, ақшылгүл, бақажапырақ, қара бұрыш, Citrus aurantium қабығы және мускат жаңғағы. 45% спиртті ерітінді ботаникалық түрлермен араластырылып, 30 күн бойы емен шелектерде сақталып Рига қара бальзамының эссенциясы жасалады, содан кейін бал, карамель, табиғи шырындар және басқа да ингредиенттермен араластырылып, саз балқықтарға құйылады. Рига қара бальзамын таза немесе кофеге, ыстық шоколадқа, десерттерге, сироптарға, шоколадты ганашқа немесе дәстүрлі түрде мұзжұмсаққа қосып ішеді.