Гондурас аралдарының креол тілі

Кіріспе

Гондурас шығанағы аралдарында сөйленетін креол тілі – Гондурас мемлекетінің Шығанақ аралдары департаментінде (Гуанаха, Роатан, Утила) таралған ағылшын тілінің бір түрі. 2001 жылы "Этнолог" басылымында осы тілді 22 500 адам ана тілі ретінде қолданатыны хабарланған. Құрлықтағы адамдар бұл тілді "каракол" деп атайды, бұл сөздің мағынасы – "қоңғыз". Бұл тілдің тамыры Кайман аралдарындағы ағылшын тіліне саяды.

Фоналогия

Бей аралдары ағылшын тілінде дауыстылар сапасы бойынша әртүрлі болады. Роатан тілінде сөйлейтіндер оны көбінесе [ï] немесе [ʌ] деп естіледі, Утилиан тілінде сөйлейтіндер де солай естіледі (бірақ олардың арасында [ï] тепе-теңдігі [ʌ]-дан басым). Диалектіде көбінесе папоротник, шырша, қарағай дауыстыларының айырмашылығы байқалады. FUR дауыстысы Роатан тілінде сөйлейтіндерде негізінен [ʌ] ретінде естіледі. Утила тілінде сөйлейтін еркектердің үштен төрт бөлігі де осылай естіледі, ал әйелдердің бесеуден алтысы [ɛ̱] немесе [ï] деп естіледі. (Олардың арасында [ɛ̱] FERN дауыстысының ең көп таралған айтылуы, ал [ï] FIR дауыстысының ең көп таралған айтылуы.) Кейбір Утила тілінде сөйлейтіндер FUR дауыстысын [ɔ] деп естіледі, бірақ Роатан тілінде сөйлейтіндер үшін «құбыжық» [tɔɹtil] деп айтылуы да жиі кездеседі. FERN дауыстысы үштің ішіндегі ең әртүрлісі, себебі оның [ɔ(:)], [ɒ(:)], [ɑ(:)], [ʌ(:)], [ɛ(:)], [ɛ̱(:)] және [i(:)] сияқты түрлі айтылулары бар. Шамамен 12/18 Роатан тілінде сөйлейтін адам оны төменгі артқы дауысты ретінде естіледі, ал бұл Утилиан тілінде сөйлейтіндер үшін қалыпты емес. Утилиан тілінде сөйлейтін әйелдердің шамамен 5/6 бөлігі FERN дауыстысын алдыңғы дауысты ретінде естіледі, ал Роатан тілінде сөйлейтін 3/18 адам ғана оны алдыңғы дауыстымен естіледі (олардың жағдайында бұл ешқашан [i] деп естілмейді). Грэхам (1997) барлық сөйлеушілер «үйрену» және «қыз» сөздерінің дауыстыларын ажырататынын, ал 26/28 сөйлеуші «үйрену» дауыстысын «үшінші» және «құс» дауыстыларынан ажырататынын атап өтті. Ол сондай-ақ, Бей аралдары ағылшын тіліндегі папоротник, шырша, қарағай дауыстыларының айырмашылығы шотланд ағылшын тілінің әсерінен болуы мүмкін деп болжады, себебі бұл құбылыс сонда да бар, ал RP немесе GA диалектінің тарихи фонологиялық дамуына күшті ықпалы болмаған. Бей аралдары ағылшын тілі көбінесе ротикалық болып келеді. Көптеген ақ тілділер оны әрқашан айтады. Ол көбінесе дауыстыдан кейін, әсіресе қара тілділерде баса айтылмаған сөздің соңғы буынында жіберіліп айтылады. Бей аралдары ағылшын тілінде [v] және [w] дыбыстары арасында айырмашылық нашар. Екі дыбыс көбінесе біріктіріліп айтылады (кейде [b] дыбысымен, нәтижесінде whine, wine, vine, bine сөздерінің бірігуі) немесе қарама-қарсы позицияларда алмастырылады. Грэхам бұл жағдайға Тви тілінің, онда /v/ дыбысы жоқ, және басқа да Батыс Африка тілдерінің ықпалын келтіреді. Осыған ұқсас процесс Бермуда, Багам, Сабан, Винсент және басқа да Кариб ағылшын тілдерінде де кездеседі. Алайда, бұл дыбыстардың ([w] және [β]) бір фонеманың варианттары ретінде айтылуы да мүмкін. Уоренц сондай-ақ [w] дыбысы /a/, /ʌ/ және /ə/ дауыстыларынан бұрын, ал [β] басқа орталарда әртүрлі кездесетінін мәлімдейді. Алайда, Бей аралдары ағылшын тіліндегі фонемалық контраст барлық ортада бейтараптандырылады, мүмкін болатын айтылулар [w], [v], [β], [ɥ], [ʋ], [b] және [ɞ]. Грэхам [w̥] дыбысын ең көп таралған және /v/ дыбысын дауыстыдан кейін айтудың қалыпты жолы деп бағалайды. Сөз соңындағы /v/ дыбысы (have, live, love сөздерінде) келесі буынның әсерінен көтеріліп, [w̥] немесе [ɞ] сияқты сапасы бар дауысты ретінде айтылады. Бұл [ɐw̥], [ɛw̥] және [ɵw̥] сияқты дауыстық тізбектерге әкеледі. [w] дыбысы алдыңғы және артқы дауыстылардан бұрын айтылуы мүмкін, бірақ [i] және [e] дауыстыларынан бұрын айтылмайды. [ɥ] дыбысы тек [i] және [ɪ] дауыстыларынан бұрын ғана айтылады. [β] дыбысы [ɪ], [e] және [ɛ] дауыстыларынан бұрын айтылады. [v] дыбысы стандартты ағылшын тіліндегідей орындарда кездеседі, бірақ SE-де [w] дыбысы ешқашан кездеспейді. [v] дауысты аралықта немесе буын тобының бірінші элементі ретінде пайда болған кезде, оны мүлдем жіберіп айтуға болады. Бұл [nɒ:r] (ешқашан), [hʌn] (бар) және [pe:d] (асфальт) сияқты айтылуларға әкеледі. [b] дыбысы креолдық ықпалға түскен тілділер арасында кездейсоқ кездеседі.

The vowel varies in quality in Bay Islands English. Roatan speakers usually realize it as either [ï] or [ʌ], as do Utilian speakers (although among them, the balance favors [ï] over [ʌ]). The dialect largely features the fern fir fur split. The FUR vowel is predominantly realized as [ʌ] by Roatan speakers. About 3/4 of male Utila speakers also realize it in this way, but about 5/6 of female Utila speakers realize it as either [ɛ̱] or [ï]. (Among them, [ɛ̱] is also the most common pronunciation for the FERN vowel, while [ï] is also the most common pronunciation for the FIR vowel.) Some Utila speakers also realize the FUR vowel as [ɔ], although pronouncing "turtle" as [tɔɹtil] is also common for Roatan speakers. The FERN vowel is the most varied of the three, as it has possible realizations like [ɔ(:)], [ɒ(:)], [ɑ(:)], [ʌ(:)], [ɛ(:)], [ɛ̱(:)], and [i(:)]. Approximately 12/18 Roatan speakers pronounce it as a low back vowel, while this is not the norm for Utilian speakers. Approximately 5/6 Utilian female speakers pronounce the FERN vowel as a front vowel, while only about 3/18 Roatan speakers pronounce it with a front vowel (in their case, it is never pronounced as [i]). Graham (1997) has noted that all speakers make a distinction between the vowel qualities in the words "learn" and "girl", while 26/28 speakers distinguish the vowel in "learn" from those in "third" and "bird". He has also theorized that the fern fir fur split in Bay Islands English is likely a result of influence from Scottish English, which also has this phenomenon, and neither RP nor GA having a strong dominant influence on the dialect's historical phonological development. Bay Islands English is generally rhotic. Most white speakers always pronounce it as It is often elided in post vocalic, and especially in unstressed word final position, among black speakers. Bay Islands English has poor distinction between the sounds [v] and [w]. The two sounds are often merged with each other (and sometimes, [b], resulting in a four way whine wine vine bine merger) or substituted in opposing positions. Graham cites the influence of the Twi language, which lacks /v/ in its phoneme inventory, and other West African languages with the same feature as a likely cause for this. A similar process also occurs in Bermudian, Bahamian, Saban, Vincentian, and other Caribbean Englishes. However, it is also possible for these sounds ([w] and [β]) to be realized as variants of a single phoneme. Warantz also claims that [w] occurs categorically before /a/, /ʌ/, and /ə/ and variably with [β] in all other environments. However, the phonemic contrast in Bay Island English is generally neutralized in all environments, with possible realizations including [w], [v], [β], [ɥ], [ʋ], [b], and [ɞ]. Graham has judged [w̥] as the most common realization, and the usual realization of /v/ post vocally. A word final /v/ (as in have, live or love) is often raised through the influence of the following element, thus causing it to be realized as either [w̥] or a vowel with a [ɞ] like quality. This results in intervocal sequences such as [ɐw̥], [ɛw̥], and [ɵw̥]. [w] can occur before both front and non front values, and it is only unlikely to occur before [i] and [e]. [ɥ] can only occur before [i] and [ɪ]. [β] occurs before [ɪ], [e], and [ɛ]. [v] occurs in the same positions as in Standard English, but never where SE has [w]. Whenever [v] occurs intervocally or as the first element of a consonant cluster, it may be dropped altogether. This results in pronunciations such as [nɒ:r] (never), [hʌn] (having) and [pe:d] (paved). [b] is found sporadically among creole influenced speakers.