Халим Әбдел Мессих Эль-Даб: Египет-Америка композиторының өмірі мен шығармашылығы

Кіріспе

Мысырлық-американдық классикалық композитор (1921–2017)

Халим Абдул Мессия Эль Дабх (حليم عبد المسيح الضبع, Ḥalīm ʻAbd al Masīḥ al Ḍabʻ; 4 наурыз 1921 – 2 қыркүйек 2017) – мысырлық-американдық композитор, музыкант, этномузыколог және педагог, алты онжылдыққа созылған мансабы бар. Ол электрондық музыканың ерте дамушыларының бірі ретінде әйгілі. 1944 жылы ол таспалық музыканың, немесе musique concrète-тің ең алғашқы белгілі туындыларының бірін жазды. 1950 жылдардың соңынан 1960 жылдардың басына дейін Колумбия-Принстон электрондық музыка орталығында маңызды еңбектер атқарды.

Ерте өмір

Эль Даб Мысырдың Каир қаласындағы Сакакиниде дүниеге келіп өсті. Ол бұрын Асиут провинциясының Абутиг ауылынан көшіп келген, ірі және жайлы өмір сүретін копт христиан отбасының мүшесі еді. Отбасының аты "гиена" деген мағынаны білдіреді және Мысырда жиі кездеседі. 1932 жылы отбасы Каирдің маңындағы Хелиополиске көшті. Әкесінің ауыл шаруашылығымен айналысуына байланысты, ол 1945 жылы Фуад I университетін ауыл шаруашылығы инженері мамандығы бойынша бітірді, сонымен қатар музыканы өздігінен оқып, орындап, шығармалар жазды. Басты табысы ауыл шаруашылығы консультанты ретіндегі жұмысы болғанымен, ол 1940 жылдардың ортасынан соңына дейін Мысырда жаңашыл композициялары мен фортепианодағы шеберлігімен танылды.

Қайырда электронды музыканың алғашқы кезеңдері

Каирде студент кезінде Эль-Дабх электрондық музыкамен тәжірибе жасауды бастады. Эль-Дабх алғаш рет 1940 жылдардың басында сымды таспаға жазу құралдарымен дыбысты өңдеу тәжірибелерін жүргізді. 1944 жылға қарай, ол таспалық музыканың ең ерте белгілі туындыларының бірін жазды. 1949 жылы Каирдегі Барлық Әулиелер соборындағы сәтті өнер көрсетілісінен кейін, АҚШ елшілігінің өкілі оны АҚШ-та оқуға шақырды.

АҚШ-қа көшіп бару

1950 жылы Фулбрайт стипендиясымен (1948 жылғы Смит-Мундт заңы арқылы Мысыр да қамтылған) Америка Құрама Штаттарына келген Эль Даб Нью-Мексико университетінде Джон Дональд Робб пен Эрнст Кренекпен композицияны оқыды; Фрэнсис Джад Кукпен Нью-Ингланд музыка консерваториясында; Беркшир музыка орталығында Аарон Копланд, Ирвинг Файн және Луиджи Даллапиколамен; ал Брандейс университетінде Ирвинг Файнмен. Эль Даб пен оның отбасы Нью-Джерси штатының Демарест қаласында үй жалдап тұрды, кейін Нью-Джерси штатының Крескилл қаласында үй сатып алып, біраз уақыт тұрды. Эль Дабх 1950-жылдардағы Нью-Йорк жаңа музыка өнерінің бір бөлігіне айналды, оған Генри Коуэлл, Джон Кейдж, Эдгард Варезе, Алан Хованнесс және Пегги Гланвилл Хикс сияқты бірдей ойлы композиторлар да қосылды. Ол 1961 жылы АҚШ азаматтығын алды. Эль Дабтың шығармаларының ішінде Марта Грэмге арналған төрт балет, соның ішінде оның шедеврi – «Клайтемнестра» (1958), сондай-ақ «One More Gaudy Night» (1961), «A Look at Lightning» (1962) және «Lucifer» (1975) бар. Оның көптеген композициялары ежелгі Мысыр тақырыптарына немесе мәтіндеріне негізделген, мысалы, 1961 жылдан бері Гизаның Ұлы пирамидасының жанындағы Дыбыс пен Жарық шоуы үшін жазылған оркестрлік/хорлық музыкасы әр кеш сайын орындалады. Эль Дабтың негізгі аспаптары – фортепиано және дарбуха (мысырлық тостаған немесе құмыра пішіндес қол барабаны, оның корпусы отта қатайтылған саздан жасалған), сондықтан оның көптеген шығармалары осы аспаптарға арналған. 1958 жылы ол дарбуха мен скрипкалық оркестрге арналған «Фантазия Тахмиел» атты шығармасының жетекші партиясын Нью-Йорктегі премьерада орындады (бұл аспапты пайдаланған алғашқы оркестрлік шығарма болуы мүмкін), Леопольд Стоковский басқарған оркестрмен бірге. 1959 жылы ол Нью-Йорк перкуссиялық триосы үшін Үндістаннан келген соқпалы аспаптар ансамбліне бірнеше шығармалар жазды.

Колумбия-Принстон электронды музыка орталығы

1955 жылы Отто Луенинг пен Владимир Ушачевскиймен танысқаннан кейін, сол кезде Эль Даб он жылдан бері электрондық музыкамен тәжірибе жасап жатқан болатын, олар кейіннен оны 1959 жылы Колумбия-Принстон электрондық музыка орталығына алғашқы сыртқы композиторлардың бірі ретінде шақырды. Ол студияның алғашқы жылдарымен байланысты ең ықпалды композиторлардың біріне айналды. Эль Дабтың сөздік өнер, ән салу және перкуссиялық дыбыстарды электрондық сигналдармен және өңдеумен біріктірудегі ерекше тәсілі орталықтағы алғашқы электроакустикалық техникалардың дамуына маңызды үлес қосты. Ол 1961 жылға дейін үзіліс-үзіліс жұмыс істеді, 1959 жылы ғана оның сегіз электрондық туындысы жарық көрді, соның ішінде көп бөлімді электрондық музыкалық драмасы «Лейла және ақын». Оның музыкалық стилі Милтон Баббиттің және орталықта жұмыс істейтін басқа да сериялық композиторлардың математикалық шығармаларынан өзгеше болды. Эль Дабтың этномузыкалогияға деген қызығушылығы және халық музыкасын электрондық дыбыстармен үйлестіруі оның туындыларын өзгешелігімен ерекшелендірді. Эль Дабхтың айтуынша: «Шығармашылық процесс материалмен өзара әрекеттесуден туындайды. Егер сіз идеялар мен ойларға ашық болсаңыз, музыка сізге келеді». Әсіресе «Лейла және ақынның» «органикалық текстуралары мен жабайы энергиясы» көптеген ерте электрондық музыка композиторларына шабыт берді. «Лейла және ақын» шығармасында «көңілді, эхолы дауыс, сонар сигналдары, бұрмаланған удтар, металлға ұқсайтын перкуссия» және «көлеңкелі, өзгермелі арман музыкасы» бар. Ол жазған басқа туындылардың ішінде 1959 жылғы «Ақ дыбыстағы медитация», «Альцибиадтың Сократқа арналған монологы» және «Электроника және сөз», сондай-ақ 1961 жылғы «Венеция» туындылары бар, ол Стив Рейхтің 1960 жылдардың ортасындағы далалық жазбаларымен сабақтас келеді. Эль Дабх сонымен қатар батыс авангарды музыкасына «египеттік халық сезімталдығын» енгізуге көмектесті. Оған Отто Луенингпен бірлескен жұмыстар, қоршаған ортаның жазбалары және сыммен жасалған жазбалар кіреді, олар туралы жазбаларда «электрондық музыканың ең алғашқы мысалы» деп айтылған.

After having become acquainted with Otto Luening and Vladimir Ussachevsky by 1955, by which time El Dabh he had been experimenting with electronic music for ten years, they later invited him to work at the Columbia Princeton Electronic Music Center in 1959 as one of the first outside composers there, where he would become one of the most influential composers associated with the early years of the studio. El Dabh's unique approach to combining spoken words, singing and percussion sounds with electronic signals and processing contributed significantly to the development of early electroacoustic techniques at the center. He worked there sporadically until 1961,

El Dabh produced eight electronic pieces in 1959 alone, including his multi part electronic musical drama Leiyla and the Poet, His musical style was a contrast to the more mathematical compositions of Milton Babbitt and other serial composers working at the center, with El Dabh's interest in ethnomusicology and the fusion of folk music with electronic sounds making his work stand out for its originality. According to El Dabh: "The creative process comes from interacting with the material. When you are open to ideas and thoughts the music will come to you." The "organic textures and raw energy" of Leiyla and the Poet in particular inspired many early electronic music composers. Leiyla and the Poet also featured a "sonorous, echoing voice, sonar signals, distorted ouds, percussion that sounds like metal," and "shadowy, shifting dream music." Other works he composed there include the 1959 pieces "Meditation in White Sound", "Alcibiadis' Monologue to Socrates", and the chimey, rhythmic "Electronics and the Word", as well as the 1961 piece "Venice" which is reminiscent of Steve Reich's field recording experiments in the mid 1960s. El Dabh also helped introduce an "Egyptian folk sensibility" to Western avant garde music. includes a collaboration with Otto Luening, environmental recordings, and wire recordings that the liner notes cite as "arguably the earliest example of electronic music."

Кейінгі өмірі мен мансабы

Бела Барток сияқты, Эль Даб әртүрлі елдерге көптеген зерттеу сапарларын жүргізді, дәстүрлі музыканы жазды және басқа да құжаттады, ал оның нәтижелерін композицияларын және оқытуын байыту үшін пайдаланды. 1959 жылдан 1964 жылға дейін осы сапарлардың ең маңыздысы Мысыр мен Эфиопияның барлық жерін зерттеуді қамтыды, ал кейін Мали, Сенегал, Нигер, Гвинея, Заир, Бразилия және басқа да бірнеше елдегі далалық жұмыстар жүргізілді. 1970 жылдары Эль Даб Смитсонов институтының консультанты болып қызмет етті және Египет пен Гвинеяның дәстүрлі қуыршақ театрын зерттеуді жүргізді. Эль Даб Эфиопияның Аддис-Абеба қаласындағы Хайле Селасси I университетінде (қазіргі Аддис-Абеба университеті) музыка бойынша доцент, Говард университетінде африкалық зерттеулер профессоры (1966–69) және Кент мемлекеттік университетінде музыка және панафрикалық зерттеулер профессоры (1969–91) болды; ол 2012 жылға дейін жартылай штат бойынша африкалық зерттеулер курстарын оқыта берді. Ол алған наградалар мен құрметтердің арасында екі Фулбрайт стипендиясы (1950 және 1967), үш Макдауэлл колониясының резиденциясы (1954, 1956 және 1957), екі Гуггенхайм стипендиясы (1959–60 және 1961–62), екі Рокфеллер қорының стипендиясы (1961 және 2001), «Композитормен танысу» гранты (1999), Огайо өнер кеңесінің гранты (2000) және екі құрметті докторлық диплом (Кент мемлекеттік университеті, 2001; және Жаңа Англия консерваториясы, 2007) бар. Эль Даб копт тегінің ең танымал композиторларының бірі және оның шығармалары Мысырда жоғары бағаланады, онда ол осы елдің «екінші буын» заманауи композиторларының ең көрнекті өкілі саналды. 2002 жылдың сәуір айында ол өзінің туған жеріне шақырылды, Александриядағы жаңадан салынған Александрия кітапханасында оның музыкасының фестивалі өтті; ұсынылған композициялардың көп бөлігі египеттік тыңдарман үшін алғаш рет орындалды. Эль Дабтың көптеген партитуралары C. F. Peters Corporation баспасында жарияланған, ал оның музыкасын Folkways және Columbia лейблдері жазды. Бұрын жарияланбаған туындыларды Halim El Dabh Music, LLC компаниясының атынан Дебора Эль Дабх шығарады. Композитордың алғашқы өмірбаяны, Денис А. Сеакрист жазған «Халим әл-Дабхтың музыкалық әлемі» атты кітабы 2003 жылы Кент мемлекеттік университетінің баспасында жарық көрді. Ол 1997 жылы өмір бойы дос және шебер дауылшы Бабатунде Олатунжимен бірге WinterStar симпозиумында және Starwood фестивалінде жиі өнер көрсетті, ал 2002 жылы Эль Дабтың дәстүрлі африкалық қасиетті музыка концерті жазылды. 2003 жылы ол Рутд Рут тобының Муруга Букер, Бадал Рой, Сикиру Адеподжу, Джефф Розенбаум және Джим Донованмен бірге қайтыс болған Олатунджиге арналған үш күндік құрметке ие болды. 2005 жылы ол Иоганнесбургте өткен Unyazi 2005-те өнер көрсетіп, семинарлар өткізді, бұл Африкада өткізілген алғашқы электронды музыка симпозиумы және фестивалі болды. Ол халықаралық кәсіби музыкалық бауырластық – Delta Omicron ұлттық меценаты болды.

Like Béla Bartók before him, El Dabh conducted numerous research trips in various nations, recording and otherwise documenting traditional musics and using the results to enrich his compositions and teaching. From 1959 to 1964, the most significant of these trips included investigations of the musics across the length and breadth of Egypt and Ethiopia, with later fieldwork being conducted in Mali, Senegal, Niger, Guinea, Zaire, Brazil, and several other nations. During the 1970s, El Dabh served as a consultant to the Smithsonian Institution and conducted research on the traditional puppetry of Egypt and Guinea. El Dabh served as associate professor of music at Haile Selassie I University (now Addis Ababa University) in Addis Ababa, Ethiopia, professor of African studies at Howard University (1966–69), and professor of music and Pan African studies at Kent State University (1969–91); he continued to teach courses in African studies there on a part time basis until 2012. Among the awards and honors he has received are two Fulbright awards (1950 and 1967), three MacDowell Colony residencies (1954, 1956, and 1957), two Guggenheim Fellowships (1959–60 and 1961–62), two Rockefeller Foundation fellowships (1961 and 2001), a Meet the Composer grant (1999), an Ohio Arts Council grant (2000), and two honorary doctorates (Kent State University, 2001; and New England Conservatory, 2007). El Dabh is one the best known composers of Coptic descent and his works are highly regarded in Egypt, where he was considered the foremost living composer among that nation's "second generation" of contemporary composers. He was invited back to his homeland in April 2002 for a festival of his music at the newly constructed Bibliotheca Alexandrina in Alexandria, Egypt; most of the compositions presented were heard by the Egyptian public for the first time. Many of El Dabh's scores are published by the C. F. Peters Corporation and his music has been recorded by the Folkways and Columbia labels. Previously unpublished works are also being produced by Deborah El Dabh of Halim El Dabh Music, LLC. The first biography of the composer, The Musical World of Halim El Dabh by Denise A. Seachrist, was published by the Kent State University Press in 2003. He was a frequent performer and speaker at both the WinterStar Symposium and the Starwood Festival, where he performed with lifelong friend and master drummer Babatunde Olatunji in 1997, and where El Dabh's concert of traditional sacred African music was recorded in 2002. In 2003 he was part of a three day tribute to the late Olatunji called the SpiritDrum Festival, with Muruga Booker, Badal Roy, Sikiru Adepoju, Jeff Rosenbaum, and Jim Donovan of Rusted Root. In 2005 he performed and ran workshops at Unyazi 2005 in Johannesburg, which was the first electronic music symposium and festival to be hosted in Africa. He was a National Patron of Delta Omicron, an international professional music fraternity.

Түп ата-бабалары мен жеке басы

2003 жылы Денис А. Сихрист жазған өмірбаянында Эль-Дабтың көп қабатты этникалық және нәсілдік өзіндігі сипатталған. Мысырда студент кезінде ол Гамал Әбдел Насердің дін мен саясатты бөліп қарауы мен панарабизм идеяларынан әсерленді, бірақ Насер Мысырдың копттарына қарсы жүйелі кемсітушілікке қарсы шара қолданбағанда арабтық өзіндігіне көңілі тоқталды. Америка Құрама Штаттарына көшіп келген соң Эль-Даб нәсілшілдікке тап болды. Ол Жоғарғы (Оңтүстік) Мысырдан шыққандықтан, Америкаға көшіп келген көптеген мысырлықтарға қарағанда терісі қараңғырақ екенін айтады. Эль-Даб афроамерикандық қауымды қолдауымен және азаматтық құқықтарды қорғау жолындағы белсенділігімен белгілі болды, ол мұның өзінің нәсілшілдікке ұшыраған тәжірибесінен туындағанын айтады. 1950-1960 жылдар аралығында ол түрлі азаматтық құқықтар ұйымдарына қаржылай көмек көрсетіп, олармен бірге шеруге қатысты. Оның афроамерикандық мәдениетпен байланысы Ховард университетінде музыка және афроамерикандық тағылымдарын оқытқанда одан да нығайды.

Жеке өмір және өлім

Халим әл-Даб екі рет үйленген. Оның Мэрибелл Хайдпен алғашқы некесі ажырасып бітті. Екінші некесі 1978 жылдан бастап, өмірінің соңына дейін Дебора Джейкенмен жалғасты. Мэрибелл Хайдтан Шадия мен Амира есімді екі қызы, ал Дебора Джейкеннен Хабиб есімді бір ұлы болды. Халим әл-Даб 2017 жылдың 2 қыркүйегінде Огайо штатының Кент қаласындағы үйінде 96 жасында қайтыс болды.