Кіріспе

Германияда жаппай қырып-жоятын қару (ЖҚҚ) өндіруге техникалық мүмкіндік болғанымен, Екінші дүниежүзілік соғыстан бері ол мұндай қару өндіруден бас тартты. Дегенмен Германия НАТО-ның ядролық қаруды бөлісу шарттарына қатысып, АҚШ-тың ядролық қаруын жеткізуге дайындық жүргізеді. Ресми мәлімет бойынша, Германияның Бюхель қаласында 20 АҚШ ядролық қаруы орналасқан. Бұл сан көбірек немесе азырақ болуы мүмкін, бірақ қарудың нақты саны мемлекеттік құпия саналады. Германия ядролық қару жасауға қабілетті елдердің қатарында, бірақ Ядролық қаруды таратпау шарты және "Екі плюс Төрт" шарты бойынша оны жасауға келіспеген. Көптеген өнеркәсіптік елдермен бірге Германия да қауіпті заттарды, химиялық қаруды және басқа да ЖҚҚ жасауға қолданылатын компоненттерді өндіреді. Ұлыбритания, Нидерланды, Үндістан, АҚШ, Бельгия, Испания және Бразилия компанияларымен қатар, неміс компаниялары да Иракқа Иран-Ирак соғысы кезінде химиялық соғыс жүргізу үшін қолданған химиялық агенттердің алдынан өтетін заттарын (прекурсорларын) жеткізді.

Бірінші дүниежүзілік соғыс

Бірінші дүниежүзілік соғыстағы маңызды күштердің бірі Германия қыша газы және фосген сияқты химиялық қаруды жасап, қолданған алғашқы ел болды. Мұндай қарулар кейіннен одақтастар тарапынан да қолданылды. Ұлы соғыста химиялық қарудың қолданылуы 1899 жылғы Гаага декларацияларының IV.2 тармағы – «Тек уытты газдарды тарату мақсатындағы оқ-дәрілерді қолдануға тыйым салу туралы декларация» – мен, сондай-ақ 1907 жылғы Гаага конвенциясының құрлықтағы соғысқа қатысты ережелерін бұзған деп есептеледі. Аталған конвенция соғыста «у немесе залал келтіретін қаруды» қолдануға тыйым салады.

Екінші дүниежүзілік соғыс

Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде Германия ядролық қару жасау бойынша сәтсіз жоба жүргізді. Неміс ғалымдары соғыс кезінде басқа химиялық қаруларды зерттеуді, соның ішінде адамдарда қыша газымен тәжірибелер жүргізуді де атқарды. Алғашқы жүйке газын 1937 жылы неміс зерттеушісі Герхард Шредер ойлап тапты. Соғыс кезінде Германия табун, зарин және соман жинады, бірақ оларды майданда қолданбады. Германия барлығы шамамен 78 000 тонна химиялық қару өндірді. Совет әскері Берлинге жақындаған кезде де Адольф Гитлер советтерге қарсы соңғы шабуылда табунды қолданбауға шешім қабылдады. Табунды қолдануға Гитлердің қару-жарақ министрі Альберт Шпеер қарсылық танытты, ол 1943 жылы Гитлерге есеп беру үшін ИГ Фарбеннің жүйкелік заттар жөніндегі сарапшысы Отто Амбросты алып келді. Ол Гитлерге одақтастар соғыстың басында органофосфаттар (жүйкелік заттарды қамтитын органикалық қосылыстардың бір түрі) бойынша зерттеулерді жариялауды тоқтатқанын, жүйке газдарының негізгі сипаттамалары ғасыр басында жарияланғанын және одақтастар табун сияқты заттарды өндіре алмаған болуы мүмкін екенін хабарлады. Бұл шындықта солай емес еді, бірақ Гитлер Амбростың қорытындысын қабылдады және Германияның табун арсеналы қолданылмай қалды.

Салқын соғыс және одан кейінгі кезеңдер

Батыс Германияның Батыс Еуропалық Одаққа қосылу келіссөздері аясында Лондон мен Париж конференцияларында елге (1954 жылғы 23 қазандағы Брюссель шартының қайта қарастырылған No III хаттамасымен) ядролық, биологиялық немесе химиялық қаруға ие болуға тыйым салынды. Бұл ішкі заңда «Соғыс қаруларын бақылау туралы заң» (Kriegswaffenkontrollgesetz) арқылы қайта расталды. Салқын соғыс кезінде АҚШ (Батыс Германияда) және Кеңес Одағы (Шығыс Германияда) Германияда ядролық қару орналастырды. Салқын соғыс кезінде ядролық державалардың қатарына кірмегеніне қарамастан, Германия ядролық қабілеттіліктің тепе-теңдігіне саяси және әскери қызығушылық танытты. 1977 жылы, жаңа SS 20 IRBM-нің кеңестік орналасуынан кейін Батыс Германия канцлері Хельмут Шмидт НАТО-ның ядролық күштерінің Кеңес күштерімен салыстырғандағы мүмкіндіктеріне алаңдаушылық білдірді. Кейін, Хельмут Коль канцлерлігі кезінде Батыс Германия үкіметі ядролық қару-жарақ жарысының дамуына қатысты алаңдаушылық білдірді. Олар әсіресе Германияның НАТО одақтастары АҚШ пен Ұлыбританияның ұзақ қашықтықтағы стратегиялық қаруларды шектеуге ұмтылысымен қатар, қысқа қашықтықтағы және тактикалық ядролық жүйелерін жаңғыртуға құштарлығына назар аударды. Германия мұндай қысқа қашықтықтағы жүйелерді жоюды қалады, себебі олардың негізгі мақсаты қорқыту емес, майдандық қолдану болды. Еуропаның шығыс және батыс блоктарының арасында орналасқан Германияның өзі – суық соғыстың кез келген өршуіне ықтимал соғыс алаңы болды және ядролық қаруды майданда қолдану Германия аумағына ауыр зардап әкелуі мүмкін еді. 1957 жылы Еуропадағы ядролық энергияны пайдалануды дамыту үшін Еуропалық атом энергиясы қауымдастығы (Евратом) құрылды. Ядролық энергияны бейбіт мақсатта пайдалануды сылтау ретінде пайдаланып, Батыс Германия Франция мен Италиямен бірлесіп ядролық қару бағдарламасының негізін әзірлеуге үміттенді. Батыс Германия канцлері Конрад Аденауэр кабинетіне «ЕВРАТОМ арқылы мүмкіндігінше тез арада өз ядролық қаруын өндіруге мүмкіндік алуды» қалайтынын айтты. Бұл идея ұзаққа соқпады. 1958 жылы Шарль де Голль Франция президенті болды және Германия мен Италия қару жобасынан шеттетілді. Евратом ядролық технологияны бейбіт мақсатта пайдалану жөніндегі Еуропалық агенттік ретінде жалғасты, ол 1967 жылы Еуропалық экономикалық қауымдастықтың институттарына бағынды. Германия 1929 жылғы 25 сәуірде Женева хаттамасын, 1975 жылғы 2 мамырда Ядролық қаруды таратпау туралы келісімді, 1983 жылғы 7 сәуірде Биологиялық қару туралы конвенцияны және 1994 жылғы 12 тамызда Химиялық қару туралы конвенцияны ратификациялады. Бұл күндер Германия Федеративтік Республикасының (Батыс Германия) ратификацияланғанын көрсетеді. Германияның бөліну кезінде ЯҚТ және БҚК Германия Демократиялық Республикасы (Шығыс Германия) тарапынан жеке-жеке ратификацияланды (тиісінше 1969 жылғы 31 қазан және 1972 жылғы 28 қарашада). 1990 жылы Германияның қайта бірігуінен бұрын Батыс және Шығыс Германия Германияға қатысты Ақырғы шешім туралы шартты ратификациялады. Германия ядролық, биологиялық және химиялық қару-жарақтарды жасаудан, иеленуден және бақылаудан бас тартуын қайта растады. Бұрынғы Шығыс Германияда шетелдік әскерилердің болуына тыйым салумен қатар, шарт аймақта ядролық қарудың немесе ядролық қару тасымалдаушылардың орналасуына тыйым салды, осылайша оны тұрақты Ядролық қарусыз аймаққа айналдырды. Германия әскерлеріне тек әдеттегі рөлге жаратылған жағдайда, әдеттен тыс мүмкіндіктері бар әдеттегі қару жүйелеріне ие болуға рұқсат берілді. АҚШ НАТО ядролық қаруды бөлісу туралы келісім бойынша Германияға қолдануға арналған 60-қа жуық тактикалық B61 ядролық бомбасын ұсынады. Бомбалар Бюхель әуе базасында сақталады және соғыс кезінде Люфтваффе Panavia Tornado ұшақтарымен жеткізіледі. Бұл (қайта қарастырылған) Брюссель шартының хаттамаларын бұзумен қатар (2010 жылы тоқтатылған), көптеген елдер бұл Ядролық қаруды таратпау туралы келісімнің (ЯҚТ) I және II баптарын бұзады деп санайды, онда Германия: «ядролық қаруды немесе басқа да ядролық жарылғыш құрылғыларды немесе осындай қаруды немесе жарылғыш құрылғыларды бақылауды кез келген берушіден тікелей немесе жанама түрде алмауға немесе басқа да ядролық қаруды немесе басқа да ядролық жарылғыш құрылғыларды алуға» міндеттенді. АҚШ өз күштері қаруды бақылайтынын және ядролық бомбаларды немесе оларды бақылауды берудің ниеті жоқ екенін мәлімдейді, «соғысқа бару туралы шешім қабылданғанға дейін және [ЯҚТ] келісім-шарты бұдан былай қолданылмайды», сондықтан ЯҚТ бұзылмайды. Алайда, неміс ұшқыштары мен басқа да қызметкерлер АҚШ-тың ядролық бомбаларын қолдану мен жеткізуді жаттықтырады. Егер НАТО-ның аргументі заңды түрде дұрыс деп есептелсе, мұндай бейбіт уақыттағы операциялар ЯҚТ-ның мақсатына да, рухына да қайшы келуі мүмкін. 2007 жылы бұрынғы неміс қорғаныс министрі Руперт Шольц Германияның ядролық держава болуға ұмтылуы керек екенін мәлімдеді. 2007 жылдың қыркүйегінде Франция президенті Николя Саркози Германияға француз ядролық арсеналын бақылауға қатысу мүмкіндігін ұсынды. Канцлер Меркель және сыртқы істер министрі Штайнмайер бұл ұсыныстан бас тартты, Германияның «ядролық қаруға ие болуға қызығушылығы жоқ» екенін мәлімдеді. Владимир Путиннің әрекеттеріне байланысты алаңдаушылық туындағаннан кейін Меркель бұрынғы ұстанымын өзгертті, неміс баспасөзіне «әлемде ядролық қару болғанда, бізге осы қабілеттер қажет, НАТО айтқандай» деді. Германияны қоса алған НАТО мүше мемлекеттері Ядролық қаруды тыйым салу туралы БҰҰ шартына қол қоймады, ол 120-дан астам елдер қолдаған ядролық қаруды толық жою бойынша келісімдерді жүргізуге арналған міндетті келісім. Неміс экономисі және саясаткері Тобиас Линднер Германияның ядролық қаруды бөлісу туралы келісімін «НАТО ішінде дауыс беруге арналған қымбат, қауіпті және көне символдық үлес» деп атады. 2021 жылдың қазанында Германия қорғаныс министрі Аннегрет Крамп-Карренбауэр Ресейге қарсы ядролық қаруды қолдану мүмкіндігі туралы айтты. Ол ядролық қарудың «қорқыту құралы» екенін атап өтті. АҚШ-пен қарым-қатынасқа қатысты Германия канцлері Олаф Шольц АҚШ-тың Германиядағы әскери базаларында сақталатын және күтілетін американдық тактикалық ядролық қаруға рұқсат беретін ұзақ жылдарға созылған келісімге келіседі. 2021 жылдың қарашасында Рольф Мютцених Германиядан НАТО B61 ядролық бомбасын шығаруды қалайтынын мәлімдеді.