Кіріспе

1935 жылғы Лудин көпірінің шайқасы – Ұзақ жорық кезінде Қытай жұмысшы және шаруалар армиясының төртінші полкінің әскерлерінің Лудин көпірінен өткен даулы операциясы болды. Көпір Қытайдың Сычуань провинциясындағы Гарзе Тибет автономиялық облысының Лудин ауданындағы Даду өзенінің үстінде орналасқан. Яань қаласынан батысқа қарай 80 шақырым қашықтықтағы бұл көпір Қызыл Армия үшін өте маңызды өткел болды.

Көпірдің Ұзын науқандағы рөлі туралы жалпы түсінік

Қытайдың ұлтшыл күштерінен қашқан коммунистер Даду өзенінен (Сичуань провинциясы) өту үшін жеткілікті қайықтар жоқ екенін анықтады. Сондықтан олар 1701 жылы салынған Цин династиясының аспалы көпірі – Лудин көпірін пайдалануға мәжбүр болды. Көпірдің ұзындығы шамамен 100 метр болатын, 13 ауыр темір тізбектен тұратын. Тізбектердің үстіне жабысқан қалың ағаш тақтайлар көпір арқылы жол берді. 1935 жылғы 28 мамыр күні таңертең Қытай Қызыл Армиясының 1-ші корпусы Линь Бяоның 2-ші дивизиясының 4-ші полкі бас штабтан шұғыл бұйрық алды: Лудин көпірі 1935 жылғы 29 мамырда, жоспарланған мерзімнен бір күн бұрын басып алынуы керек. 4-ші полк 24 сағаттан кем уақытта 120 шақырым жол жүрді. Жол бойында олар өздеріне кедергі келтірген көптеген ұлтшыл күштермен шайқасып, жеңіске жетті. 1935 жылғы 29 мамыр күні таңертең Линь Бяоның әскерлері көпірге жеткенде, биліктегі Гоминьданмен одақтас жергілікті әскербасылар көпірдегі көптеген тақтайларды алып тастағанын көрді. Сонымен қатар, Лудин қаласының өзі Лю Вэньхуэйдің 38-ші бригадасының 4-ші бригадасының 5-ші дивизиясының 24-ші корпусының әскерлерімен басылып алынған. Бригада командирі Ли Кваншань (李全山) сонымен қатар бай опиум сатушысы болған. Бұл көптеген жергілікті әскербасылар үшін әдеттегі кәсіп еді. Ли өз полкін екі бөлікке бөлді, екі батальонды Лудин қаласының ішінде, ал тағы бір батальонды қала сыртындағы маңайда орналастырды. Оның қорғаныс күштері шабуылдаушы Қызыл Армиядан сандық артықшылықты сақтап қалды. 4-ші полк асығыс 24 сағаттық марш кезінде айтарлықтай күшін жоғалтты – шамамен үштен екісі сарбаздар марш кезінде қалып қойды және сол күні таңертең Лудин көпірінің батыс жағалауына батальон көлеміндегі күш ғана жетті.

Жергілікті әскери әміршілер арасындағы қарым-қатынас

Қытай Қызыл Армиясының жеңісіне ықпал еткен маңызды фактор – жергілікті соғыс әміршілерінің басты назары Чан Кайши мен оның олардың аумақтарын басып алу жоспарларына аударғандығы, ал Қызыл Армияның өтіп бара жатқаны оларға ошағын тоқымады. Людин көпірі орналасқан аймақты Лю Вэньхуэй (刘文辉) биледі, ол Сычуань провинциясындағы азамат соғысында өз інісі Лю Сяньға (刘湘) қарсы күресті. Лю Сянь Сычуаньдағы басқа да соғыс әміршілерінің көбін өзінің ағасына қарсы күреске тартты. Чан Сычуань провинциялық қақтығыстардың басында жергілікті соғыс әміршілерін әлсірету үшін бейтараптық саясатын ұстанды, оларды бір-бірімен соғыстыруға мүмкіндік берді. Провинциялық соғыс әміршілері әлсіреп, тәртіпсіздікке ұшырағаннан кейін Чанның әскерлері кіріп, билікті басып алды. Бірте-бірте, інісінің ағасына қарсы жеңіске жететіні анық болды, себебі інісі аумақ үшін ауыр әскер шығындарына дайын еді. Ағасы інісімен болған алғашқы шайқаста көптеген әскерін құрбан етуге мүкіндік бермеді. Лю Сянь Лю Вэньхуэйден күшті қарсы шабуыл күтпегенін білген Чан өзінің қолдауын Лю Сяньға аударды. Бірақ Лю Вэньхуэйден күтілген қарсы шабуыл болған жоқ. Лю Сянь ақырында өзінің ағасы Лю Вэньхуэйді жеңіп, оны Сикан провинциясына шегінуге мәжбүр етті. Осылайша, Чан бүкіл провинцияны бақылайтын бір күшті соғыс әміршісімен емес, әлсіз кішігірім соғыс әміршілерінің одағымен күресуге мүмкіндік алды. Чан күткендей, Лю Вэньхуэйдің жеңілісі анық болғаннан кейін, кішігірім соғыс әміршілерінің одағы тек қана атпен ғана сақталды. Провинциялық қақтығыстардың нәтижесінде Лю Вэньхуэй, басқа соғыс әміршілері сияқты, Қызыл Армиямен күресу үшін өз күштерін маңызды мөлшерде жұмылдыруға өте шыдамсыздық танытты. Коммунистердің тек өтіп бара жатқанын білген Лю Вэньхуэй, басқа соғыс әміршілері сияқты, Сычуаньдағы басқа соғыс әміршілерімен күресу үшін өз күштерін сақтап қалды. Күшін сақтау оның аман қалуы үшін маңызды болды: оның әскері бұрынғы 120 000-нан 20 000-ға дейін азайды.

Чан Кайши мен жергілікті әскер басшыларының қарым-қатынасы

Жергілікті әскер иелері басқалармен күресу үшін күштерін сақтап қалумен қатар, Чиангты өз аумақтарынан шеттетуге тырысты. Қызыл Армия Сычуань провинциясына кірер алдында, Чиангтың әскері Қызыл Армияны ілесіп, көрші Гуйчжоу провинциясына кірді, көрінеу жергілікті әскербасы Ван Цзялиге (王家烈) оларға қарсы күресуге көмектесу үшін. Қызыл Армия Гуйчжоудан шыққан соң, Чиангтың әскері сол жерде қалды. Қызыл Армияны тоқтатуда сәтсіздікке ұшырағаны үшін кінәланған Ван Цзяли, Чиангтың провинцияға жаңадан жеткізілген әскерлерінің көмегімен қызметтен алынды. Жергілікті әскербасылар Қызыл Армия кеткеннен кейін өз аумақтарын қайта басып алуға болатынын білді, бірақ Чиангтың әскері келсе, олар толығымен жойылатын еді. Сондықтан, Чиангтың кеңесшілерінің жергілікті әскербасының бір Қызыл Армия полкін тоқтату үшін кем дегенде үш полк, тіпті төрт немесе бес полк қажет деп нақты болжауына қарамастан, жергілікті әскербасы Лудин көпіріне тек бір полк жіберді. Басты күш Чиангтың екі полкінің Лудин көпірінің қорғанысын күшейтуге келгенін тоқтатуға жіберілді. Лудин көпірінің қорғаушылары Гуйчжоу провинциясындағы көрші әскербасының құлауын көргендіктен саяси жағдайды жақсы түсінді және Чиангтың билікті басып алуы үшін өз өмірін құрбан етуге дайын болған жоқ. "Бөліп биле" тактикасын қолданып, Чианг Даду өзенінің солтүстік айманының жергілікті әскери басшылығын Сичуаньның кішігірім әскербасы Ян Сенге (杨森) тапсырды. Ян Сен Сычуаньның екінші ірі әскербасы Лю Сянмен одақтасты. Олар бірігіп Сычуаньның ең ірі әскербасы Лю Вэньхуэйге қарсы күресті. Лудин көпірі оқиғасы кезінде бұл аймақ Лю Вэньхуэйдің бақылауында болды. Лю Вэньхуэйдің әскері төмен дәрежелі қарсыласы Ян Сеннен бұйрық қабылдамас еді. Ол Цзян Кай-Шектен әскери, саяси және қаржылық қолдау алғанымен, Ян Сен Лю Вэньхуэйге коммунистерді тоқтатуға көмектесу үшін өз әскерін құрбандыққа салғысы келмеді. Екеуі де Чиангтың "бөліп биле" стратегиясын жақсы білді және Чиангтың билікті басып алуына дайындалу үшін басты күштерін сақтап қалды. Жергілікті апиынға тәуелді әскербасылардың коммунистік күштерді тоқтатуға қабілетсіз екенін білген Чианг, жергілікті әскерге кеңес беру үшін өз офицерлерінен қабілетті офицерлерді жіберуге тырысты. Алайда, Сычуаньның барлық жергілікті әскербасылары бұл әрекеттерді сыпайы, бірақ бірауыздан қабылдамады, өйткені олар Чиангтың билікті басып алуынан қорқыды.

Қару-жарақ

Қытайдың Қызыл Армиясының көптеген аман қалған ардагерлері көпірді күзеткен жергілікті әскер иелерінің қарулары Қытайдың Қызыл Армиясы қолданған қарулардан әлдеқайда нашар болғанын еске түсірді, бұл оқиғаның шамадан тыс үлкейтілген болуы мүмкін екенін көрсетеді. Қытай Қызыл Армиясының сарбаздары жоғары моральға ие және батыл болғанмен, олардың артықшылықты қару-жарағы да маңызды рөл атқарды:

Қытай Қызыл Армиясы қауіпті жағдайды сезіп, көпірді басып алу үшін элиталық әскерлерін жіберді. Әскерлер Ұлттық революциялық армиядан тартып алынған қару-жарақпен жабдықталды, ал ол өз кезегінде неміс көмегін алған еді. Шабуыл тобының мүшелерінің барлығы 300-400 метрлік тиімді қашықтықта атуға мүмкіндік беретін автоматтарымен қаруланған, ал көптегені 800 метрге дейінгі қашықтықта тиімді атуға арналған жартылай автоматты мылтықтармен жабдықталған. Ал жергілікті әскер иелері тек бұрандалы мылтықтармен қаруланған, олардың көпшілігі бір рет атуға арналған мылтықтар болғандықтан, олардың атыс тығыздығы Қытай Қызыл Армиясының мүмкіндіктерінен әлдеқайда төмен болды. Тағы бір маңызды фактор – оқ-дәрілер. Қытайдың Қызыл Армиясы ұлтшылдардан тартып алынған ең жақсы оқ-дәрілерді пайдаланды, олардың ішінде шетелде жасалған оқ-дәрілердің көп бөлігі бар еді. Ал провинциялық әскер иелерінің оқ-дәрілері жергілікті өндірісте жасалған. Олардың сапасы тіпті Шанхай сияқты басқа да қытайдық қару-жарақ өндірушілердің оқ-дәрілерімен салыстырғанда да нашар болды. Сонымен қатар, провинциялық әскерлердің көптеген оқ-дәрілері ондаған жыл бұрын жасалған. Қызыл Армия әскерлері жеңіске жеткеннен кейін қолға түскен патрондарды сынақтан өткізген кезде, жергілікті әскер иелерінің қару-жарағының тиімді қашықтығы шамамен 100 метрді құрайтыны анықталды. Тік тұрып, мылтықтан атылған кезде, көптеген оқтар шамамен 100 метрде жерге түседі. Бұл көпірдің ұзындығын жабуға жеткіліксіз болды. Жергілікті әскер иелерінің пулеметтері де сол оқ-дәрілерді пайдаланды, соның салдарынан олар да сол қашықтық мәселесіне тап болды. Бұл жайт ондаған жылдардан кейін, жергілікті әскер иелерінің аман қалған мүшелері шетелде сұхбаттасқанда расталды. Аман қалғандардың айтуынша, оларда Қытай Қызыл Армиясын басып тастау үшін қажетті атыс тығыздығы мен жылдамдығы болмаған. Шындығында, олар шайқас кезінде көбінесе жасырынуға мәжбүр болды және сирек атып көрді. Сұхбаттасушылар оқтың тығыздығы, атыс жылдамдығы және дәлдігі Қытай Қызыл Армиясына басымдық бергенін қорытындылады.

Соғыстың прелюдиясы

Қытай Қызыл Армиясының 1-ші корпусы 2-ші дивизиясының 4-ші полкінің сарбаздары Лудин көпіріне жол тартқанда, қарсы жағалауда ұлтшылдардың екі полкі де Лудин көпіріне бет алғанын көрді. Ұлтшылдар түнде шамдарды қолданғандықтан, коммунистерге қарағанда жылдамдап келе жатты, ал коммунистер өздерін жасыру үшін шамдарды пайдаланбады. Қызыл Армияның қолбасшысы Ван Кайсян және саяси комиссар Ян Ченгу (杨成武) соңында шамдарды қолдануға шешім қабылдағанда, оларды қарсыластары байқап алды. Екі тараптың да радио байланысы болмады, ал ағын судың шуы дауыспен байланыс орнатуға мүмкіндік бермеді. Сондықтан ұлтшылдар басқару және байланыс үшін сигнал үндеткіштерін (бубендерді) пайдаланды. Бірақ коммунистер ұлтшылдарды алдап, олардың өз жақта екенін сендіру үшін Чан Кайшидің одақтасы және аймақтық командирі тағайындалған Ян Сеннің сигнал үндеткіштері арқылы ұлтшылдардың сигналдарына жауап берді. Күшті жаңбырдың салдарынан ұлтшылдар шеруін тоқтатып, лагерь құрды. Коммунистер алға жылжып, батальон көлеміндегі күш алғашқы болып көпірге жетті. Шығыс жағалауда оң колонна Лудин көпіріне қарай жорығын бастады. Ұлтшылдардың 4-ші бригадасының 10-шы жаяу әскер полкі коммунистерге ең жақын күш болды және Даду өзені бойымен таралып орналасты. 1935 жылдың 27 мамырында коммунистік күштердің 1-ші дивизиясының 2-ші полкі бірнеше сағаттық қаһармандық шайқастан кейін Уабада (瓦坝) ұлтшылдардың 10-шы полкін жеңді. Келесі күні, 50 шақырымнан астам жол жүргеннен кейін коммунистік 2-ші полк ұлтшылдардың 10-шы полкінің қалған бөлімдерін сәтті жеңді. 1935 жылдың 29 мамырында коммунистік 2-ші полк ұлтшылдардың 11-ші полкімен шайқасты, ал шайқас басталғаннан кейін келген коммунистік 3-ші полктің көмегімен ұлтшылдардың 12-ші полкін толығымен жойды. Содан кейін коммунистік 2-ші және 3-ші полктер Лудин көпірінен 25 шақырым қашықтықта орналасқан бригада штабын жоюға кірісті. 4-ші бригаданың ұлтшыл командирі Юань Гуруи (袁国瑞) аман қалған штабымен бірге айналасындағы тауларға қашып кетті, олар көпір мен қала коммунистердің бақылауына өткеннен кейін ұлтшыл күштермен байланыс орната алмады. Осыдан кейін 38-ші полктің полк командирі Ли Кваншанға (李全山) қорғанысты ұйымдастыру міндеті жүктелді, бірақ ол оны орындай алмады.

Екінші шайқас

Шын мәнінде, бұл жерде бір мезгілде екі шайқас болды, бірі көпірде, екіншісі Лудин қаласында, бірақ саяси үгіт-насихат қажеттілігіне байланысты екінші шайқас жақында ғана жарияланды. Көпірді алу үшін Лудин қаласының маңында болған екінші шайқас шешуші болды, ал осы "екінші" шайқаста бірінші оқ атылды. Сонымен қатар, Лудин қаласына алғаш рет 4-ші полк 2-ші ротасының шабуыл тобының жиырма екі мүшесі емес, сол полктің 7-ші ротасы, бес ондағаннан астам сарбазымен, алғаш рет қалаға кіруге қол жеткізді. Көпірге жеткеннен кейін, Қытай Қызыл Армиясының 1-ші корпусы 2-дивизиясының 4-полкінің командирі мен саяси комиссары әскерлерді үш құрамаға бөлді: бір шабуыл тобы көпірге шабуыл жасады, бір команда өзеннен өтіп, Лудин қаласының маңынан арт жағынан шабуыл жасады, ал күштің көпшілігі шабуыл тобын қорғау үшін қалды. Екінші тапсырманы орындау үшін 7-ші рота тағайындалды. Даду өзенінің бұрылысы Лудин көпірінен екі шақырым төменде болды, бұл қаланың қорғаушыларына бұрылыста не болып жатқанын көруге мүмкіндік бермеді, сонымен қатар ұлтшыл қорғаушылар ешкімнің одан өтіп кететінін күтпеді. Нәтижесінде, 7-ші рота Даду өзенінен екі жағамен өтіп, қарсы жағалауда бірде-бір жау сарбазы болмады. Өзеннен өткен соң, 7-ші ротаның алпыс сарбазы Даду өзенінің шығыс жағалауындағы Лудин қаласына қарай өрлей жүрді. 1935 жылғы 29 мамырда сағат 14:00-де 7-ші рота ұлтшыл қорғаушылар қала сыртында орналастырған батальонның күзетшілері анықтады, және ұлтшыл күзетшілер Лудин көпірінде шайқастың алғашқы оқтарын асығыс атты. Алайда, коммунистік сарбаздар мен ұлтшыл сарбаздар 250 метрден астам қашықтықта болды; ұлтшыл сарбаздардың оқ-дәрілері ұлтшылдардың нашар қарулануына байланысты нысаналарына жете алмады. 7-ші ротаның коммунистік сарбаздары бірден жаудың позицияларына шабуыл жасап, екі сағат ішінде ұлтшыл батальонды басып алды. Қызыл Армия арттан келе жатқанын білген ұлтшыл командирлер көпірді күзету үшін бір ғана күресші қалдырып, бір батальонды жіберді. Ұлтшылдар көпірді қорғауға тым сенімді болды, ешкімнің де темір тізбектерден өтіп, атыс астында қалуы мүмкін деп ойламады. Алайда, ұлтшылдардың жауабы тым ұзаққа созылды және ол соншалықты ұйымдастырылмаған болды, қала сыртындағы батальон жойылғанға дейін күшейтулер қаладан шыға бастады. Кешігудің бір себебі - ұлтшылдар 120 шақырымдық Лудин қаласына дейін осыншалықты қысқа мерзімде жүруге болады деп сенбеді, шын мәнінде, көптеген ұлтшыл командирлер Лудин қаласының маңындағы шайқас ұлтшыл күштер арасындағы түсініспеушілік пен достық атыс болған деп ойлады. Шабуылдаушы күштің шын мәнінде жау екенін және олар күткен күшейткіштер емес екенін түсінгеннен кейін, қала маңындағы ұлтшыл қорғаушылар қала қабырғасы мен бекіністерінің қорғанысынан кетуге асықты. Сонымен қатар, қала қабырғасының сыртында орналасқан батальонның аман қалғандары қалаға қашып оралғаннан кейін өздерінің сәтсіздіктерін ақтау үшін шабуылдаушы коммунистік күштердің күшін тым арттырды. Моральдың одан әрі төмендеуіне жол бермеу үшін ұлтшыл командирлер өздерінің сарбаздарына коммунистердің күштері туралы хабарламауды шешті, бірақ олар кейін өкініп қалды. Ұйымдаспаған және баяу жауап беру қала қабырғасының ішіндегі ұлттық қорғаушылар үшін тағы бір апатқа әкелді: жаңадан өзгертілген, асығыс дайындалған ұрыс жоспарларын білмей, қалған батальонның сарбаздары қашып кетті, өздерінің бекеттерін тастап кетті, өйткені олар қала маңындағы жойылған батальонды нығайтуға жіберілген басқа батальон шын мәнінде қашып барады деп ойлады. Қала қабырғасынан тыс жерде қалған батальон, қалған қорғаушылардың өз бекеттерінен қашып кетуді бастағанын көріп, жойылған батальонның аман қалғандарынан қатты асыраған жауды естіп, үрейленіп, қалаға қашып кетті. Қауіпті жағдайды пайдаланып, 7-ші ротаның, 2-ші дивизияның 4-ші полкінің, 1-ші Қытай Қызыл Армия корпусының сарбаздары кешкі сағат 4-те Лудин қаласына жетіп, жол бойында оншама адам қаза тапты. Осы уақытқа дейін көпірдің батыс жағындағы сол полктің 2-ші ротасы екінші жағынан шабуыл бастады. 7-ші ротаның аман қалғандары көпірге тікелей ұрыс жасады және Даду өзенінің батыс жағалауындағы жолдастарын табысты қолдады. Шабуыл тобы көпірден өтіп, 4-ші полктің негізгі күштері келгеннен кейін, шайқас сағат 18:00-де аяқталды, көпір мен қала Қызыл Армияның қолында болды.

Людинг қаласының үшінші шайқасы

Коммунистер жеңіске жеткеннен кейін төрт сағат өткен соң, Даду өзенінің шығыс жағалауынан ұлтшыл күштер келді. Қызыл Армияның алдыңғы шайқастарда шашырап кеткен қорғаушылардың қалдықтарымен бірігіп, ұлтшылдар 1935 жылғы 29 мамыр күні сағат 22:00 шамасында Лүдин қаласының шығыс жағынан шабуылға көшті. 1-ші КРА корпусының 2-ші дивизиясының 4-ші полкі олар мен ұлтшылдар арасында қызыл шайқас болатынын күткен, бірақ шайқас өте қысқа болды. Ұлтшылдар шайқас басталғаннан кейін дереу тұтқынға берілді немесе айналағы тауларға қашты, себебі Даду өзенінің шығыс жағалауында командир Ян Дзэчи (杨得志) және саяси комиссар Ли Лин (黎林) басқаратын 1-ші КРА корпусының 1-ші дивизиясының 1-ші полкі де келді, сооннан кейін Қытай Қызыл Армиясы Бас штабының бастығы Лю Бочэн және 1-ші корпус саяси комиссары Ние Жунчжэнь басқаратын 1-ші дивизияның негізгі күштері де келді. Мао бұрын жоспарлағандай, Қызыл Армияның бөлімдері Даду өзенінің екі жағалауында Лүдин қаласы ауданында кездесті.