Кіріспе
1824 жылы Уолтер Скотттың "Қызыл шапан" романы (1824) – сэр Уолтер Скотттың тарихи романы, «Уэверли» романдарының бірі. Оқиғаның басы қатарында 1765 жылғы Шотландияның оңтүстік-батысындағы Дамфрисшир жатыр. Магнус Магнуссон (бұл тұрғыда алғаш Эндрю Ланг атап өткен) оны «Скотттың романдарының арасындағы ең жеке басымен байланысты туынды» деп сипаттаған. Романдағы оқиға – құрылыс жолымен жасалған үшінші якобит көтерілісін ұйымдастыру жоспары, сонымен қатар әңгімелер жинағында жиі кездесетін "Жолшы Уиллдің әңгімесі" (Wandering Willie's Tale) атты танымал шағын әңгіме де бар.
Redgauntlet (1824) is a historical novel by Sir Walter Scott, one of the Waverley novels, set primarily in Dumfriesshire, southwest Scotland, in 1765, and described by Magnus Magnusson (a point first made by Andrew Lang) as "in a sense, the most autobiographical of Scott's novels." It describes a plot to start a fictional third Jacobite Rebellion, and includes "Wandering Willie's Tale", a famous short story which frequently appears in anthologies.
Құрамы
Redgauntlet романының құрамы жылдам және тұрақты болды. Ол 1823 жылдың желтоқсан айының басында «Сент-Ронан құдыры» аяқталғаннан кейін көп ұзамай басталды, ал 1824 жылдың қаңтар айының басында төртінші хатқа дейін материалдар дайын болды. Бірінші том наурыздың соңына дейін басылып шықты, екінші том, болжам бойынша, наурыздың соңы мен сәуір айларында жазылды, ал үшінші том, әрине, мамыр айында жазылды.
Басылымдар
Алғашқы басылымы 1824 жылғы 14 маусымда Эдинбургте Арчибальд Констебл және компаниясы, ал сол айдың 29-ында Лондонда Хёрст, Робинсон және компаниясы тарапынан жарық көрді. 1827 жылға дейінгі «Уэверли» романдарының барлығы сияқты, бұл басылым да анонимді болды. Баспа саны 10 000 дананы құрады, ал бағасы – бір жарым гинея (1 фунт 11 шиллинг 6 пенни немесе 1,57½ фунт). Скотт роман мәтініне енгізілген шағын өзгерістердің кейбіреуіне жауапты болған болуы мүмкін, ол 1827 жылғы «Әңгімелер мен романстар» жинағында пайда болды (оның қатысуы октаво және 18мо форматтарымен болды, аралықтағы дуодецимомен емес). 1831 жылғы қаңтар және ақпан айларында ол мәтінді жан-жақты қайта қарап, «Магнум» басылымы үшін кіріспе мен түсіндірмелер жазды, ол 1832 жылғы сәуір және мамыр айларында 35 және 36 том ретінде жарық көрді. G. A. M. Вуд пен Дэвид Хьюиттің бірлескен стандартты заманауи басылымы 1997 жылы «Уэверли» романдарының Эдинбург басылымының 17-томы ретінде жарық көрді: ол негізінен қолжазбадан түзетулер енгізілген бірінші басылымға негізделген; «Магнум» материалы 25b томда жарияланды (2012).
Сюжетке кіріспе
Романның батыры Дарси Латимер есімді жас жігіт. Романның басында оны Хью Редгаунтлет ұрлап, Дамфрисширдегі ауылға алып кетеді. Дарсидің досы Алан Фэйрфорд оны құтқару үшін жолға шығады. Көптеген интригалардан кейін Дарси Редгаунтлеттің өзінің әкесі екенін біледі, сонымен қатар ол өз қарындасымен қайта қосылады. Ол Камберлендтегі ауылға әкелінеді және онда бірқатар белгілі якобиттер мен принц Чарльз Эдвард Стюарт (Бонни Принц Чарли немесе Жас талапкер) бар екенін біледі. Редгаунтлет оларды жинап, жаңа якобит көтерілісін бастауға тырысады. Ол Дарсидің де оларға қосылуын қалайды. Алайда, Редгаунтлет өзінің якобит әріптестерінің оған деген адалдығының әлсіз екенін біледі, олардың басты қарсылығы – олар принцтің сүйіктісі Клементина Уокиншоуды тыңшы деп күдіктенеді. Осы пікірсайыстар кезінде генерал Кэмпбелл олардың арасына келіп, үкіметтің олардың құйрық тірліктерінен хабардар екенін жариялайды. Принцке жер аударуға рұқсат беріледі, ал оның жақтастары бейбіт түрде тарап кетеді. Редгаунтлет якобиттердің жолының жоғалғанын көріп, принцпен бірге жер аударуға кетеді. Дарси әрқашан қолдағы патшаға адал болғандықтан босатылады, ал Алан Дарсидің әпкесіне үйленеді.
Сюжеттің қысқаша мазмұны
Дарси Алан Фэйрфордтың мектептегі сүйікті досы болған, және ұлын қуанту үшін, мистер Фэйрфорд Дарсидің, жиырма бесінші жасы толысқанға дейін отбасына қатысты ешқандай сұрақ қоймауы шартымен, мол жәрдемақы алатынын ескере отырып, олармен бірге тұруына келісім берді. Алан заңгер болуға дайындалып жатқан, бірақ оның серігі алғашқы саяхатына шығып кеткен еді, ал оқиға олардың арасындағы ұзақ хат алмасудан басталады. Солвей Ферттен балық аулаудан оралғанда, Бенджи оның нұсқаушысы ретінде, Дарсиді үдеу басып алды, ал мистер Херрис балықшы киімімен атпен шағын үйге жеткізді, онда оның қызы Лилиас кешкі аста дұға оқыды; ертесіне ол Джошуа Геддестің басшылығына берілді. Өзендегі балық аулау желілерінің бір бөлігіне ие болған квакер оны бірнеше күнге үйіне шақырды, сол кезде ол Аланнан жас әйел оның досының қауіпте екенін ескертіп, дереу Эдинбургке қайтуын талап еткенін естіді. Алайда, ескі мистер Фэйрфордтың хаты оны солай істемеуге көндірді, соқыр скрипкашымен танысып, оған Редгаuntlet отбасы туралы айтқаннан кейін, Дарси онымен бірге балықшылардың тойына барды, онда ол Лилиаспен биледі, ол оны бекер өмір сүргені үшін айыптады және одан ауылды тастап кетуін өтінді. Мистер Фэйрфорд Питер Пиблстің, эксцентриктік талапкердің, оның ұлының алғашқы қорғаушысы болуын ұйымдастырды, ал Алан Лордтардың алдында істі қорғап жатқанда, әкесі оған Мистер Кросбидің Дарсидің құпия түрде жоғалып кеткенін хабарлаған хатын жіберді. Алан дереу соттан шығып, досын іздеуге шықты, ол квакермен бірге балық аулау станциясына шабуыл жасауын күтіп, мистер Херристің бүлікшілері тұтқынға алды. Ол суға түсіп, қызбадан айыққаннан кейін, бірнеше күнге қамауға алынған, оған тұтқыны келген кезде, ол таңғажайып бөлмеде оянды және оны Сквайр Фокслимен сұхбаттасуға алып барды, ол судья ретінде әрекет ете отырып, мистер Херристің қамқорлығына араласудан бас тартты. Алайда, мырзаның кетіп бара жатқанда, Пиблс мырза Аланға қарсы ордер алу үшін келді, оның құжатын тастағаны үшін, және оны Редгаuntlet және кешірілмейтін якобит деп тану арқылы мистер Херристі қорқытты. Дарси одан ішінара түсініктеме алды және әйелге ұқсап саяхатқа дайындалуды айтты. Осы арада Алан проректорға өтініш білдірді, әйелінің туысы, Максвелл мырзадан Херриске хат алғаннан кейін, ол Аннанға жолға шықты, онда ол Трамбуллдың басшылығымен Камберлендке кемеге отырды. Крэкенторп қонақ үйіне қонғаннан кейін, оны Нанти Эварт пен контрабандистер тобы Fair ladies' House-қа апарып, қызбадан емдеді және құпия Әке Буонавенчурмен таныстырды. Бірнеше күн қамауда ұсталып, қатаң тергеуден өткеннен кейін, оған қонақүйге жол көрсетушімен бірге қайтуға рұқсат етілді. Дарси де сонда Херриес пен оның ізбасарларымен бірге сапар шегіп бара жатқанда, оларды ертіп келген Лилиас өзінің қарындасы екенін және одан өзінің шын аты мен дәрежесін білгенін анықтады. Ол сондай-ақ, оның ағасы, оған қосылуға шақырды көтеріліске пайдасына Претендентке; және, солай етуге икеген, қамауға алынды, олар жеткенде, олардың мақсаты, онда Алан, сондай-ақ басқа да қонақтар және бірнеше көршілес дворяндық, бұрыннан келген. Содан кейін ол Чарльз Эдвард Стюарттың жақтастарының конференциясына, кейіннен олардың шарттарына келісуден бас тартқан және оның пайдасына қарастырылған әрекеттен бас тартуға шешім қабылдаған ханзаданың өзіне таныстырылды. Осыған байланысты, Эвартқа өзінің бригі дайын болуын бұйырды, өйткені Никсон оны сатқынға айналдыруды ұсынды, содан кейін олар бір-бірімен соғысып, өлтірді. Сэр Артур енді үйде Фэрфорд және Геддес болды деп білді, бірақ, ол оларды көруге рұқсат етілген бұрын, олар бөлмеде көрсетілді еді Лилиас күтіп, Алан Эдинбургте оның әділ қонақ өзінің досының әпкесі болды, және оның аузынан естіді барлық оның ағасының тарихының егжей-тегжейі. Олардың әңгімелерін Бенджи кірген кезде тоқтатты. Оның қалтасынан Никсонның үкіметпен байланыста болғанын көрсететін қағаз табылды. Осыдан туындаған шатасу кезінде Герридің бұрынғы әскери танысы генерал Кэмпбелл қарусыз және ертіп жүрмеген күйінде пайда болды және бірнеше апта бұрын якобиттерге сатқындық жасалғанын түсіндіргеннен кейін, оған ат және жаяу әскердің жеткілікті қолдауы бар екенін мәлімдеді. Көтеріліс басталмай тұрып-ақ аяқталды. Оның нұсқаулары, алайда, король Георгий болды, барлық қатысты адамдарға тарап кетуге рұқсат беру, және ол көптеген адамдар күтіп тұрған кемеге міне алатынын хабарлады. Претенденттің өзі Редгаuntlet Лордымен жағажайға алып кетілді, ал Лилиас өзінің ерікті жер аударылысында ағасын ертіп жүруді ұсынды. Алайда, ол оған рұқсат бермеді, және генералмен әдепті сөз алмасып, ханзада оның ісінің соңғы жақтастарының көз жасы мен зілтесі арасында кетіп қалды, содан кейін якобиттер партиялық атау болмай қалды. Лилиас, әрине, Аланға үйленді, ал Херрис, оның інісін бүлікшіге айналдыруға тырысқаны үшін кешірім сұрады, қылышын лақтырып, монастырьдың приоры болды.
Қабылдау
Redgauntlet романының сыншылары үш топқа тең бөлінді: бірі автордың ең жақсы деңгейіне оралып келгенін қуана қарсы алды, екіншісі жақсы және жаман жақтарын шамамен бірдей мөлшерде байқады, ал үшіншісі Сент-Ронан құдығының ең төменгі нүктесінен жаңарып емес деп санады. Көпшілігі күшті әрі алуан түрлі кейіпкерлерге ризашылық білдірді: Питер Пиблс, Нанти Эварт, Джошуа Геддес және Редгаунтлеттің өзі ең көп аталып, оның әңгімесі повестьтің биік нүктесі деп танылды. Бірнеше сыншы якобизм тақырыбынан жалыққандарын айтты, ал махаббат сызығының нашар болуы көңіл көншітпеді. Сюжеттің нәтижелілігі туралы пікірлер әртүрлі болды, бірақ бірінші томдағы корреспонденттер Ричардсон романдарының корреспонденттерінен жеткіліксіз ажыратылатыны, ал хаттардан күнделікке, содан кейін әдеттегі повесть стиліне жасалған екі реттік ауысу қанағаттандырмайтындықтан сынға түсті.
Тарихқа, географияға және қазіргі ғылымға сілтеме жасау
Романның сюжеті ойдан шығарылған, бірақ Скотттың 1832 жылы жазған кіріспесінде айтылғандай, ол 1750 жылы Бони Принс Чарлидің Лондонға тағы бір көтеріліс жоспарлау үшін жасаған құпия сапарынан шабыттанды. Оның дереккөзі Уильям Кингтің "Өзінің заманындағы саяси және әдеби оқиғалары" еңбегі болды. Кинг – көрнекті ағылшын якобиті, ал Скотттың кіріспесінде Лондонда ханзадамен Кингтің жеке кездесуі туралы ұзақ цитаталар келтірілген, сондай-ақ ағылшын якобиттерінің Клементина Уокиншоудың шпион екендігіне күдік таратқандығы да жазылған. Романда автобиографиялық элементтер бар. Саундерс Фэйрфорд Скотттың өзінің әкесінің бейнесі бойынша жасалған, ол да заңгер және қатаң пресвитериан болған. "Жасыл мантия" оның жастық шағында басынан өткен махаббат оқиғасына негізделген. Сондай-ақ "Devil's Beef Tub" деген мақалаға қараңыз.
Басқа еңбектердегі сілтемелер
Монти Пайтонның "A Book At Bedtime" (жатаққа алғандағы кітап) скетчінде (1973 жылдың 11 қаңтарында көрсетілді) атаулы (құрық) бағдарламаның сауатсыз актерлері мен командасы Redgauntlet романын оқуға тырысады.
Бейімделулер
1959 жылы алты эпизодтан тұратын телесериал көрсетілді. Онда Том Флеминг Редгаунтлет рөлінде, Терри Бейкер Никсон рөлінде, Дональд Дуглас Дарси рөлінде, Джон Керни Алан рөлінде және Клэр Нильсон Лилиас рөлінде ойнады. 1970 жылы тағы бір мини-сериал көрсетілді. Онда Джек Уотсон Редгаунтлет рөлінде, Родди Макмиллан Никсон рөлінде, Джеймс Грант Дарси рөлінде, Эндрю Робертсон Алан рөлінде және Изобель Блэк Лилиас рөлінде ойнады. 1982 жылдың 19 наурызында CBC радиосының Nightfall бағдарламасы Джон Дуглас жазған «Көшпелі Уиллидің әңгімесінен» – «Мен белгіленген төменгі орнымнан» атты радиоқойылымды эфирге шығарды. 2014 жылы BBC Radio 4 «Ұлы Скотт» сериясының бөлігі ретінде еркін бейімделуді көрсетті (Скотттың романдары негізінде үш пьеса, Дэвид Теннант Скотттан баяндады). 2035 жылы тәуелсіз Шотландияда Редгаунтлет (Форбс Массон ойнады) және оның жақтастары Ұлыбританияны қайта біріктіру үшін күрескен революционерлер болды.