Кіріспе

Хамиора Пере (өлді 16 қараша 1869) – мемлекетке опасыздық жасағаны үшін атқыланған жаңазеландиялық.

Өмірбаян

Пере Те Кути соғысына, Жаңа Зеландия соғыстарының біріне қатысқан. 1869 жылы Нгатапа қоршауында Те Кути әскерлері жеңілгенде, шамамен 270 адам тұтқынға алынды. Пере төрт басқа аман қалғандармен бірге (Хетарики Те Ойкау, Матине Те Каро, Реви Тамануи Тотитоти және Ви Тамараро) Веллингтонға жеткізілді, онда ол британдық тәжге қарсы мемлекеттік құпияны ашу қылмысы үшін сотталды. Пере мен Тамарароға кісі өлтіру айыбы да тағылды. Үш айыпталушы – Те Ойкау, Те Каро және Тотитоти 1869 жылдың 20 қыркүйегінде сот процесін бастады және төрт күннен кейін кінәлі деп танылды. Олар асылуға, содан кейін бас кесуге, содан кейін төрт бөлікке бөліп өлтіруге үкім шығарылды. Бұл мемлекеттік құпияны ашу үшін міндетті жаза болғанмен, судья бас кесу мен төрт бөлікке бөліп өлтіру іс жүзінде орындалмауы мүмкін екенін айтты. Пере мен Тамарароның ісі жеке қарастырылды, себебі олар кісі өлтірумен қатар мемлекеттік құпияны ашу қылмысына да айыпталып еді. Тамарароның соты 27 қыркүйекте басталды, бірақ мемлекеттік құпияны ашу айыбы алынып тасталды, тек кісі өлтіру айыбы қалды. Ол кінәлі деп танылып, басқаларымен бірдей жазаға кесілді.

Сот және өлім жазасы

Пере өзінің сот процесі басталғанда, кісі өлтіру айыптары алынып тасталды, тек мемлекетке қарсы сатқындық айыбы қалды. Перенің қорғанысы үш негізгі талапқа негізделді: Перенің Те Кути әскеріне күшпен алынғаны. Егер Пере әскерге алынбаған болса да, оның күресіп жүрген себебі (өзінің жерін тонап жатқандардың басып кіруіне қарсы тұру) әділ болды. Пере Ұлыбританияның Жаңа Зеландияның егемендігі деп санағанын, демек ол мемлекетке қарсы сатқындық жасап жатыр екенін түсінбегенін айтты. Переге Те Кутидің әйелдерінің бірі Маата Те Овай қолдау көрсетті. Те Овай Перенің Те Кути әскеріне өз еркімен қосылмағанын куәландырды. Басқа да дәлелдер Перенің бірнеше отаршылдарды өлтіруге куә болғанын көрсетті, бірақ Перенің осы қылмысты жасағаны немесе оған кешірім бергені туралы нақтыланбаған ешқандай дәлел ұсынылмады. (Айқын көрінетінідей, бұл дәлелдер мемлекетке қарсы сатқындық емес, кісі өлтіру айыбына көбірек сәйкес келеді, бірақ кісі өлтіру айыбынан бас тартылды.) Соңында Пере мемлекетке қарсы сатқындық жасағаны үшін кінәлі деп танылды. Сот Перенің жазасын кейінге шегерді, бірақ ақырында басқаларға берілгендей жазаны тағайындады. Ви Тамараро үкім шығарылғаннан кейін екі күн өткен соң өз-өзіне қол жұмсады, нәтижесінде сотталғандардың тек төртеуі ғана тірі қалды. Кейін, 13 қазан күні, Губернатор Хетарики Те Оикаудың жазасын өмір бойына түрмеге кесу туралы шешім қабылдады. 2 қарашада күтпеген шешіммен Матине Те Каро мен Реви Тамануи Тотитотидің жазалары да жеңілдетілді. Бұл Перені өлім жазасына кесілетін жалғыз адам қылды. Перенің ісіне тікелей қатысты Атқару кеңесі Перенің соғысқа қатысуы ерікті болғанын мәлімдеді және оны отаршылдарды өлтіруге белсенді қатысқандығы үшін айыптады. Сондай-ақ, Перенің басқалардан айырмашылығы, оны қатысуға міндеттеген тайпалық адалдығы болмағанын айтты. Пере 1869 жылғы 16 қарашада Веллингтонда дарға асылды. Ол мемлекетке қарсы сатқындық жасады деген айыппен өлім жазасына кесілген жалғыз жаңа зеландиялық. Жаңа Зеландияда өлім жазасы жойылғандықтан, ол осы ерекшелікте мәңгілікке қалатыны күтілуде.

Соңғы қайта қараулар

Соңғы уақытта Хамиора Пере ісі қайта қаралып, кейбір адамдар оған әділетсіздік жасалғанын айтты. Егер қалған үш айыпталушының жазасы жеңілдетілсе, Переге де сол сияқты қарау керек еді деген пікір білдірілді. (Мемлекет бұл жағдайды түсінгендіктен, жеке кісі өлтіру айыбы алынып тасталды делінеді.) Кейбір теориялар бойынша, Пере оған лайықты жаза берілгендіктен емес, үкіметке "халықтың наразылығын басу үшін немесе үлгі көрсету үшін біреуді асып тастау қажет болды" деген себеппен өлім жазасына кесілді. Ви Тамарароға қарсы кісі өлтіру бойынша ең күшті дәлелдер ұсынылған болатын, бірақ ол өзін-өзі өлтіру арқылы үкіметтің асылу мүмкіндігінен айырды, ал Пере жалғыз нақты кандидат болып қалды. Атқарушы кеңестің хаттамасында "бір асылу, мысал ретінде және ескерту ретінде, көп асылудан да пайдалы болар еді" деген пікір тіркелген.