Кіріспе
Хамиора Пере (өлді 16 қараша 1869) – мемлекетке опасыздық жасағаны үшін атқыланған жаңазеландиялық.
Өмірбаян
Пере Те Кути соғысына, Жаңа Зеландия соғыстарының біріне қатысқан. 1869 жылы Нгатапа қоршауында Те Кути әскерлері жеңілгенде, шамамен 270 адам тұтқынға алынды. Пере төрт басқа аман қалғандармен бірге (Хетарики Те Ойкау, Матине Те Каро, Реви Тамануи Тотитоти және Ви Тамараро) Веллингтонға жеткізілді, онда ол британдық тәжге қарсы мемлекеттік құпияны ашу қылмысы үшін сотталды. Пере мен Тамарароға кісі өлтіру айыбы да тағылды. Үш айыпталушы – Те Ойкау, Те Каро және Тотитоти 1869 жылдың 20 қыркүйегінде сот процесін бастады және төрт күннен кейін кінәлі деп танылды. Олар асылуға, содан кейін бас кесуге, содан кейін төрт бөлікке бөліп өлтіруге үкім шығарылды. Бұл мемлекеттік құпияны ашу үшін міндетті жаза болғанмен, судья бас кесу мен төрт бөлікке бөліп өлтіру іс жүзінде орындалмауы мүмкін екенін айтты. Пере мен Тамарароның ісі жеке қарастырылды, себебі олар кісі өлтірумен қатар мемлекеттік құпияны ашу қылмысына да айыпталып еді. Тамарароның соты 27 қыркүйекте басталды, бірақ мемлекеттік құпияны ашу айыбы алынып тасталды, тек кісі өлтіру айыбы қалды. Ол кінәлі деп танылып, басқаларымен бірдей жазаға кесілді.
Сот және өлім жазасы
Пере өзінің сот процесі басталғанда, кісі өлтіру айыптары алынып тасталды, тек мемлекетке қарсы сатқындық айыбы қалды. Перенің қорғанысы үш негізгі талапқа негізделді: Перенің Те Кути әскеріне күшпен алынғаны. Егер Пере әскерге алынбаған болса да, оның күресіп жүрген себебі (өзінің жерін тонап жатқандардың басып кіруіне қарсы тұру) әділ болды. Пере Ұлыбританияның Жаңа Зеландияның егемендігі деп санағанын, демек ол мемлекетке қарсы сатқындық жасап жатыр екенін түсінбегенін айтты. Переге Те Кутидің әйелдерінің бірі Маата Те Овай қолдау көрсетті. Те Овай Перенің Те Кути әскеріне өз еркімен қосылмағанын куәландырды. Басқа да дәлелдер Перенің бірнеше отаршылдарды өлтіруге куә болғанын көрсетті, бірақ Перенің осы қылмысты жасағаны немесе оған кешірім бергені туралы нақтыланбаған ешқандай дәлел ұсынылмады. (Айқын көрінетінідей, бұл дәлелдер мемлекетке қарсы сатқындық емес, кісі өлтіру айыбына көбірек сәйкес келеді, бірақ кісі өлтіру айыбынан бас тартылды.) Соңында Пере мемлекетке қарсы сатқындық жасағаны үшін кінәлі деп танылды. Сот Перенің жазасын кейінге шегерді, бірақ ақырында басқаларға берілгендей жазаны тағайындады. Ви Тамараро үкім шығарылғаннан кейін екі күн өткен соң өз-өзіне қол жұмсады, нәтижесінде сотталғандардың тек төртеуі ғана тірі қалды. Кейін, 13 қазан күні, Губернатор Хетарики Те Оикаудың жазасын өмір бойына түрмеге кесу туралы шешім қабылдады. 2 қарашада күтпеген шешіммен Матине Те Каро мен Реви Тамануи Тотитотидің жазалары да жеңілдетілді. Бұл Перені өлім жазасына кесілетін жалғыз адам қылды. Перенің ісіне тікелей қатысты Атқару кеңесі Перенің соғысқа қатысуы ерікті болғанын мәлімдеді және оны отаршылдарды өлтіруге белсенді қатысқандығы үшін айыптады. Сондай-ақ, Перенің басқалардан айырмашылығы, оны қатысуға міндеттеген тайпалық адалдығы болмағанын айтты. Пере 1869 жылғы 16 қарашада Веллингтонда дарға асылды. Ол мемлекетке қарсы сатқындық жасады деген айыппен өлім жазасына кесілген жалғыз жаңа зеландиялық. Жаңа Зеландияда өлім жазасы жойылғандықтан, ол осы ерекшелікте мәңгілікке қалатыны күтілуде.
That Pere had been conscripted into Te Kooti's army by force. That even if Pere hadn't been conscripted, the cause he saw himself as fighting for (resisting the encroachment of those who were stealing his land) was just. That Pere did not realise that Britain regarded itself as sovereign over New Zealand, and that he, therefore, did not understand himself to be committing treason. Pere was supported in his trial by Maata Te Owai, one of Te Kooti's wives. Te Owai testified that Pere had not joined Te Kooti's forces willingly. Other evidence indicated that Pere had been present when several murders of colonists took place, although no uncorroborated evidence was presented that Pere had actually committed or condoned the crime. (Oddly, this evidence better fits the charge of murder than the charge of treason, but it was the charge of murder that was abandoned.) In the end, Pere was found guilty of treason. The judge deferred Pere's sentencing for a time, but eventually ordered the same punishment as for the others. Wi Tamararo had committed suicide two days after being sentenced, leaving only four of the convicted alive. Later, on 13 October, the Governor chose to commute the sentence of Hetariki Te Oikau to life imprisonment. On 2 November, a surprise decision also commuted the sentences of Matene Te Karo and Rewi Tamanui Totitoti. This left Pere as the only person facing execution. Addressing Pere's case directly, the Executive Council claimed that Pere's participation in the war had been voluntary, and accused him of active involvement in murders of colonists. It also said that Pere, unlike some others, had no tribal allegiances which compelled him to participate. Pere was hanged in Wellington on 16 November 1869. He is the only New Zealander ever to be executed on charges of treason, with all other executees having been convicted of murder. As capital punishment in New Zealand is no longer in effect, he is expected to retain this distinction permanently.
Соңғы қайта қараулар
Соңғы уақытта Хамиора Пере ісі қайта қаралып, кейбір адамдар оған әділетсіздік жасалғанын айтты. Егер қалған үш айыпталушының жазасы жеңілдетілсе, Переге де сол сияқты қарау керек еді деген пікір білдірілді. (Мемлекет бұл жағдайды түсінгендіктен, жеке кісі өлтіру айыбы алынып тасталды делінеді.) Кейбір теориялар бойынша, Пере оған лайықты жаза берілгендіктен емес, үкіметке "халықтың наразылығын басу үшін немесе үлгі көрсету үшін біреуді асып тастау қажет болды" деген себеппен өлім жазасына кесілді. Ви Тамарароға қарсы кісі өлтіру бойынша ең күшті дәлелдер ұсынылған болатын, бірақ ол өзін-өзі өлтіру арқылы үкіметтің асылу мүмкіндігінен айырды, ал Пере жалғыз нақты кандидат болып қалды. Атқарушы кеңестің хаттамасында "бір асылу, мысал ретінде және ескерту ретінде, көп асылудан да пайдалы болар еді" деген пікір тіркелген.