Кіріспе

Өзін-өзі қамтамасыз ету сапасы, әсіресе экономикаға қатысты.

Аутаркия – қоғамдарға, қауымдастықтарға, мемлекеттерге және олардың экономикалық жүйелеріне қатысты қолданылатын өзін-өзі қамтамасыз ету ерекшелігі. Аутаркия идеология немесе экономикалық тәсіл ретінде түрлі саяси идеологиялар мен қозғалыстарда, әсіресе солшыл бағыттағы қозғалыстарда – африкалық социализм, мутуализм, соғыс коммунизмі, коммунализм, свадеши, синдикализм (оның ішінде анархо-синдикализм) және солшыл популизмде кездеседі. Мұның негізгі мақсаты – баламалы экономикалық құрылымдар құру немесе ресурстарды белгілі бір қозғалыстың жағымсыз деп санайтын құрылымдардан қорғау. Консервативті, центристтік және ұлтшыл қозғалыстар да аутаркияны, көбінесе шектеулі ауқымда, белгілі бір саланың дамуына, басқа ұлттық бірлестіктерден тәуелсіздік алу немесе қолданыстағы әлеуметтік тәртіптің бір бөлігін сақтау үшін қолданады. Аутаркияны жақтаушылар ұлттық өзін-өзі қамтамасыз етудің шетелдік экономикалық, саяси және мәдени ықпалын азайтуға, сондай-ақ халықаралық бейбітшілікті нығайтуға септігін тигізерін айтады. Экономистер көбінесе еркін сауданы қолдайды. Экономистер арасындағы басым пікір, протекционизм экономикалық өсу мен экономикалық әл-ауқатқа кері әсер етеді, ал еркін сауда мен сауда кедергілерін азайту экономикалық өсуге және тұрақтылыққа оң әсер етеді. Аутаркия мемлекеттің немесе басқа да субъектінің толығымен өзін-өзі қамтамасыз ету саясаты болуы мүмкін, бірақ ол негізгі шикізат сияқты тар саламен де шектелуі мүмкін. Кейбір елдер азық-түлік (мысалы, Оңтүстік Корея) және ұлттық қауіпсіздік мақсатында суға қатысты аутаркия саясатын ұстанады. Аутаркия экономикалық оқшаулану немесе сыртқы жағдайлардың салдарынан туындауы мүмкін, онда мемлекет немесе басқа ұйым валютасының жетіспеуіне немесе сыртқы әлеммен сауда жасауға артық өнімнің болмауына байланысты жергілікті өндіріске қайта оралады.

Этимология

Аутаркия сөзі ежелгі грек сөзі αὐτάρκεια-дан шыққан, ол "өз-өздігімен қамтамасыз ету" дегенді білдіреді (аὐτο, "өз" және ἀρκέω, "жеткілікті" сөздерінен туындаған). Стоицизмде аутаркия ұғымы – бұл кез келген сыртқы нәрсеге тәуелсіздік, соның ішінде жеке қарым-қатынастарға тәуелсіздік, осылайша адамды бақыттың құбылмалылығынан қорғауға мүмкіндік береді. Стоик данасы тек өзінің қасиеттеріне ғана тәуелді болғандықтан, өз-өздігімен жетілген. Эпикурейшілдікте аутаркия ұғымы – ләззатты өмір сүру үшін, қыналыстан (апония) босатылған, ең аз қажеттіліктерді білдіреді. "Лексико", мазмұны Оксфорд ағылшын сөздігінің авторымен бірдей баспагер ұсынған, аутаркияның аутархияның басқаша жазылу түрі екенін және екеуінің де айтылуы бірдей екенін, ал аутархия – автократияның тағы бір атауы екенін мәлімдейді.

Ежелгі және ортағасырлық

Автоархиялық деп қарастырылатын ертедегі мемлекеттік қоғамдарға көшпелі мал шаруашылығы және сарай экономикасы жатады, бірақ уақыт өте келе олар өзін-өзі қамтамасыз етуден алыстап, өзара байланысты бола бастады. Мысалы, қола дәуірінің соңында бұрын өзін-өзі қамтамасыз ететін сарай экономикасы саудаға көбірек жүктеліп, көптеген дағдарыстар бірден соққан кезде қола дәуірінің құлдырауына себепші фактор болды. Осы құлдыраудан кейін автокея идеясы Грек саяси мәдениетінің бір бөлігіне айналып, экономикалық тәуелсіздік пен жергілікті басқаруды баса назарда ұстады. Қытайдың көктем мен күз және соғысқан мемлекеттер кезеңінде кең таралған популистік Ауыл шаруашылығы философиясы, соғыс пен жемқорлыққа қарсы құрал ретінде теңдік пен өзін-өзі қамтамасыз ететін қоғамды қолдады. Рим империясының соңғы кезеңіндегі кейбір көтерілістер мен қауымдастықтар автоархияны бүлікке және императорлық билікке қарсы тұру ретінде іздеді. Олардың бірі – бакудтар, империяға қарсы бірнеше рет көтеріліп, өздерінің ішкі экономикасы мен ақша жүйесі бар «өзін-өзі басқаратын қауымдастықтар» құрды. Ортағасырлық коммуналар ортақ жерлер мен ресурстарды пайдалану арқылы экономикалық тәуелсіздікке жұмсалды, сонымен қатар жергілікті дворяндардың зорлық-зомбылығына қарсы қорғану үшін өзара қорғаныс келісімдері, ауылдық жиналыстар мен ұйымдастырылған әскерлерді пайдаланды. Кейіннен осы коммуналардың көптегені Ганза одағы сияқты сауда орталықтарына айналды. Кейбір жағдайларда, ауылдық экономикалар өзін-өзі қамтамасыз етудің бір бөлігі ретінде және жау аристократиялық немесе бизнес мүдделеріне тәуелділіктен сақтану үшін өздерінің қарыз жүйесін сақтап келді. «Жергілікті тәуелсіздікке» ұмтылыс Қара өлімнен кейін күшейді, бастапқыда эпидемияның салдарына реакция ретінде, ал кейіннен коммуналар мен қала мемлекеттерінің ақсүйектерге қарсы билігін сақтау үшін. Ертедегі капитализмнің таралуына қарсылық көрсеткен автоархиялық мәдениеттердің дәрежесі туралы көп пікірталас бар. Алтын ғасырдың қаракшылар қауымдастықтары «мародерлер кішкентай, өзін-өзі басқаратын демократияларда өмір сүрген» және рейдтерге тәуелді болғандықтан «анти-автоархия» деп аталды. Императорлық мемлекеттерде сирек болғанымен, кейбір автоархиялар белгілі бір кезеңдерде кездесті. Мин әулеті өзінің ертедегі, оқшауланған кезеңінде сыртқы саудаға тыйым салған және оқшауланған шаруашылықтар мен шеберханаларда өндірілген тауарларды орталықтандырылған түрде бөлуге бағытталған жабық экономиканы сақтады. Бюрократтар иерархиясы осы ресурстарды орталық қоймалардан, соның ішінде Тыйым салынған қалада орналасқан үлкен қоймадан бөлуді қадағалады. Сол кезде бұл қойма әлемдегі ең ірі логистикалық база болып есептелді. Инка империясы да белгілі бір тауарлардың қоғамдық алымдарына және «талап бойынша жабдықтауға» негізделген қоғамдық ауқымдағы автоархия жүйесін сақтап келді.

XIX ғасыр және XX ғасырдың басында

Соғысқа дейінгі Оңтүстіктің кейбір аймақтарында құл және бос қара нәсілділер өздерін-өздерімен қамтамасыз ететін экономика құрды. Солтүстік Каролинаның шығысында, көбінесе батпақты жерлерде орналасқан марондық қауымдастықтар, өмір сүру үшін егіншілік пен балық аулауды біріктіре отырып, "жасырын экономика" құрды. Бұл теңіз жағасындағы африкалық-американдықтардың салыстырмалы түрде өзін-өзі қамтамасыз етуі, Азамат соғысы басталғаннан кейін күшейе түскен жоюшылық саяси мәдениеттің негізін қалады. Соғыс кезінде және одан кейін кейбір Одақ командирлерімен және саяси топтармен болған шиеленісті қарым-қатынастардың салдарынан, бұл қауымдастықтар "өздерінің ұйымдастыру күш-жігерлерін өз институттарын, өзіне деген сенімін және өздерінің саяси күшін дамытуға бағыттады". Автоаркиялық амбициялар 19-ғасырдың соңындағы еркін сауданың зиянына және көптеген ертедегі утопиялық социалистік қозғалыстарға жасалған халықтық қарсылықта да көрінеді. Гранж және Индустрияның Егемендері сияқты өзара көмек қоғамдары, өзін-өзі қамтамасыз ететін экономика құруға тырысты (сәттілік деңгейі әртүрлі болды), олардың пікірінше, бұл оларды пайдаланушы экономикалық жүйеге тәуелділіктен азат етеді және реформаларды ілгерілету үшін көбірек күш береді. Алғашқы социалистік қозғалыстар осы автоаркиялық күш-жігерді еңбек биржалары, социалистік асханалар және азық-түлік көмегі сияқты институттармен өздерінің негізін құру үшін пайдаланды. Бұл жұмысшылардың адалдығын қамтамасыз етуде және осы партияларды 19-шы ғасырдың соңы мен 20-шы ғасырдың басында (әсіресе Еуропада) күшейе түскен институттарға айналдыруда маңызды рөл атқарды. Осы кооперативтер арқылы "жұмыскерлер социалистік нан мен аяқ киім сатып алып, социалистік сыра ішіп, социалистік демалыс ұйымдастырып, социалистік білім алды". Африка мен Оңтүстік-Шығыс Азияның көптеген аймақтарындағы жергілікті және аймақтық шаруашылық автоаркиялары 19-шы ғасырдың соңы мен 20-шы ғасырдың басында еуропалық отаршылдық әкімшіліктерімен ығыстырылды, олар шағын фермерлік ауылдарды үлкен плантацияларға итеруге тырысты, олар өнімділігі төмен болғанымен, оларды оңайрақ бақылай алатын. Өзін-өзі қамтамасыз ететін қауымдастықтар мен қоғамдар отаршылдықпен аяқталды, кейіннен 20-ғасырдың соңында африкалық анархистер пайдалы мысал ретінде келтірді. Коммунистік қозғалыстар автоаркияны мақсат ретінде қабылдады немесе жоққа шығарды. 1800 жылдардың соңындағы анархизмді зерттеуде Вольтер Де Клэр ерте анархистік социалистер мен коммунистердің автоаркиялық мақсаттарын "кішкентай, тәуелсіз, өзін-өзі қамтамасыз ететін, еркін жұмыс істейтін қауымдастықтар" деп қорытты. Атап айтқанда, Петр Кропоткин халықаралық еңбек бөлінісінің орнына ауыл шаруашылығы мен өнеркәсіпті біріктіретін жергілікті және аймақтық автоаркияны жақтады. Оның жұмысы "сырттан көмек пен қорғауға мұқтаж емес" қауымдастықтарды көбірек төзімді модель ретінде қайта-қайта көрсетті. Чарльз Фурьедің фаланстерлері сияқты кейбір социалистік қауымдастықтар өзін-өзі қамтамасыз етуге ұмтылды. Ресейдің азаматтық соғысындағы ертедегі КСРО соғыс коммунизмімен өзін-өзі қамтамасыз ететін экономикаға ұмтылды, бірақ кейіннен Жаңа экономикалық саясат аясында халықаралық сауданы күшті түрде жүзеге асырды. Алайда, соңғы кезеңде Кеңес үкіметі халықаралық сауданы көтермелегенмен, көптеген шаруа ауылдарында жергілікті автоаркияға рұқсат берді және тіпті оны көтермеледі. Кейде солшыл топтар автоарктикалық жобалар бойынша қақтығысты. Испаниядағы Азамат соғысы кезінде анархо-синдикалистік CNT және социалистік UGT Левантеде экономикалық кооперативтер құрды, олар "үкіметке тәуелсіз аймақтың экономикалық өмірін басқарады" деп мәлімдеді. Алайда коммунистік топтар бұл кооперативтерге қарсы әрекет жасап, экономикалық бақылауды орталық үкіметке қайтару үшін әрекет жасады. Оңшыл тоталитарлық үкіметтер де автоаркияға ұмтылды, ұлттық өнеркәсіпті дамытты және жоғары тарифтер енгізді, бірақ басқа автоаркиялық қозғалыстарды жойды. 1921 жылы итальяндық фашистер ірі жер иелерінің тапсырысы бойынша солтүстік-шығыс автоархитектуралық жобаларға шабуыл жасап, сол жылы 119 еңбек палатасын, 107 кооперативті және 83 шаруа кеңсесін жойды. Нацистік Германия экономика министрі Хьяльмар Шахт, кейіннен Вальтер Фанк басшылығымен Версаль келісімінің шарттарын бұзу, бизнес элитасын қанағаттандыру және соғысқа дайындық үшін, әр түрлі жүйемен халықаралық сауданы жалғастырды. Режим IBM және Coca Cola сияқты ірі компаниялармен, соның ішінде АҚШ сияқты елдермен сауданы жалғастыра берді.

Екінші дүниежүзілік соғыстан кейін

Экономикалық өзін-өзі қамтамасыз етуді кейбір бейтарап қозғалыс мүшелері, мысалы Жавахарлал Неру басқарған Үндістан және Ужама мен Свадеши идеологиясы бойынша Танзания мақсат тұтып ілгерді. Бұл, ішінара, АҚШ пен КСРО-ның экономикалық үстемдігінен қашуға, сонымен қатар елдердің инфрақұрылымын жаңғыртуға бағытталған тырабылды. Франколық Испанияда бұл, Испания Азамат соғысының (1939) және Екінші дүниежүзілік соғыстың нәтижесіндегі халықаралық санкциялардың, сондай-ақ Фаланганың тоталитарлық ұлтшыл идеологиясының салдары болды. Соғыстан кейінгі аштық пен қайырсыздық соғысқа ұшыраған Еуропаға қарағанда ұзаққа созылды. Испан экономикасы 1950 жылдардағы капиталистік реформалармен, АҚШқа жақындасу арқасында 1935 жылғы деңгейге жетті, осылайша «Испан кереметіне» жол ашты. Азаматтық құқық қозғалысы шағын аутаркияларды кейде қолданды, мысалы Монтгомери автобустарын бойкоттау кезінде. Бойкоттаушылар қара нәсілді тұрғындардың жұмысқа баруына мүмкіндік беру және сол кездегі бөлінген қоғамдық жүйелерді пайдаланудан аулақ болу үшін арзан немесе тегін тасымалды қамтамасыз ететін өз жүйелерін құрды, бұл саяси қысым көрсетудің сәтті әрекеті болды. Азық-түлік қауіпсіздігіне бағытталған аутаркиялық күш-жігер де азаматтық құқықтар қозғалысының бір бөлігін құрады. 1960 жылдардың соңында белсенді Фанни Лу Хамер «Азаттық шаруашылықтары кооперативінің» негізін қалаушылардың бірі болды, бұл экономикалық билікті қайта бөлуге және қара қауымдастықтардың өзін-өзі қамтамасыз етуін құруға бағытталған. «Егер сіз қысқа арналған 400 квинт көкөніс пен гумбо сорпасын консервілесеңіз, ешкім сізге қысым көрсетпейді немесе не айту керектігіңізді немесе не істеу керектігіңізді айта алмайды», - деп түсіндірді Хамер кооперативтің негізгі қағидаларын. Бұл күш-жігер сегрегациялық билік пен оңшылдар тарапынан экономикалық қысымнан бастап, тікелей зорлық-зомбылыққа дейінгі шаралармен кеңінен мақсат етілді. Екінші дүниежүзілік соғыстан кейін Еуропадағы автономистік күш-жігер антиавторитарлық солшыл кеңістіктерді құруға бағытталған жергілікті аутаркиялық жобаларды қабылдады, бұл әсіресе әлеуметтік орталықтар мен басып алушылардың құқықтары қозғалысына әсер етті. Мұндай күш-жігерлер континенттегі автономистік және анархистік қозғалыстардың ортақ ерекшелігі болып қала береді. Мысалы, Грекиядағы Микрополис әлеуметтік орталығында спорт залдары, мейрамханалар, барлар, кездесулер өткізуге арналған орын және азық-түлік пен ресурстарды тегін тарату бар. 1970 жылдар шамасында Қара пантералар партиясы ортодоксалды коммунистік интернационализмнен «интеркоммунализмге» қарай бет бұрды, бұл терминді Хьюи П. Ньютон «радикалды ойдың қалған бөлігі жаһандыққа жылжығандай көрінген кезде жергілікті деңгейде бекіну үшін» қолданды. Интеркоммунализм тегін медициналық клиникалар мен таңғы ас бағдарламалары сияқты солшыл аутаркиялық жобалардан пайдаланды, «федералды үкімет қара қауымдастықтарға азық-түлік сияқты негізгі ресурстарды қамтамасыз ете алмауынан туындаған кемшілікті толтыруға жасалған әрекет ретінде нақты айқындалды». Аутаркия Мюррей Букчиннің коммуналистік идеяларының маңызды бөлігі болып табылады, ол болашақта «әрбір қауым жергілікті немесе аймақтық аутаркияға жақындасады» деп жазды және аутаркияны жергілікті азаттық үшін солшыл күш-жігер тарихының маңызды бөлігі ретінде атады. Букчиннің 1960 жылдардан 2000 жылдардың басына дейін жетілдірілген идеялары Рожава экономикасын қоса алғанда, анархизм мен либертариандық социализмнің көптеген заманауи ағымдарына әсер етті. 1983 жылы жарық көрген Ханс Видмердің «Боло'боло» атты анархистік кітабы, «Мемлекет билігі азық-түлікпен қамтамасыз етуге негізделген. Тек белгілі бір аутаркия деңгейінде ғана бололар айырбас желісіне қатыса алады, пайдаланылмастан». Видмер «тактикалық аутаркия» арқылы мұндай коммуналар қуғын-сүргін құрылымдары мен ақша экономикасының қайта оралуын болдырмайтынын болжады. Мемлекеттік ресурстарды күштеп жекешелендіруге қарсы тұру және жергілікті өзін-өзі қамтамасыз ету үшін аутаркиялық күш-жігер де жаһандануға қарсы күш-жігердің маңызды бөлігі болды. Кочабамба су соғысы боливиялықтардың су жүйесін жекешелендіруге қарсы сәтті қарсылығына әкелді, осылайша ресурсты мемлекеттік меншікте қалдырды.

Қазіргі заманғы

Бүгінде ұлттық экономикалық автоархиялар сирек кездеседі. Көбінесе мысал ретінде Солтүстік Корея келтіріледі, ол өзінің оқшаулануына қарамастан, өзінің ішкі, жергілікті экономикасын сақтауға мүдделі «Джуче» (өз-өзіне сенім) үкіметтік идеологиясына негізделген. Дегенмен, тіпті Солтүстік Кореяның Ресей, Қытай, Сирия, Иран, Вьетнам, Үндістан және Еуропа мен Африканың көптеген елдерімен кең ауқымды сауда байланыстары бар. Солтүстік Корея 1990 жылдардағы кең таралған ашаршылық кезінде азық-түлік импорттауға мәжбүр болды. Кейбір сарапшылар қазіргі заманғы мысал ретінде Сирияның автономиялы солтүстік аймағы – Рожаваны қарастырады. АҚШ-пен маңызды одаққа қарамастан, Рожаваның жақтастары оларды халықаралық саудадан үзіліп, көптеген жаулармен күресіп, коммунализм негізіндегі қоғам құруға ұмтылып жатқандығын айтады. Рожава үкіметі мен конституциясы ауылдық және жергілікті кеңестер басқаратын экономикалық тәуелсіздікке баса назар аударады. Рожава қоғамы мен экономикасына Букчиннің идеялары, әсіресе жергілікті және аймақтық басқаруға баса назар аударуы ықпал етеді. 2012 жылы жасалған өзгерістерге сәйкес, мүлік пен бизнес осы мақсаттарға жету үшін оны пайдаланатын немесе тұратын адамдарға тиесілі, ал инфрақұрылым, жер және маңызды ресурстар жергілікті және аймақтық кеңестер басқаратын жалпы меншік болып табылады. Алайда, Букчин оқшауланған автоархияның қоғамды жабық етуіне алаңдады және әрқашан жергіліктілік пен жаһандану арасындағы тепе-теңдіктің қажеттігін атап көрсетті. Шынайы автоархияның шағын мысалы – Солтүстік Сентинель аралы, ондағы жергілікті тұрғындар сыртқы әлеммен кез келген байланыстан бас тартып, толыққанды тәуелсіз өмір сүреді. Қара ұлтшылдығы, Ужамаа, афроамерикандық социализмі және азаматтық құқықтар қозғалысының тарихын біріктіретін, жергілікті автоархияға бағытталған қазіргі заманғы күш-жігердің мысалы – Миссисипи штатының Джексон қаласындағы «Cooperation Jackson» қозғалысы. Бұл қозғалыстың мақсаты – жерді иелену және өзін-өзі қамтамасыз ететін кооперативтер мен жұмыс орындарын құру, «қаланың саяси экономикасын демократиялық түрде өзгерту» және gentrification-ге қарсы тұру. «Cooperation Jackson» 2013 жылы Чокве Лумумбаның және 2017 жылы оның ұлы Чокве Антар Лумумбаның мэр сайлауындағы маңызды рөлі арқасында сайлаудағы саяси күшін де арттырды.