Кіріспе

Қытай мен Вьетнамдағы кра тілі – гелао (өзіндік атауы: Kláo, қытайша: 仡佬 Gēlǎo, вьетнамша: Cờ Lao) – кра–дай тілдер отбасына жататын кра тілі. Оны Қытайдың оңтүстігінде және Вьетнамның солтүстігінде тұратын гелао халқы қолданады. Этностың жалпы саны 580 000 болса да (Қытайдың 2000 жылғы халық санауы бойынша), Қытайда гелао тілінде сөйлейтін адамдардың саны бірнеше мыңға жетерлік. Лидің 1999 жылғы бағалауынша, Қытайда 3000 адам бар, олардың 500-і монолингв, ал Эдмондсонның 2008 жылғы есебі бойынша 7900 адамға дейін жетеді. Эдмондсонның (2002) пікірінше, Вьетнамдағы гелао тілінің үш диалектісінде барлығы 350 шамасында адам сөйлейді.

Сыртқы қатынастар

Буянг сияқты, тағы бір кра тілі болған гелао тілінде австронезиялық туыстас болуы мүмкін көптеген сөздер кездеседі. (Австро-тай тілдерін қараңыз.) Ли және Чжоу (1999) көрсеткендей, гелао тілінде хлай және онг бе тілдерімен көптеген сөздер ортақ, бұл олардың Хайнаньға көшіп келгенге дейін хлай тайпасының алдыңғы буындарымен байланыста болғанын көрсетеді.

Вьетнам

Ең көп қауіп төніп тұрған түрі – Вьетнамның қызыл гелао тілі, оны бар болғаны 50 шақты адам сөйлейді. Көптеген сөйлеушілер оңтүстік-батыс мандарин немесе хмонг тіліне ауысқан. Өздерін «қызыл гелао» деп атайтын қызыл гелао халқы, этникалық тобының жалғасуын қамтамасыз ету үшін Вьетнамның Хагианг провинциясындағы Йенмин ауданындағы Нахе және Бачдик (немесе Бичдик) ауылдары мен Қытайдың Юньнань провинциясындағы Малипо округінің Фанпо ауылы арасында қыздарды алмасып тұрады. Эдмондсон (1998) Кванба ауданындағы Кан Тиде және Хоангсуфи ауданындағы Тунгсанда қызыл гелао халқының бар екенін хабарлайды, олар енді гелао тілінде сөйлемейді, оның орнына хмонг, тай немесе вьетнам тілінде сөйлейді. Хоанг (2013:12) Тунгсан коммунасынан көшіп келген Виньхао коммунасында, Бахкуанг ауданында да қызыл гелаолар бар екенін мәлімдейді. Дегенмен, Донгван ауданындағы Фуала және Синьлунг ауылдарының ақ гелаолары әлі де ақ гелао тілінде сөйлейді.

Түрлері

Гелао туралы толыққанды мәліметтер жоқ, оны Ли Цзиньфан, Джерольд А. Эдмондсон, Вера Остапират және Чжан Цзимин сияқты аз ғана ғалымдар зерттеген. Вьетнамдағы үш диалекті бір-бірін түсінбеуде, ал Қытайдағы үш диалекті де жеке тілдер болуы мүмкін. Ethnologue гелао тілін төрт тілге бөледі, бұл тілдер екі лачи тіліне бір-бірінен гөрі жақын болуы мүмкін.

Брэдли (2007), Ол (1983)

Дүниежүзілік жойылып бара жатқан тілдер энциклопедиясы (2007) Гелао тілін бес топқа бөліп көрсетеді. Хаки (哈给 Hagei, Жасыл Гелао): батыс орталық Гуйчжоу, батыс Гуанси, оңтүстік-шығыс Юньнань, солтүстік Вьетнам, оның ішінде Янлиу (杨柳) диалектісі Реньхуаи округінде; Санчжунның (三冲) және Цинлонгтың (青龙) оңтүстік-батыс Гелаосы. Хагей диалектілері Маао (麻凹村), Гуанлинг округінде (关岭县), Чжэнфэн округінің Помао (坡帽) (贞丰县) және Пингчжэн Гелао ауылында (平正仡佬族乡), Цуньиде (遵义) де қолданылады. Цзяшань Хе (1983) 1700 адамға бағалаған. Ол (1983) сондай-ақ Ренхуаи (仁怀县) округінің Анлианг (安良) және Тайянг (太阳), Женнинг (镇宁县) округінің Хуацзянчжэнь (花江镇) және Маао (麻垇), Гуанлинг (关岭县) округінің Динъин (顶营), Циньчжэньнің (清镇) жанындағы Майсян (麦巷) және Циньлон (晴隆县) округінің Ляншуйин (凉水营) аймақтарын Хагей тілінде сөйлейтін жерлер ретінде тізімдейді. Толо (多罗 Duoluo, Ақ Гелао): батыс орталық Гуйчжоу, батыс Гуанси, оңтүстік-шығыс Юньнань, солтүстік Вьетнам; қалған барлық оңтүстік-батыс Гелао диалектілері. Ниупо диалектісі Мачан ауылында (马场镇), Пудин округінде (普定县), Аншуньде, сондай-ақ Агонг ауылында (阿弓镇), Жижин округінде (织金县), Бицзиде қолданылады. Датицзай диалектісі Шуйченгтің Гаоши (高石) және Милуо (米箩) ауылдарында қолданылады. Цзяшань Хе (1983) 1200 адамға бағалаған. А’уо (阿欧 A'ou/Ao, Қызыл Гелао): батыс орталық Гуйчжоу, батыс Гуанси, оңтүстік-шығыс Юньнань, солтүстік Вьетнам, оның ішінде Банли (板栗湾) диалектісі Реньхуаи округінде; барлық солтүстік Гелао диалектілері, сондай-ақ Пудин округінің оңтүстік-батысындағы Гелао (普定县) және Маокаоцзай (茅草寨), Жижин округінің (织金县). Цзяшань Хе (1983) 1500 адамға бағалаған. Ол (1983) сондай-ақ Шаво (沙窝), Синкайтиан (新开田), Ланнигоу (滥泥沟) (барлығы Цянси округінде (黔西县)) А’уо тілінде сөйлейтін жерлер ретінде тізімдейді. Акао (稿 Gao): батыс орталық Гуйчжоу; барлық орталық Гелао диалектілері. Цзяшань Хе (1983) 2000 адамға бағалайды. Ол (1983) сондай-ақ Шуйченг округінің (水城县) Донгкоу (洞口) және Жижин округінің (织金县) Ниудун (牛洞) ауылдарын Гао тілінде сөйлейтін жерлер ретінде тізімдейді. Qaw: Гулин округі (古蔺县), Сычуань; көбінесе расталмаған. Бұл диалектті ең аз танымал Гелао тобы болып табылатын И (羿人) халықтары айтады. Ең көп зерттелген диалектілері – Ванзи және Чжэнфэн диалектілері, ал ең көп жойылып бара жатқаны – Қызыл Гелао.

Фоналогия

Телу және Ванду сияқты көптеген гелао түрлері көптеген тілдік ұялы және алдын-назалдану дауыстықтарын қамтиды. Көптеген түрлері басқа туысқан тілдерде жоғалған дауыстық топтамаларын да сақтайды. Мысалы, бұл дауыстық топтамалар Лачи, Мулао, Кабайо (Пубиао), Буянг және түрлі Кам-Тай тілдеріндегі дауыстықтармен тұрақты түрде сәйкес келеді. Гелао тілі Буйе және басқа да көршілес Кра емес тілдермен көптеген дыбыстану ерекшеліктерін ортақ.

Түстер

Гелао тілдерінің нұсқалары дыбыстық. Дыбыстардың түрлеріне тегіс дыбыстар ( және ), көтеріңкі дыбыстар ( және ), және төмендейтін дыбыстар ( және ) жатады.

Салыстырулар

Лиучжи (六枝) және Чжэнфэн (贞丰) диалектілері арасындағы дыбыстық сәйкестіктер: Бұл префикстер реконструкция мақсатында ерекше маңызды. Гелао тіліндегі көптеген сөздер оңтүстік-батыс мандарин қытай тілінен алынған. Бұл қарыз сөздер көбінесе туған гелао сөздерімен бірдей қолданылады. Гелао тілінде жіктеуіштердің өте дамыған жүйесі де бар. Гелао тілінде басқа кра-дай тілдерінде кездеспейтін есімдіктердің бай жиынтығы бар. Бірақ зерттеулер оның әлдеқайда жалған екенін көрсетеді.