Кіріспе

Даму психологиясында Мелани Клейн "(психикалық) кезеңдер теориясының" орнына "(психикалық) позициялар теориясын" ұсынды.

Параноикалық-шизоидтық жағдай

Нысандық қатынастар теориясында параноидты-шизоидтық позиция – баланың туғаннан бастап төрт немесе алты айлыққа дейінгі психикалық күйі. Мелани Клейн балалық шақ психикалық өмірінің ең алғашқы кезеңдерін, дамудың белгілі бір позициялар арқылы сәтті аяқталуы тұрғысынан сипаттады. Клейн үшін позиция – дамудың нақты бір фазасына сәйкес келетін психикалық функциялар жиынтығы, ол өмірдің бірінші жылында міндетті түрде пайда болады, бірақ содан кейін де кездесе береді және кез келген уақытта қайта жандануы мүмкін. Екі негізгі позиция бар: параноидты-шизоидтық позиция және одан кейінгі депрессивтік позиция. Ең ерте, бастапқы позиция – параноидты-шизоидтық позиция, ал егер адамның ортасы мен тәрбиесі қанағаттандырса, ол депрессивтік позициядан өтеді. Параноидты-шизоидтық позиция баланың туғаннан бастап төрт немесе алты айлыққа дейінгі психикалық күйі болып есептеледі. Бұл позиция келесі позицияға дамиды, алайда екі позиция арасында алға-артқа қозғалу қалыпты жағдай, бірақ кейбір адамдар көп уақыт бойы параноидты-шизоидтық позицияда қалуы мүмкін. Нысандық қатынастар теориясының негізін қалаушылардың бірі ретінде Клейн эмоцияларды әрқашан басқа адамдармен немесе эмоциялардың нысандарымен байланысты деп санайды. Осы алғашқы айлардағы қарым-қатынастар толық нысандармен емес, тек нысанның бөліктерімен – кеуде, ананың қолы, беті және т.б. арқылы жүзеге асады. "Параноидты" термині орталық параноидтық алаңдаушылықты, жауапсыз жамандықтан қорқуды білдіреді. Бұл сырттан келгендей сезіледі, бірақ түптеп келгенде өлім инстинктісінің проекциясынан туындайды. Параноидтық алаңдаушылықты жақын арада жойылу қаупі ретінде түсінуге болады және ол баланың деструктивті немесе өлім инстинктісінен туындайды. Осы позицияда, жақсы нысанды сенімді түрде іштей сіңіріп алып, эгоны қорғамайынша, жетілмеген эго алаңдаушылығын жеңу үшін жаман сезімдерді бөліп, оларды сыртқа шығарады. Алайда, бұл паранойяға әкеледі. "Шизоидты" термині орталық қорғаныс механизміне – бөлінуге, жақсы нысанды жаман нысаннан сақтап айыруға сілтеме жасайды. Клейн салауатты даму үшін нәресте сыртқы әлемін, нысандарын және өзін екі санатқа бөлуі керек екенін айтады: жақсы (яғни, қанағаттандыратын, сүйікті, сүйіспеншілікпен жауап беретін) және жаман (яғни, ренжітетін, жек көретін, қуғынға ұшырататын). Бұл бөліну жақсыны өз-өзіне сіңіріп алып, онымен сәйкестендіруге мүмкіндік береді. Басқаша айтқанда, осы кезеңде бөліну пайдалы, өйткені ол жақсыны жаманнан қорғайды. Кейін, эго жеткілікті дамығанда, жамандықты біріктіруге болады және екіұштылық пен қақтығысқа төзе алады. Кеңірек жетілу және депрессивтік позицияны шешу арқылы эго жақсы және жаман нысандарды біріктіре алады, бұл толық нысандық қатынастарға әкеледі. Бұл мақсатқа жету үшін идеалданған нысанның жоғалуын қабылдап, оған байланысты депрессивтік алаңдаушылықты бастан өткеру қажет. Клейн дамуды екі фазадан өтетінін сипаттады: параноидты-шизоидтық позиция және депрессивтік позиция. Параноидты-шизоидтық позицияда басты алаңдаушылық – паранойя және гипохондрия, ал қорқу – өзіне қатысты. Жағдай жақсы болғанда ана толыққанды мейірімді тұлға ретінде қабылдалады. Алайда, сәбидің қажеттіліктері мен тілектері анасынан бірден орындалмағанда, ол оларды қанағаттандыруға қатысы болмағандықтан, жақсы нысанның болмауы жаман нысанның болуы ретінде қабылданады. Жаман нысан жек көріліп, қиялдарда шабуылға ұшырайды. Жек көрілген, ренжітетін нысан тез арада қудалаушыға айналады, өйткені ол өзіне жасалған әрекеттерге ұқсас әдіспен кек алады деп ойланады. Сондықтан бала өзін қудаланған сезінеді, осыдан параноидты-шизоидтық позициядағы "параноидты" термині пайда болды. Өлім инстинктісінен туындаған өзінің жаман (агрессивті, жеккөрінішті) бөліктері нысанға проекцияланғандай, жақсылық та нысанға проекцияланады. Жамандықтың сыртта пайда болуын түсіну ішкі жан дүниеде емес, одан оңай. Ал жақсылықтың неге сыртқа шығарылатынын түсіну қиын. Мұның себебі, адам өзінің жақсылығын өзі ұстай алмайтынын сезінгенде, оны нысанға көрсету қауіпсіз. Бұл идеалдастырудың негізі болып табылады және белгілі бір жағдайларда пайдалы болуы мүмкін, мысалы, операция жасайтын хирургты идеалдастыру. Жамандықты нысанға проекциялау – расизмнің, гомофобияның немесе басқа бір топтың өзге топтан (бірақ негізінен емес) өзгешелігіне байланысты жеккөрушілігінің негізі, мысалы, жылжымайтын мүлік агенттері, либералдар, консерваторлар, велосипедшілер, автомобиль жүргізушілері, солтүстік, оңтүстік, жол күзетшілері және т.б. Уақыт өте келе бала көбірек ашуға төзе алады және жақсы нысанды ұзақ уақыт бойы сақтап қалуға қабілетті болады, бұл балаға өзінің жаман импульстарын қорқусыз көтеруге мүмкіндік береді. Бұл өзіне және нысанға жақсы да жаман қасиеттерге ие екенін түсінуге көмектеседі, соның нәтижесінде депрессивтік позицияның толыққанды дамуы мен жетілуіне әкеледі. Клейн өзінің жақсы және жаман бөліктерін нысанға проекциялайтынын немесе ішке сіңіретінін атап көрсетеді. Бұл өмір және өлім күшінің, сүйіспеншілік пен жеккөрушіліктің көрінісі болып табылады.