Стентофтен руна тасы және 7 ғасырлық скандинавиялық дәстүрлер
Stentoften Runestone
Скандинавиядағы Stentoften руна тасы – ежелгі скандинав тіліндегі лағым. Жыл құдайына арналған құрбандық туралы аңыз, 1823 ж. табылды. Руна жазу, тарих.
Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Рунтата каталогында DR 357 ретінде тіркелген Стентофтен рун тасы – Швецияның Блекинге аймағында табылған, ежелгі норвег тіліндегі қарғыс жазылған рун тасы.
The Stentoften Runestone, listed in the Rundata catalog as DR 357, is a runestone which contains a curse in Proto Norse that was discovered in Stentoften, Blekinge, Sweden.
Интерпретация
АП және АҚ жолдарында "гаф j" ("берген j") тіркесіндегі j рунасы – руна атауы *jera, яғни "жинау" немесе "мол немесе жемісті жыл" дегенді білдіретін идеографиялық руна (Begriffsrune). Бір рунолог АҚ жолының құнарлылық ритуалының бір бөлігі ретінде жақсы өнімді иелену үшін мал құрбандығын сипаттағанын болжайды.
In lines AP and AQ, in the phrase "gaf j" ("gave j"), the j rune is an ideographic rune (Begriffsrune) that stands for the rune name *jera, meaning "harvest" or "bountiful or fruitful year." One runologist suggests that line AQ is describing an animal sacrifice in return for a good harvest as part of a fertility ritual.
Тарих
Стентофтен рун тасы 1823 жылы декан О. Хаммер тапқан. Ол жазуы төмен қарап жатқан күйде, айналасында бес үлкен, өткір таспен қоршалған, олар бесбұрыш немесе бесжұлдыз құрайтын. Осыған байланысты, тас шығысқа қарай орналасқан Бьёркеторп рун тасы сияқты үлкен ескерткіштің бір бөлігі болған. 1864 жылы рун тасы Сёльвесборг шіркеуіне көшірілді. Көптеген ғалымдар жазуды 7 ғасырға жатқызады және ол руналардың бір түрімен ойылған, олар Ескі Футарк пен Жаңа Футарк арасындағы кезеңдік нұсқаны құрайды. Мысалы, Жаңа Футарктан h рунасымен бірдей пішіндегі a рунасы. Бұл руна А деп транслитерацияланады. Y әрпіне ұқсайтын k рунасы екі Футарк арасындағы және олардың ішіндегі кезеңдік форма. Осындай кезеңдік жазулар өте сирек. Блекингеден тағы үш рун тасы белгілі: Бьёркеторп рун тасы, Истаби рун тасы және Гуммарп рун тасы. Олар Копенгагенге көшіріліп, 1728 жылғы Копенгаген өртінде жоғалып кеткен. Стентофтен, Истаби және Гуммарп рун тастарындағы жазуларды олардағы атаулар арқылы бір руға байланыстыруға болады, ал бұл атаулар басшыларға тән. Бьёркеторп рун тасында есімдер жоқ және ол басқаларынан ондаған шақырым қашықтықта орналасқан. Дегенмен, Бьёркеторп рун тасының олармен байланысы бар екені сөзсіз, себебі арнайы руналық формалардан басқа, Stentoften рун тасында да бірдей хабарлама берілген. Бұл рун тастарын бір адам ойып шығармағандықтан, олар 7 ғасырдағы Блекинге аймағындағы нақты руналық дәстүрді көрсетеді. Рунолог Майкл Шульте Стентофтен тасындағы архаикалық мәтін, Бьёркеторп тасындағы жас және нақтырақ нұсқаға қарағанда, драмалық тұрғыдан тиімдірек екенін айтады. Харивульфа есімі – "жауынгер" мағынасын беретін хари және "құбыжық" мағынасын беретін вулфаның біріктірілуі, ал Хашуулфздың хаþу сөзі "шайқас" дегенді білдіреді. Мұндай ликофориялық есімдердің тағайындалуы, жас жауынгерлерді дайындау кезінде қолданылған ритуалдық тәжірибелермен және діни қасқыр символизмімен байланысты болуы мүмкін деген болжам бар. Харивульфа есімінің қысқартылған түрі викинг дәуіріне дейін жетіп, Харульф рун тасындағы жазуда расталған.
The Stentoften runestone was discovered in 1823 by the dean O. Hammer. It was lying down with the inscription facing downwards, surrounded by five sharp larger stones forming a pentagon or a pentagram. Consequently, the stone has been part of a larger monument like the Björketorp Runestone further east. In 1864, the runestone was moved into the church of Sölvesborg. Most scholars date the inscription to the 7th century and it is carved with a type of runes that form an intermediate version between the Elder Futhark and the Younger Futhark. A characteristic example of this is the a rune which has the same form as the h rune of the younger futhark. This is the rune that is transliterated with A. The k rune, which looks like a Y is a transition form between and in the two futharks. There are quite few intermediary inscriptions like this one. Three more are known from Blekinge, i. e. the Björketorp Runestone, the Istaby Runestone and the Gummarp Runestone, which were moved to Copenhagen and lost in the Copenhagen Fire of 1728. The Stentoften, Istaby Runestone and Gummarp Runestone inscriptions can be identified with the same clan through the names that are mentioned on them, and the names are typical for chieftains. The Björketorp Runestone lacks names and is raised some tens of kilometers from the others. However, it is beyond doubt that the Björketorp runestone is connected to them, because in addition to the special runic forms, the same message is given on the Stentoften Runestone. These runestones are probably not carved by the same person, and so it appears that they reflect a specific runic tradition in the Blekinge area during the 7th century. Runologist Michael Schulte suggests that the archaic text of the Stentoften stone is more effective from a dramatic perspective than the younger and more explicit version on the Björketorp stone. The name Hariwulfa is a combination of hari meaning "warrior" and wulafa "wolf," while the haþu of Haþuwulfz means "battle." It has been suggested that the assignment of such lycophoric names may have been related to ritualistic practices and religious wolf symbolism used in the initiation of young warriors. A shortened form of the name Hariwulfa survived into the Viking Age and is attested in the inscription on the Hærulf Runestone.