Кіріспе

Өнімдер мен материалдарды қайта пайдалануға қатысты барлық операциялар.

Кері логистика – өнімдер мен материалдардың жоғары бағыттағы қозғалысына қатысты барлық операцияларды қамтиды. Бұл – «құндылықты сақтау немесе тиісті кәдеге жарату мақсатында тауарларды олардың әдеттегі соңғы тұтынушысынан кері жылжыту процесі. Жаңарту және жөндеу шаралары да кері логистиканың анықтамасына енуі мүмкін». Экологиялық мәселелердің өзектілігінің артуы және жасыл жеткізу тізбегін басқару тұжырымдары мен тәжірибелерінің дамуы оны одан да маңыздырақ етеді. Соңғы екі онжылдықта кері логистика тақырыбына арналған жарияланымдар саны айтарлықтай өсті. «Кері логистика» терминін алғаш рет 1992 жылы Логистиканы басқару кеңесі жариялаған «Кері логистика» атты ақ парақшасында Джеймс Р. Сток қолданды. Бұл тұжырымдама кейіннен Стоктың (1998) «Кері логистика бағдарламаларын әзірлеу және іске асыру» атты Логистиканы басқару кеңесінің тағы бір кітабында, сондай-ақ Роджерс пен Тиббен Лембке (1999) Кері логистика қауымдастығы жариялаған «Артқа қарай: Кері логистика трендтері мен тәжірибелері» атты кітабында одан әрі жетілдірілді. Кері логистика процесіне артық өнімдерді басқару және сату, сондай-ақ жабдықты лизингтік бизнес аясында қайтарылған жабдықтар мен машиналар кіреді. Әдетте логистика өнімді тұтынушыға жеткізуге қатысты оқиғалармен айналысады. Кері логистикада ресурс жеткізу тізбегінде кем дегенде бір қадамға кері жылжу қажет. Мысалы, тауарлар тұтынушыдан дистрибьюторға немесе өндірушіге қайтарылады. Бүгінде әлемдік кері логистика жеткізу тізбегінің құны 415,20 миллиард долларды құрайды және 2025 жылға қарай 600 миллиард доллардан асып түсуі күтілуде. 2023 жылғы мәліметтер бойынша, әлемдік кері логистика нарығының құны шамамен 993,28 миллиард долларды құрайды. Бұл көрсеткіш 2023-2032 жылдар аралығында 10,34% жылдық орташа өсім темпімен (CAGR) өсуі болжанып отыр.

Бизнеске әсері

Қазіргі нарықта көптеген бөлшек саудагерлер тауарларды қайтаруды жеке, байланыссыз операциялар ретінде қарастырады. "Бөлшек саудагерлер мен жеткізушілер үшін қиындық – тауарды жылдам, тиімді және экономикалық тұрғыдан тиімді жинау мен қайтаруды қамтамасыз ететін деңгейде қайтаруды өңдеу. Тұтынушылардың талаптары қызмет көрсетудің жоғары стандартын, оның ішінде дәлдік пен уақтылылықты талап етеді. Логистикалық компанияның міндеті – қайтарудың басталуынан қайта сатуға дейінгі уақытты қысқарту". Қайтаруды басқарудың ең жақсы тәжірибелерін сақтау арқылы бөлшек саудагерлер тауарларды қайтарумен байланысты операциялық және тұтынушыларды сақтап қалу мәселелерін шешетін қайтару процесіне қол жеткізе алады. Сонымен қатар, кері логистика мен тұтынушыларды сақтап қалу арасындағы байланыс болғандықтан, ол қызметтік өмірлік циклды басқарудың (SLM) маңызды құрауына айналды, бұл компанияның қызмет көрсету деректерін одан да үйлестіру арқылы тұтынушыларды сақтап қалуға бағытталған бизнес-стратегия. Кері логистика – бұл тек тауарларды қайтаруды басқару ғана емес, сонымен қатар "тауарларды қайтарудан сақтау, бақылау, жою және нарықтан кейінгі жабдықтау тізбегінің басқа да мәселелерімен байланысты қызметтер". Тауарларды қайтаруды басқару – бәсекеге қабілеттіліктің өсуімен байланысты екендігі мойындалғандықтан, маркетинг пен логистика арасындағы маңызды байланысты қамтамасыз етеді. Оның кең ауқымы ішкі интеграцияны жақсартудың кәсіпорындарға пайдалы екенін көрсетеді. Атап айтқанда, ішкі интеграция сыртқы факторлардың тауарларды қайтару процесіне тигізетін әсерін қабылдауға және жоспарлауға фирманың қабілетін арттырады. Фирманың тауарларды қайтаруды жоспарлау кезіндегі басты фактор – қайтарылатын материалдың қалған құны және осы құнды қалай қайтару. "Қайтарылған тауарлар немесе өнімнің бөліктері тіпті жеткізушілерге және жабдықтау тізбегінің серіктестеріне қайта өндірілуі үшін қайтарылуы мүмкін". Кері логистиканы іске асыру, басқа операциялар мен процестер сияқты, белгілі бір тәуекелдермен байланысты. Кері логистика операцияларымен байланысты тәуекелдер туралы зерттеулер шектеулі. Panjehfouladgaran және Lim (2020) бұл олқылықты кері логистика тәуекелдерін басқаруға (RLRM) бағытталған мақала жариялау арқылы жойды. Үшінші тарап логистикалық қызметтер көрсетушілер кәсіпорның жалпы сатуының 7%-ға дейін тауарларды қайтару шығындарымен байланысты екенін анықтады. Кері логистиканың барлық келісімшарттары компанияның көлемі мен түріне сәйкес жекешелендірілген. 3PL өзі осы көпшіліктен 12%-дан 15%-ға дейін пайда табады. Орташа есеп бойынша, дәстүрлі сауда орындарынан сатып алынған 8 тауардың 1-і қайтарылады, ал электрондық саудадан сатып алынған 20 тауардың 1-і қайтарылады. АҚШ-та ғана тауарларды қайтару тасымалының құны 2020 жылы 550 миллиард долларға жетеді деп болжанып отыр. Желтоқсан айы АҚШ-та кері логистика үшін ең қарбалас ай, UPS Рождествоға дейін күн сайын 1 миллионнан астам қайтарылған посылканы өңдейді. Кері логистиканы зерттеу сонымен қатар АҚШ-тағы компаниялардың 84,6 пайызы екінші нарықты пайдаланатынын және 70 пайызы екінші нарықты "бәсекеге қабілетті артықшылық" ретінде қарастыратынын көрсетті. Тайваньдық зерттеулер бизнесте кері логистиканың қажеттілігін тудыратын үш факторды анықтады: экономикалық қажеттіліктер, экологиялық қажеттіліктер және әлеуметтік қажеттіліктер. Тайваньдық электроника компанияларының экологиялық менеджмент жөніндегі 12 сарапшысын сұхбаттасқан зерттеуде экономикалық қажеттіліктер 0,4842 салмақпен ең маңызды болып табылса, одан кейін 0,3728 салмақпен экологиялық қажеттіліктер, ал әлеуметтік қажеттіліктер 0,1430 салмақпен салыстырмалы түрде маңызды емес деп танылды. Экономикалық қажеттілік компанияның АҚШ сияқты қалпына келтіру құнын пайдалануға тырысуымен байланысты болса, Тайваньдық зерттеулер экологиялық қажеттіліктердің маңыздылығы ЕО, Жапония және АҚШ сияқты дамыған елдердің қалдықтарды басқару мәселесімен байланысты екенін көрсетеді. Мысалы, ЕО-да "Электр және электрондық жабдықтардың қалдықтары" директивасы бар, ол ЕО өндірушілерін барлық ЭЭЖҚ жинау, өңдеу, қайта өңдеу және қалпына келтіру үшін жауапты етеді; "Электр және электрондық жабдықтардағы кейбір қауіпті заттарды қолдануды шектеу" директивасы, ол электроникадағы токсикалық материалдарды пайдалануды шектейді, және "Энергия пайдаланатын өнімдерге қойылатын экологиялық талаптар" директивасы, ол электрондық өнімдерді қайта өңдеуге ынталандырады.

Тауарларды жеткізу кезінде қолма-қол ақшамен (COD) алудан бас тарту

Электрондық коммерция саласында көптеген веб-сайттар клиенттерге қолма-қол ақшамен төлеу (COD) мүмкіндігін ұсынады. Кейде клиенттер жеткізілген кезде тауардан бас тартады, себебі оны алуға міндетті емес. Мұндай жағдайда логистикалық қызмет көрсетуші бас тартылған тауар бойынша кері логистика процесін іске қосады. Бұл "Түпке қайтару" (RTO) деп те аталады. Осы процесте электрондық сауда компаниясы компания ережелеріне сәйкес сапасын тексергеннен кейін бас тартылған тауарды қайтадан өзінің қоймасына қосады.