Рио-Грандедегі Elephant Butte бөгеті

Кіріспе

Нью-Мексико штатындағы Рио-Гранде өзеніндегі бөгет, АҚШ. Фил Бутте бөгеті немесе Фил Буттейке (бұрынғы Энгл бөгеті) – Нью-Мексико штатындағы Truth or Consequences қаласының жанындағы Рио-Гранде өзеніндегі бетонды гравитациялық бөгет. Бөгет арқасында пайда болған Фил Бутте суқоймасы негізінен ауыл шаруашылығына қолданылады, сонымен қатар демалыс, гидроэлектр энергиясын өндіру, су тасқыны мен шөгінділерді бақылау мақсатында да пайдаланылады. Бөгеттің салынуы Рио-Гранде өзенінің жылдың көп бөлігінде ағынын кішкентай арнаға дейін азайтты, су тек жазғы суару маусымында немесе қардың тым көп еру кезінде ғана босатылады.

Этимология

Elephant Butte – Нью-Мексико штатының Сьерра округінде орналасқан ашық жанартаулық түйреуіш. Жанартаудың беткейлері эрозияға ұшырап, тек қаттылған, төбе тәрізді ядросы ғана қалды. Қазір ол көлдегі арал, бірақ су деңгейі төмендеген кезде құрлықпен тар тілше арқылы жалғасады. Бұл түйреуіштің бір жағына жатқан пілге ұқсас екендігі айтылады, және оның аты бөгет салынар алдында-ақ осы аймаққа берілген. Жақын орналасқан Elephant Butte қаласы осы тас формациясының құрметіне аталған. Бөгеттің бастапқы аты – Engle Dam, ол жақын маңдағы Engle, Нью-Мексико теміржол аялдамасының атынан алынған. Аялдама құрылыс инженері Р. Л. Энглдің есімімен "Engle" деп аталған, бірақ кейіннен Санта-Фе темір жолы компаниясының вице-президенті Эдвард Энгелдің құрметіне "Engel" деп өзгертілген. Жергілікті тұрғындар Конгреске атын өзгертуге шағымданған, бірақ атын бұрынғы қалпына келтіруге қол жеткізе алмады. Бүгінде аялдама өзінің бастапқы "Engle" атын сақтап тұр. Бөгетке тағы бір ұсынылған атауы – бұрынғы АҚШ президенті Вудро Вильсонның есімімен аталатын "Woodrow Wilson Dam" болған.

Құрғақшылық және су тасқыны

Рио-Гранде бассейніндегі көптеген өзендер сияқты, оның да суы шектеулі және жылдан жылға өзгереді, құрғақшылық пен зардапты су тасқындарының арасында ауысып тұрады. 1880 жылдары аймақтағы фермерлер өзен суын тиісінше алмайтындарын айта бастады. 1890 жылдары жоғарғы бассейнде су пайдалану деңгейі соншалықты жоғары болды, Техас штатының Эль-Пасо қаласының жанындағы өзен ағыны "құрғақ жазда тамшыдай" азайды. Олар бөгет салынатын жерге қоныстанған; Керн басқаларын сонда бөгет салуды қарастыруға ынталандырды, бірақ құрылысы соңғы орналасқан жері мен су құқықтарына қатысты сот дауларынан кейін кешіктірілді. 1894 жылы бөгет орнынан жоғары ағыста британдық инвесторлар қолдаған жеке бөгет жобасы және АҚШ Ішкі істер министрлігі де жұмыс істеді. Бірақ АҚШ Мемлекеттік хатшысы "Рио-Гранде кеме жүретін өзен болуы мүмкін екендігіне және Соғыс министрлігінен рұқсат алу қажеттігіне" байланысты оны тоқтатты. Заңдық мәселелерге байланысты кешіктірілгенімен, 1897 жылы бөгет салуға тыйым салу алынды. Дегенмен, жоба іске аспады және инвесторлар 1903 жылы жеке бөгет салу құқығынан айрылды. Викторио Лэнд энд Кэттл Компаниясы жердің үштен екі бөлігіне ие болды және 1909 жылы үкіметтен акр үшін 17,83 доллар төлеуді талап етті, ал бұрынғы ұсыныс акр үшін 1,83 доллар болатын. Ұзақ сот процесі басталды, АҚШ үкіметі компанияның 24 730 акр жерін иеленді және қалған 30 000 акр үшін акр үшін 6,66 доллар бағамен келісті. Бөгет құрылысына көмектесу үшін бригадалар жолдарды салған және жақсартқан, Суды пайдалану бюросының кеңсесін, су резервуарларын, жұмысшылар лагерлерін, машина жасау шеберханасын, электр станциясын және аурухананы салған. Сайттың үстіндегі каньонға әрқайсысы 15 тонна сыйымдылығы бар және 1400 фут (427 м) ұзындығы бар үш кабельден тұратын жүйе ілінді. Лагерьлерде ең көп жұмыс істеген кезде шамамен 3500 жұмысшы тұрды. Олар екі жұмысшы лагерінде орналастырылды. "Жоғарғы лагерь" өзеннің жоғары жағында салынды және басқарушылар мен инженерлер сияқты ықпалды және білікті жұмысшыларға арналған. "Төменгі лагерь" осы жерден төменгі ағыста орналасқан, ықпалы аз жұмысшыларға арналған және американдық және мексикалық жұмысшылар лагерьтің бөлек аймақтарында тұрды. Су салығы арқылы құрылыс шығындары мемлекет тарапынан өтелгеннен кейін бөгет жергілікті тұрғындардың меншігіне өтеді деп күтілді. 1976 жылы Элефант-Бутте бөгеті Америка инженерлік-құрылысшылар қоғамымен Ұлттық тарихи инженерлік ескерткіш деп тағайындалды. Бөгет және Суды пайдалану бюросы 1979 жылы АҚШ-тың тарихи орындарының ұлттық тізіліміне енгізілді. Бөгет құрылысы кезеңінен және аймақтағы электр энергиясын өндіру мен демалыс нысандарын дамытудың «Жаңа келісім» кезеңінен бастап, 1997 жылы Ұлттық тізілімде «Элефант-Бутте тарихи ауданы» ретінде аймақ тізімге енгізілді. Тарихи аудан тізіміне бөгет және оны қоршаған тарихи құрылыстар кіреді.

Like for many other rivers of the American Southwest, runoff in the Rio Grande basin is limited and varies widely from year to year and alternates between devastating droughts and destructive floods. In the 1880s, farmers in the region began to complain that they were not receiving a fair appropriation of river water. By the 1890s, water use in the upper basin was so great that the river's flow near El Paso, Texas, had been reduced to "a trickle in dry summers." They had camped in the area where the dam is now; although Kern encouraged the others to consider building a dam there, its construction was delayed by legal battles relating to the final site and to water rights. A private dam project backed by British investors was in the works in 1894 just upstream from the dam site and also by the U. S. Department of the Interior. It was eventually blocked by the U. S. Secretary of State "on basis of a technicality that the Rio Grande was arguably a navigable river and permission from the War Department was also needed." Although delayed by legal issues, the injunction against building the dam was lifted in 1897. However, the project failed to proceed, and the investors lost their rights to build the private dam in 1903. The Victorio Land and Cattle Co. owned about three fourths of the site and in 1909 demanded the government pay $17.83 per acre, instead of the substantially lower offer of $1.83 per acre. A lengthy court battle ensued, and the US government condemned 24,730 acres of the company's land and settled on a price of $6.66 per acre for the remaining 30,000 acres. To accommodate the dam's construction, crews built and improved roads and constructed a Bureau of Reclamation office, water tanks, worker camps, a machine shop, a power plant, and a hospital. A system of three cables, each having a capacity of 15 tons and a span of 1400 feet (427 m), was suspended across the canyon over the site. At its peak, the camps housed around 3,500 workers. Two worker camps housed them. The "Upper Camp" was built upstream and housed affluential and skilled workers, such as supervisors and engineers. The "Lower Camp" was downstream of the site, housed the less influential laborers, and was further segregated by American and Mexican workers living in separate areas of the camp. It was expected that the dam would become the property of the local settlers once a water tax had reimbursed the government for the cost of construction. Elephant Butte Dam was designated as a National Historic Civil Engineering Landmark by the American Society of Civil Engineers in 1976. The dam and Bureau of Reclamation office were listed on the U. S. National Register of Historic Places in 1979. Historic resources from the era of construction of the dam, as well as from the New Deal era development of power generation and recreation facilities in the area, were recognized in the 1997 listing of a area on the National Register as the Elephant Butte Historic District. The historic district listing includes the dam and surrounding historic structures.