Кіріспе

Цитостома (цито – клетка, стома – ауыз) немесе клетка аузы – фагоцитозға мамандандырылған клетканың бөлігі, көбінесе микротубулалармен сүйенетін түтік немесе ойыс түрінде болады. Тағам цитостомаға бағытталып, вакуольдерге қапталды. Цитостома тек кейбір протозоалар тобында ғана кездеседі, мысалы, кірпікшелілер (Ciliophora) және қазбалылар (Excavata). Мысалы, Balantidium coli – кірпікшелі протозоа. Басқа протозоаларда және көпжасушалы организмдердің жасушаларында фагоцитоз клетканың кез келген жерінде жүреді немесе сіңіру арқылы қоректенеді.

Құрылымы

Цитостом жасуша бетінде инвагинация құрайды және әдетте жасуша ядросына қарай бағытталған. Цитостомды жиі бүкіл инвагинация деп атайды, бірақ іс жүзінде цитостом жасуша бетіндегі инвагинацияның ашылуын ғана құрайды. Инвагинацияның қалған бөлігі цитофаринкс деп аталады. Цитофаринкс цитостоммен бірлесіп, макромолекулаларды жасушаға импорттау үшін жұмыс істейді. Цитостом мен цитофаринкстің осы тығыз байланысы көбінесе цитостом-цитофаринкс кешені немесе цитофарингеялық аппарат деп аталады. Дегенмен, кейбір жағдайларда цитостом макромолекулаларды импорттау үшін дербес жұмыс істейді. Мұндай жағдайларда цитостом макромолекулаларды тікелей жасуша ішіне импортталатын везикулалар құру арқылы импорттайды.

Цитофаринкс

Эндоцитоздың жұмысы үшін цитофаринкс деп аталатын құрылым да маңызды. Цитофаринкс – цитостоммен байланысты инвагинация құрайтын, ұзын, түтікше тәрізді құрылым. Цитофаринкс пішіні тұрақты болмаса да, көбінесе жасушаның артқы бөлігіне қарай бағытталады және жиі орталық ядроның айналасын қамтиды. Цитофаринкс ұзындығы жасуша циклы барысында өзгереді, алайда орташа ұзындығы 8 мкм құрайды. Цитостом сияқты, микротүтіктер жиынтығы цитофаринкспен байланысады. Жасушаларда цитофаринкс жолымен екі микротүтіктер жиынтығы өтеді. Бұл микротүтіктер жиынтығы цитофаринксті қоршап тұратын ойыс тәрізді құрылымды жасайды. Цитофаринкстің бір жағы бұл микротүтіктермен байланыспай, "жалаңаш" деп аталады. Дегенмен, көкшелер осы цитофаринкс жағымен байланысады.

Функция

Цитостома цитофаринкстік кешені келесідей жұмыс істейді: жасушаға сіңірілуге тиіс макромолекулалар цитостомаға енейді. Содан кейін макромолекулалар цитофаринкстің люменіне өтіп, жасушаның артқы жағына жеткізіледі, онда олар жасушаның басқа бөліктеріне тасымалданатын бүршік көпіршіктерге салынады. Осылайша цитофаринкс макромолекулаларды жасушаның артқы жағына соратын шүмек сияқты жұмыс істейді. Макромолекулалардың цитостоманың кіреберісінен цитофаринкстің артқы жағына өтуіне кемінде 2 минут уақыт қажет. Цитостома – Trypanosoma cruzi epimastigotes-терінде эндоцитоздың басты орны.

Қауымдастықтар

Цитостом трипанозома крузидің қамшысымен байланысты екені анықталды. Қазірге дейін, бұл эндоцитоздық органельдің локомоция үшін қолданылатын органельмен байланысқан жалғыз белгілі мысалы.

Көрнекілендіру әдістері

Цитостомды визуализациялау үшін көптеген әдістер пайдаланылды. Eger және авторлар тобы цитостомды көру үшін конфокалды микроскопиямен қатар алтынмен белгіленген трансферрин молекулаларын қолданды. Бұл тәжірибе алтын бөлшектерімен белгілеудің жасушалардың екі орнында байқалатынын көрсетті; бірі – цитофаринкстің төменгі бөлігі, ал екіншісі – жасуша ішіндегі резервосомалар. Тағы бір команда цитостома-цитофаринкс кешенінің үш өлшемді моделін жасау үшін иондық сәулелі сканерлеу электронды микроскопиясын (FIB SEM деп те аталады) пайдаланды.