Кіріспе

Жалға алушының иегері – ағылшын феодалдық жүйесінде белгілі бір иелікті, игілікті немесе ақыны жалға алушыға берген иелік иесі. Бұдан кейін жалға алушы иеге әр түрлі қызметтердің бірін, әдетте әскери қызмет немесе сержанттық, иеліктің қандай түріне (яғни феодалдық жалға алу шарты) байланысты болып, міндетті болды. Ең жоғары иегер немесе лорд-иягері – монарх болды, ол атасы Вильгельм Жеңімпаздың Англия Корольдігін басып алуының нәтижесінде Англиядағы барлық жерге мұрагерлік құқығымен ие болды және жоғары иегері болған жоқ, «Құдайдан және қылышынан иеленген» деп есептелді. Дегенмен, кейбір монархтар, атап айтқанда король Джон (1199–1216), Англия Корольдігін папа Иннокентий III-ге беруге тырысты, осылайша ол ағылшын монархтарының жоғары иегеріне айналар еді. Парамount лорд феодалдық пирамиданың шыңында немесе феодалдық ағаштың тамырында тұрғандай көрінеді, ал мұндай аллодиалдық құқық «радикалды құқық» (латынша radix, тамыр), «соңғы құқық» және «финалдық құқық» деп аталады. Вильгельм Жеңімпаз феодалдық принциптерге сәйкес жаңадан иеленген жерлерін жалға беруді дереу бастады. Монархтың тікелей жалға алушылары – бас жалға алушылар, әдетте әскери магнаттар, олар феодалдық қоғамда монархтан төменгі ең жоғары мәртебеге ие болды. Бас жалға алушылар әдетте монархтан бірнеше иеліктерді немесе басқа да иеліктерді иеленді, көбінесе феодалдық барондар (немесе «иелік бойынша барондар») болды, олар патшалық иелеріне әскери қызметтің жақсартылған және ауыр түрін міндетті болды және көбінесе жалға алушыларға, әдетте өздерінің рыцарьларына немесе әскери ізбасарларына, бірнешеуін ғана қалдырды. Бұл mesne lord – жалға алушы қатынасын құрады. Рыцарьлар өз кезегінде өз жалға алушыларына қосалқы иелік етті, бұл қосымша қосалқы mesne lord – жалға алушы қатынасын құрады. Ғасырлар бойы кез келген жеке иелікке қатысты бұл процесс тәжірибеде бірнеше рет қайталанды. 1066 жылғы Англияны нормандықтар басып алғаннан кейін және феодализм орнағаннан кейін жер әдетте субинфеудация арқылы берілді, сирек жағдайда иеліктен шығару (яғни сату) арқылы берілді, соңғысы бас жалға алушылар жағдайында патша лицензиясын талап етті, ал мүлік иесі кез келген уақытта қауіпсіз иелік ету үшін, егер басқа талапкер қарсы болса, «құқықтың ауысуын» дәлелдеу керек еді. Англиядағы феодалдық жер иелену 1660 жылғы Жер иеленуді жою туралы заңмен жойылғанмен, заманауи ағылшын құқығында құқықтың ауысуын дәлелдеу қажеттілігі соңғы кезге дейін сақталды, өйткені «заңды ойдан шығарылған» (нақты негізделген) барлық жер құқықтары монархтың поддандылары иеленгендіктен корольдік үсыныспен берілген. Жерді тіркеу жүйесі енгізілгеннен кейін құқықтың ауысуын дәлелдеудің қажеті жоқ. Жерді сатып алу-сатудың барлық түрін мемлекеттік тіркеуге міндетті түрде тіркеу талап етіледі, бұл тіркелу даусыз және мүлдем қауіпсіз меншік құқығын қамтамасыз етеді.

Аттар

Үстемдік иелері кейде иелер, феодалдық иелер немесе бас иелер деп те аталады.

Құрылыс процесі

Оверлордтық, феод иесінің болашақ иегеріне тиісті феодты иелік ету құқығын беруі және одан оның құрметі мен адалдығын алу арқылы құрылды, бұл инфудация және субинфудация процесінің басты элементтері болып табылады.

Құқықтар

Феодалдық жүйеде иеленушінің құқықтары кең болатын, оның ішінде жалға алушының мұрагері тағайындалғанда феодалдық жеңілдік немесе иемдену алымы алу құқығы бар еді. Сондай-ақ, иемдену құқығы, яғни жалға алушының заңды мұрагері болмаған жағдайда оның өлімінен кейін мүлікті қайтарып алу құқығы (ерте феодалдық жүйеде мүлікті өсиет арқылы үшінші тұлғаларға беру болған жоқ). Феодалдық келісімшартта жалға алушының адалдығы маңызды орын алды және ол инфудация процесінде бекітілді, онда жалға алушы иеленушіге адал болуға ант берді. Егер адалдық бұзылса, феодалдық келісімшарт тоқтатылып, мүлік иеленушіге қайтарылатын болды. Бұл көбінесе мемлекет басшысының жоғары билігіне қарасты жерлерді тұлғалардың мемлекетке қарсы қылмыстары үшін беру кезінде кездесетін.

Міндеттемелер

Егеменді адам өзінің шаруасын қорғауға міндетті болды, бұл шаруа үшін полиция күштерінің және патшалық сотқа барлығының тең қол жеткізімі болмаған, ал қарулы тонаушылар елді аралап жүрген шақта аса құнды құқық еді. Бұл қорғау шаруасын басқа күшті жергілікті билеушілердің еріксіз және тоналаушылық әрекеттерінен де қорғайтын.

Қазіргі заманғы ескерткіштер

Ағылшын тіліндегі жер иелері мен жалға алушылар заңында феодалдық жоғары тұрған иелік етуші ұғымы әлі де сақталып келеді. Сонымен қатар, бүгінгі Англияда жер иесі мұрагерсіз қайтыс болған және заңды мұрагерлері болмаған жағдайда, феодалдық дәуірдегідей, оның мүлкі іс жүзінде мемлекетке қайтарылып, жоғары тұрған иелік етушіге – Корольдікке тиесілі болады және Корольдік мүлігі арқылы басқарылады. Бүгінгі күні Корнуолл жері теория бойынша әлі де Корнуолл герцогынан иелік етеді. Егер Ланкастер герцогтігінде немесе Корнуолл герцогтігінде орналасқан ағылшын жері мұрагерсіз қалса, ол Ланкастер герцогына (монархқа) және Корнуолл герцогына (монархтың үлкен ұлына) қайта оралады – бұл, монархтан басқа, Англияда сақталған жалғыз феодалдық жоғары тұрған иелік етушілер болуы мүмкін.