Кіріспе

Америкалық федералдық соттар – АҚШ федералдық үкіметімен құрылған соттар. Олар федералдық заңдарға қатысты немесе олардан туындайтын дауларды шешу үшін құрылған. Мұндай соттарға Конституцияның ІІІ бабындағы соттар (федералдық соттар), сондай-ақ І және IV баптарға жататын төрелік органдары кіреді. Кейбір соңғы органдар да ресми түрде соттар деп аталады, бірақ олар ІІІ бабындағы соттарға берілген кейбір қорғау шараларына ие емес. Бұл төрелік органдары АҚШ Конституциясының қай бабы олардың өкілеттігін беретініне сілтеме жасап сипатталады. Осы контексте "төрелік органы" термині соттар мен басқа да төрелік органдарын қамтитын жалпы термин ретінде қолданылады, бұл Конституцияның І бабының 8-тармағында көзделген, ол Конгреске АҚШ Жоғарғы Сотынан төменгі деңгейдегі төрелік органдарын құруға құқық береді.

III бап соттар

III баптағы соттар (сонымен қатар III баптағы трибуналдар деп аталады) – АҚШ Жоғарғы Соты және Конгресс құрған АҚШ-тың төменгі соттары, қазіргі уақытта 13 АҚШ апелляциялық соты, 91 АҚШ округтік соты (оның ішінде Колумбия округі және Пуэрто-Рико округтері, бірақ басқа үш аумақтық округтік соттардан басқа) және АҚШ Халықаралық сауда соты. Олар федералды үкіметтің сот тармағын құрайды (бұл Конституцияның III бабында белгіленген). Конституцияның II бабындағы тағайындау ережесіне сәйкес, III баптағы барлық сот мүшелерін Президент тағайындайды және Сенат бекітеді. Бұл соттар үкіметтің басқа тармақтарының артық ықпалынан қорғалады. Судьялардың жалақысы қызмет мерзімі ішінде төмендетілуі мүмкін емес, ал тағайындалу мерзімі өмір бойына – «Адам сатқыштық, парақорлық немесе өзге де ауыр қылмыстар мен құқық бұзушылықтар үшін импичмент және айыптау арқылы» қызметтен алынған жағдайларды қоспағанда. Конституцияға сәйкес, Конгресс осы соттарға Конституцияға немесе федералды заңға қатысты істерді, сондай-ақ әртүрлі штаттар мен елдердің азаматтары арасындағы дауларды қарау құқығын бере алады. Сот қарауына жататын, бірақ міндетті түрде қарауды талап етпейтін мәселелердің қатарында: АҚШ-қа қарсы талаптар, мемлекеттік жерлерді және оларға байланысты талаптарды шешу, үнді тайпаларының мүшелігіне қатысты мәселелер, кедендік заңдар мен Ішкі кіріс кодексін қолданудан туындайтын мәселелер бар.

III бап Пуэрто-Рико соты

1966 жылға дейін Пуэрто-Рикодағы АҚШ аудандық соты IV бап бойынша құрылған сот еді. 1966 жылы президент Линдон Б. Джонсон Пуэрто-Рикодағы IV бап бойынша федералдық аудандық сотты III бап бойынша сотқа айналдырған заңға қол қойды. Конгресс осы заңды Конституцияның IV бабы – Аумақтық ереже бойынша емес, III бап бойынша қабылдады. АҚШ тарихында Колумбия округінен басқа штат емес аумақта III бап бойынша сот құрған осы – жалғыз жағдай. Осыдан бастап Пуэрто-Рико федералдық аудандық сотында қызмет ететін судьялар АҚШ Конституциясына сәйкес III бап бойынша тағайындалған судьялар болып табылады. Олар материктегі әріптестері сияқты, өмір бойы қызмет етуге және жалақыдан қорғалуға құқылы. Аралдың федералдық сот жүйесіндегі бұл маңызды өзгеріс үкіметтің өтінішімен емес, АҚШ Сот конференциясының бірнеше рет жасаған өтініші бойынша жүзеге асырылды. Пуэрто-Рико аудандық соты Бостонда орналасқан Бірінші округтің құрамына кіреді.

Жоғарғы соттың I және IV баптардағы соттардың өкілеттігін шектейтін шешімдері

Заң шығарушы сот тұжырымы алғаш рет Бас судья Джон Маршалл American Ins. Co. v. 356 Мақта баллондары, 26 АҚШ (1 Пет.) 511 (1828) ісінде, кейде іс бойынша талапкердің атымен Кантер деп аталады, анықталды. Бұл істе Флорида аумағындағы сот, батып кеткен кемеден қалпына келтірілген мақта баллондарының тағдыры туралы шешім шығарды. Бұл Конституцияның III бабына сәйкес федералды сот билігінің құрамына жататын адмиралтейство құқығы саласына жататындығы анық болды. Дегенмен, Флорида аумақтық сотының судьялары Конституцияның III бабында талап етілгендей өмір бойы тағайындалмай, төрт жылдық мерзімге тағайындалған. Маршаллдың шешімі – аумақтық соттар Конституцияның I бабына сәйкес құрылған деп жариялау болды. Осылайша, олар федералды сот билігін жүзеге асыра алмайды, демек, адмиралтейство істерін олардың қарауына беруді көздейтін заң конституциялық емес. Конституциямен қамтамасыз етілген қызмет мерзімі – III бапқа сәйкес сот судьясының белгісі. "III бапқа сәйкес соттардың судьялары үшін жай ғана заңмен белгіленген мерзім жеткілікті" деген пікілге "Ex parte Bakelite Corp" ісінде ресми түрде жауап берілді: "Бұл пікір қате. Бұл соттың бірінші немесе екінші сыныпқа жататыны Конгрестің ниетіне байланысты деген жаңылыс тұжырымға келді, ал нағыз сынақ соттың негізделген билігінде және оған берілген қарау құқығында жатыр. Сонымен қатар, судьялардың қызмет мерзімін қамтамасыз ететін ережелердің болуы немесе болмауы Конгресс тарапынан ерекше маңызға ие болған емес. Мұны екі мысалмен түсіндіруге болады. Кедендік апелляциялық сотты құрған сол Конгресс тағы бес аудандық судьяны тағайындады және олар [370 U. S. 530, 597] жақсы мінез-құлық танытқанда қызметтерін атқаруы керек деп жариялады; алайда судьялардың мәртебесі осы декларацияны қалдырған жағдайда да сол күйінде қалды. Кейбір аумақтар үшін соттар құрғанда Конгресс судьялардың қызмет мерзімін белгілейтін ереже енгізбеді, бірақ соттар заң шығарушы соттарға айналды, тіпті мұндай ереже енгізілгенде де. Glidden Co. v. Zdanok ісінде сот инкорпорацияланбаған аумақтардағы соттарға қатысты мынадай мәлімдеме жасады: Осындай ойларға байланысты III бап материктен тыс инкорпорацияланбаған аумақтардағы соттарға қолданылмайды деп есептелді, Downes v. Bidwell, 182 U. S. 244, 266 267; Balzac v. Porto Rico, 258 U. S. 298, 312 313; қараңыз, Dorr v. United States, 195 U. S. 138, 145, 149 және шетелдік мемлекеттерден алынған желісу арқылы құрылған консулдық соттарға, In re Ross, 140 U. S. 453, 464 465, 480. Кантер ісінен бері федералды соттар заң шығарушы және сот соттары арасындағы шекараны анықтаумен айналысып келеді. Жоғарғы Сот I бап бойынша соттардың рұқсат етілген ауқымын ең толық Northern Pipeline Co. v. Marathon Pipe Line Co., 458 U. S. 50 (1982) ісінде сипаттады, 1978 жылғы банкроттық реформа туралы заңды жойды, ол бастапқы АҚШ банкроттық соттарын құрды. Сот осы шешімінде Конституцияны жасаушылар биліктің бөліну жүйесін жасады, ол сот билігінің басқа екі саладан тәуелсіздігін қамтамасыз етуді талап етеді, өмір бойы тағайындалу механизмі арқылы. Бұл шешім кейіннен Stern v. Marshall, 564 U. S. 462 (2011) ісінде қайта қаралып, расталды. Алайда, Сот Конгресс III бапқа сәйкес келмейтін соттарға сот билігін бере алатын үш жағдайды (тарихи түсінік негізінде) атап өтті: Конгресс жергілікті және ұлттық үкімет ретінде әрекет ететін штаттық емес аумақтар (АҚШ аумақтары мен Колумбия округі) үшін соттар. Әскери соттар (немесе әскери соттар), тарихи түсінік бойынша және Конституцияда нақты белгіленген ерекшеліктер. Заң шығарушы соттар, Конгресс шешім қабылдау үшін атқарушы билікке билік бере алатын болса, ол шешім қабылдау үшін сот құруға азырақ билік етеді деген болжаммен құрылған. Бұл билік азаматтар мен үкімет арасындағы дауларды шешу сияқты қоғамдық құқықтарды шешумен шектеледі. Сот сондай-ақ Конгресс I бап бойынша қосымша соттар құруға өкілетті екенін анықтады, егер "әділет билігінің негізгі атрибуттары" III бапқа сәйкес соттарда сақталса. Бұл билік екі көзден туындайды. Біріншіден, Конгресс құқықтарды жасағанда, оларды талап ететіндерді I бапқа сәйкес сот арқылы өтуді талап ете алады. Екіншіден, Конгресс III бапқа сәйкес келмейтін соттарды III бапқа сәйкес соттардың жұмыс жүктемесін азайтуға көмектесу үшін құра алады, бірақ тек егер I бапқа сәйкес соттар III бапқа сәйкес соттардың бақылауында болса ғана. Банкроттық соттар, сондай-ақ аудандық соттарда кейбір мәселелерді шешетін магистрат судьяларының соттары осы "қосымша" соттар санатына жатады. I бапқа сәйкес сотта қаралатын барлық істерді III бапқа сәйкес бақылаушы сот қайтадан қарауға құқылы, ол соңғы шешімдерді шығару және орындау бойынша ерекше өкілеттігін сақтайды. Конституцияның IV, §3 бабына сәйкес, Конгресс "Америка Құрама Штаттарына тиесілі аумақтар мен мүлікке қатысты барлық қажетті ережелер мен жарлықтарды жасауға" өкілеттігі бар, Конгресс аумақтық соттарды құрып, оларға федералды және жергілікті заңнама бойынша туындаған істерді қарау құқығын бере алады. Бірақ "Жоғарғы Сот бұрыннан-ақ "инкорпорацияланбаған" аумақтарда, мысалы Американ Самоасында Конституцияның кепілдіктері тек "жеке құқықтарға қатысты негізгі шектеулер" арқылы білдірілген "барлық еркін үкіметтің негізінде жатқан және оны бейшаралықпен бұзуға болмайтын" қағидаларға ғана қолданылатынын анықтады". Жоғарғы Сот Commodity Futures Trading Commission v. Schor, 478 U. S. 833 (1986) ісінде тараптар сот процесінде I бапқа сәйкес соттан бас тарта алатынын және I бапқа сәйкес соттың шешіміне бағынуға келісе алатынын атап өтті. Алайда, Жоғарғы Сот Stern v. Marshall, 564 U. S. (2011) ісінде тараптың I бапқа сәйкес сотқа құқығын әрқашан I бапқа сәйкес сотта жалпы құқық бойынша сот ісінде бас тартуға болмайтынын атап өтті. Сонымен қатар, Granfinanciera, S. A. v. Nordberg, 492 U. S. 33 (1989) ісінде Сот жалпы құқық бойынша сот ісінде I бапқа сәйкес сотта қазылар алқасын таңдау құқығын да әдетте бас тартуға болмайтынын атап өтті. Жоғарғы Сот Granfinanciera және Stern ісінде III бап бойынша құқықтарды және жетінші түзетуді талдаудың параллельдігін атап өтті. IV бапқа сәйкес судьялар, осы салада АҚШ апелляциялық соттарында отыра алмайды немесе мұндай алқаның құрамында апелляцияны қарауға қатыса алмайды.