Мінез-құлқының шектеусіздігі және оның себептері

Кіріспе

Ұстамдылықтың жоқтығы

Дизингибиция, сонымен қатар мінез-құлықтық дизингибиция деп аталады, медициналық тұрғыдан дереу қанағаттануға ұмтылыс ретінде танылады, бұл өткен тәжірибеден сабақ алмау және болашақ салдарларын ескермей, қазіргі ойларға, сезімдерге және сыртқы ынталандырғыштарға негізделген импульсивті мінез-құлыққа алып келеді. Бұл кейбір психикалық аурулардағы бес патологиялық жекелік қасиеттерінің бірі. Психологияда бұл әлеуметтік нормаларды елемеу, импульсивтілік және қауіпті дұрыс бағалай алмау арқылы көрінетін ұстамдылықтың жоқтығы деп анықталады. Гиперсексуалдық, гиперфагия, заттарды қолдану, ақшаны дұрыс басқара алмау, жиі қателіктер жасау және агрессивтілік ұстамалары дизингибицияланған инстинктивті күйзелістердің белгілері болып табылады. Ми жарақаттарынан кейінгі нейропсихиатриялық салдарлар диффузиялық танымдық бұзылуды, ақпаратты өңдеу жылдамдығының, назардың, есте сақтаудың, танымдық икемділіктің және мәселелерді шешудің төмендеуін қамтиды. Фронталды, шaqырық және лимбикалық аймақтарға келген зақымдардан кейін жиі импульсивтілік, эмоционалдық тұрақсыздық және дизингибиция байқалады. Бұл салдарлар, әдеттегі танымдық кемшіліктермен бірге, бас жарақаты (ТЖЖ) бар пациенттерде жиі кездесетін «жекеліктің өзгеруін» сипаттайды. Ми жарақаттары мен зақымдануларында, соның ішінде ми ісіктері, инсульт және эпилепсияда кездесетін дизингибиция синдромдары, мидың нақты аймақтарына келген зақымдарға байланысты, жеңіл әлеуметтік мінез-құлықтың бұзылуынан бастап, толыққанды манияға дейін жетеді. Ми жарақаттары мен зақымданулары бойынша бұрынғы зерттеулер дизингибиция синдромдары мен орбитофронталды және базальді шaqырық қабықтарының дисфункциясы арасындағы маңызды байланыстарды көрсетті, бұл визуалды-кеңістіктік функцияларға, дене сезіміне, кеңістіктік жадқа, моторлық, инстинктивті, эмоционалдық және интеллектуалды мінез-құлыққа әсер етеді. Фронталды бөлікке келген зақымдар нәтижесінде туындаған мінез-құлықтық дизингибиция, алкогольді және орталық нерв жүйесін басаңдататын препараттарды, мысалы, бензодиазепиндерді қолданудың салдары болуы мүмкін, олар фронталды қабықты өзін-өзі реттеуден және бақылаудан босатады. Сондай-ақ, гиперактивті/импульсивті типті КҚС (қылықтық-қимылдық синдром) импульсивтіліктен асып түсетін жалпы мінез-құлықтық дизингибицияға ие екені және КҚС-тің көптеген аурулары немесе асқынулары, мысалы, мінез-құлық бұзылысы, антиәлеуметтік жекелік бұзылысы, заттарды қолдану және тәуекелге бару мінез-құлықтары – емделмеген мінез-құлықтық дизингибицияның салдары болып табылады деп айтылады.

Disinhibition, also referred to as behavioral disinhibition, is medically recognized as an orientation towards immediate gratification, leading to impulsive behaviour driven by current thoughts, feelings, and external stimuli, without regard for past learning or consideration for future consequences. It is one of five pathological personality trait domains in certain psychiatric disorders. In psychology, it is defined as a lack of restraint manifested in disregard of social conventions, impulsivity, and poor risk assessment. Hypersexuality, hyperphagia, substance abuse, money mismanagement, frequent faux pas, and aggressive outbursts are indicative of disinhibited instinctual drives. The neuropsychiatric sequelae following brain injuries could include diffuse cognitive impairment, with more prominent deficits in the rate of information processing, attention, memory, cognitive flexibility, and problem solving. Prominent impulsivity, affective instability, and disinhibition are seen frequently, secondary to injury to frontal, temporal, and limbic areas. In association with the typical cognitive deficits, these sequelae characterize the frequently noted "personality changes" in TBI (Traumatic Brain Injury) patients. Disinhibition syndromes, in brain injuries and insults including brain tumors, strokes and epilepsy range from mildly inappropriate social behavior, and lack of control over one's behavior to the full blown mania, depending on the lesions to specific brain regions. The previous several studies in brain traumas and insults have demonstrated significant associations between disinhibition syndromes and dysfunction of orbitofrontal and basotemporal cortices, affecting visuospatial functions, somatosensation, spatial memory, motoric, instinctive, affective, and intellectual behaviors. Behavioural disinhibition as a result of damage to frontal lobe could be seen as a result of consumption of alcohol and central nervous system depressants drugs, e. g., benzodiazepines that disinhibit the frontal cortex from self regulation and control. It has also been argued that ADHD, the hyperactive/impulsive subtype has a general behavioral disinhibition beyond impulsivity and many morbidities or complications of ADHD, e. g., conduct disorder, anti social personality disorder, substance abuse, and risk taking behaviors are all consequences of untreated behavioral disinhibition.

Затпен әсер етілген дезингибиция

Мидың лимбикалық жүйесіне әсер ететін белгілі бір психоактивті заттар тежелуді (тормоздылықты) әлсіретуге (дезингибицияға) алып келуі мүмкін. Бұл көбінесе алкоголь және бензодиазепиндер сияқты ГАМК-ергиялық депрессанттардың әсерінен туындайды.

Емдеу тәсілдері

Оң мінез-құлықты қолдау (PBS) – мүгедектігі бар әрбір адаммен жұмыс істеудің ең тиімді жолын анықтайтын емдеу тәсілі. Бұл емдеу барысында мінез-құлық терапевті мінез-құлықтың функционалдық талдауын жүргізеді, ол адамның өмір сапасын жақсартуға бағытталған шараларды анықтауға көмектеседі, проблемалық мінез-құлықты ғана басуға тырысудың орнына. Сонымен қатар, PBS адамның өзгеріп даму мүмкіндігіне сенім білдіреді және көбінесе білім беру саласындағы мәселелерді шешу үшін қолданылады. Мүгедектігі бар адамдарға қатысты емдеудің негізгі принциптерін еске түсіретін қызметкерлерге арналған анықтама төменде келтірілген. Екі басты мақсат бар: мінез-құлық орын алғанда жағдайға сәйкес әрекет ету және болашақта оның пайда болуын болдырмау үшін алдын ала шаралар қолдану.