Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
9-шы ғасырдағы Шотландия аралдарының викинг королі Кетилл Бьёрнссон, «Жапақ мұрын» (Ескі норвеж: Flatnefr) деген лақап атымен белгілі, 9-шы ғасырда аралдарды билеген.
9th century Norse King of the Scottish Isles
Ketill Björnsson, nicknamed Flatnose (Old Norse: Flatnefr), was a Norse King of the Isles of the 9th century.
Негізгі дереккөздер
Кетилл мен оның қызы Ауд (немесе Аудь) туралы әңгімені алғаш рет исландтық Ари Торгильссон жазған болуы мүмкін (1067 – 1148). Ари өзінің шөлі Гудрун Освифрсдотирдің қайтысынан көп ұзамай дүниеге келді. Ол «Лаксдейла сагасындағы» көрнекті тұлға, оның күйеуі Торкелл Эййолфссон Аудьтың ұрпағы еді. Осылайша, Ари Кетиллдің тікелей ұрпағы болды, сондықтан ол Кетилл туралы әңгімесін жазғанда, өз туыстары арасындағы ауызша дәстүрлерге және «Ланднамабоктағы» Согн аймағына сүйенді. 9 ғасырдың соңында Харальд Пәліш Хафрсфьорд шайқасында жеңіске жеткеннен кейін көптеген адамдар Норвегиядан қашып кетті. «Оркнейинга сагасы» бойынша, осы викингтердің кейбіреулері Шотландия материгінің солтүстігіндегі Оркни және Шетланд аралдарынан жазда Норвегияға шабуыл жасауды бастады. Осы себепті Харальд шабуылшыларды жою үшін теңізге шықты. Ол оларды жеңіп, Хебрид аралдарын және Мэн аралын да басып алды. Бұл оқиға «Эйрбиггиа сагасында» қайта айтылады, бірақ мұнда экспедицияны Кетилл басқарды, ал бастапқы жеңістен кейін ол аралдарды Харальдтың билігіне қосудың орнына «жеке иелік» ретінде сақтап қалды. «Лакстаэла сагасында» да осы оқиға баяндалады, бірақ мұнда Кетилл Харальдтың зорлығынан қашу үшін аралдарға келген викингтердің бірі. «Ланднамабокта» бастапқы жаулауды Харальд жетектеді, бірақ ол Норвегияға оралғаннан кейін шабуылдаушылар қайтадан бірікті. Осы кезде Харальд Кетиллді аралдарды қайтарып алу үшін жіберді. Кетилл солай істеді, бірақ ешқандай салық төлемеді, содан кейін Харальд Кетиллдің Норвегиядағы мүліктерінен қарызды өндіріп алды және Кетиллдің ұлдарын қуды. Кейбір дереккөздерде Кетиллді «Судрейлердің патшасы» деп атайды, бірақ оның өзі бұл атаққа таласқандығына дәлел жоқ. «Ланднамабок» мәліметінше, Кетилл скандинавтар қоныстанған аймақтың билеушісі болды. Ол мұнда ешқандай мұрагер қалдырмады және 10 ғасырдың алғашқы он жылдығында Шотландияның батысында норвегтердің қызметі туралы көп мәлімет жоқ.
The story of Ketill and his daughter Auðr (or Aud) was probably first recorded by the Icelander Ari Þorgilsson (1067 – 1148). Ari was born not long after the death of his great grandmother Guðrún Ósvífrsdóttir – a prominent character in the Laxdæla saga whose husband, Thorkell Eyjolfsson, was descended from Auðr. Ari was thus a direct descendant of Ketill and so, when he wrote his story of Ketill, he was drawing in part on oral traditions amongst his own relatives. and from Sogn in the Landnámabók. After Harald Fairhair had won the decisive Battle of Hafrsfjord in the late 9th century, many fled from Norway. According to the Orkneyinga saga, some of these Vikings began to raid Norway in summer from the Orkney and Shetland islands north of mainland Scotland. For this reason Harald set sail to uproot the attackers. He defeated them and also took possession of the Hebrides and the Isle of Man. This story is retold in the Eyrbyggja saga, but here it is Ketill rather than Harald who led the expedition, and after the initial victory the former retained the islands as "personal domain" rather than bringing them under Harald's rule. In the Laxdaela saga the same story is told, but here Ketill is one of the Vikings who have fled to the Isles to escape Harald's tyranny. In the Landnámabók the initial conquest is led by Harald, but as soon as he returned to Norway the raiders regrouped. At this point Harald sent Ketill to win the islands back again. Ketill did so but paid no tribute, at which point Harald took possession of what was owed from possessions of Ketill in Norway and sent away Ketill's sons. Some sources refer to Ketill as "King of the Sudreys" although there is little evidence that he himself claimed that title. According to the Landnámabók, Ketill became ruler of a region already settled by Scandinavians. He left no successors there, and there is little record of Norse activity in the west of Scotland in the first four decades of the 10th century.
Түсіндірме
Хантер (2000) Кетиллдің "ірі аралдық иеліктерді басқарған және оның нәтижесінде басқа ханзадалармен келісімдер мен одақтастықтар жасауға лайықты мәртебеге ие болған" тұлға екенін айтады. Алайда, Вулф (2007) Харальдқа салық төлемегендігі туралы әңгіме "кейінірек Норвегияның аймақтағы билігіне заңдылық беру үшін құрастырылған оқиға сияқты көрінеді" деп санайды, ал кейбір ғалымдар Харальдтың жорығының барлық оқиғасы – апокрифтік және Магнус Босаяқтың кейінгі саяхаттарына негізделген деп есептейді. Ирландия деректерінде 9 ғасырдағы Ирландиядағы викингтердің әскери әрекеттері жақсы жазылған болса да, оларда Харальд Сұңайшаштың батысқа жасаған саяхаты туралы ешқандай мәлімет жоқ. Бұған қоса, Харальдтың Солтүстік аралдарды (Оркней және Шетланд аралдарын қамтиды) 875 жылдан кейін жанекке бітіргені болжанады. Егер Кетиллдің үстемдігі осы уақыттан соң болса, оның ересек немересі Торстейн Қызылдың 870 және 880 жылдары қалай белсенді болғанын түсіну қиын. Сондықтан Кетиллдің Гебрид аралдарындағы өркендеуі Харальдтың Хафрсфьордтағы жеңісінен бұрынғы кезеңде болған болуы ықтимал.
Hunter (2000) states that Ketill was "in charge of an extensive island realm and, as a result, sufficiently prestigious to contemplate the making of agreements and alliances with other princelings". However, Woolf (2007) suggests that the story of his failing to pay tax to Harald "looks very much like a story created in later days to legitimise Norwegian claims to sovereignty in the region" and some scholars believe that this entire story of Harald's expedition is apocryphal and based on the later voyages of Magnus Barefoot. Although Norse military activity in Ireland in the 9th century is well documented in Irish sources, they contain no record at all of Harald Fairhair's voyage to the west. Furthermore, Harald is assumed to have annexed the Northern Isles (comprising Orkney and Shetland) in 875 or later. If Ketill's suzerainty post dates this time, it is hard to see how Thorstein the Red, an adult grandson of his, could have been active in the 870s and 880s. It is therefore likely that Ketill's floruit in the Hebrides was at a period that pre dates Harald's victory at Hafrsfjord.
Каитиль Финд
Кейде Кетилл Флатноз 857 жылы Ирландияда соғысқан деп жазылған Галгáедилдің басшысы Кейтилл Финдпен теңестіріледі. Бұл деректе "Имар мен Амлайб Мюнстер жерінде Каиттил-жүзәл мен оның норвегтік-ирландтық әскерін жеңіп шықты" деп жазылған. (Имар мен Амлайб – 9-ғасырда Ирландия мен аралдарда белсенді болған норвег басшылары.) Кетилл/Кейтил қатынасын алғаш рет 1862 жылы Э. В. Робертсон ұсынды, содан кейін оны 1867 жылы Дж. Х. Тодд қабылдамады. Робертсонның ұстанымын содан бері басқалармен бірге В. Ф. Скене мен А. П. Смит қолдады, ал Доннад О Коррайн күмәнмен қарады. Соңғы кездері ғалымдар арасындағы пікірталастарда Клэр Даунхэм О Коррайнның пікірін қолдады. Бұл байланысты Вулф (2007) "өте нашар" деп сипаттаған, алайда бұл жерде Каиттил Амлайбтың жауы екені анық. Скандинавиялық деректерге сәйкес Кетиллдің қыздары Торунн Сербол мак Дунлайнге немересі Хельги инн магриге, ал Аудр Олаф Аққа үйленді, екеуі де Ирландияның көрнекті тұлғалары болды, бұл Кетилл мен 9-ғасырдың ортасындағы сол аймақтың саяси жағдайы арасындағы маңызды байланысты көрсетеді. Бір адамның бірнеше лақап аты болуы мүмкін, ал династиялық некелер әрқашан достыққа тең келмейді. Олар галельдік Dál Riata атауының және Аудр Батыстық Исландияның Брейдфьёрд аймағына қоныстанған кезде ол Далир немесе Далаланд (қазіргі Даласла) деп аталатын аймақта болғанының сәйкес келетінін атап өтті. Мысалдарға Пяттланд (Пикландия) және Ирландия (Ирландия) деп аталатын аралдар, сондай-ақ жақын маңдағы Патрексфьёрдур мен Тростансфьёрдур, екі келт қасиеттісінің құрметіне аталған жерлер жатады. Фрейзер (2009) Кингарт маңындағы Кіші Дунагойл скандинавтардың шабуылдарынан бұрын Далридан Cenél Comgaill астанасы болуы мүмкін деп болжады.
Ketill Flatnose is also sometimes equated with Caittil Find, a reported leader of the Gallgáedil recorded in the Annals of Ulster as fighting in Ireland in 857. This source states simply that "Ímar and Amlaíb inflicted a rout on Caittil the Fair and his Norse Irish in the lands of Munster." (Ímar and Amlaíb are well attested Norse leaders active in Ireland and the Isles in the 9th century.) The Ketill/Caittil relationship was first proposed by E. W. Robertson in 1862, and then rejected by J. H. Todd in 1867. Robertson's position has since been supported by, among others, W. F. Skene and A. P. Smyth, and Donnchadh Ó Corráin are more skeptical. In more recent scholarly debate, Claire Downham has endorsed Ó Corráin's view. The connection is described by Woolf (2007) as "extremely tenuous", yet here Caittil is clearly the enemy of Amlaíb. The Norse sources have Ketill's daughters Thorunn marrying Helgi inn magri, a grandson of Cerball mac Dúnlainge, and Auðr marrying Olaf the White, both of whom were prominent figures in Ireland, suggesting significant connections between Ketill and the mid 9th century political landscape of that region. An individual can have more than one nickname, and dynastic marriages do not always equate to friendship. They note the correspondence between the Gaelic name Dál Riata and the fact that when Auðr, settled in the Breiðafjörður region of western Iceland it was in a region called Dalir or Dalaland (modern Dalasýsla). Examples include islands called Pjattland (Pictland) and Írland (Ireland) and the nearby Patreksfjörður and Trostansfjörður named in honour of two Celtic saints. Fraser (2009) has suggested that Little Dunagoil near Kingarth could have been the Dalriadan Cenél Comgaill capital prior to the Norse incursions.
Католь
Chronicum Scotorum 904 жылы өткен шайқасқа сілтеме жасайды. Бұл шайқаста Имардың екі немересі және олардың одақтасы "Католь" Ирландияның немесе Пиктлендияның басшысы болған "Аидқа" қарсы жеңіске жеткен. Катол Кетилл Флатназ болған деген ұсыныс бар (бірақ тағы да хронология мәселелі), немесе ол Гвинед патшасы Каделл ап Родри болған делінеді.
The Chronicum Scotorum refers to a battle that took place in 904 in which two grandsons of Ímar and their ally "Catol" were victorious against "Aed" who was evidently a leader in either Ireland or Pictland. It has been suggested that Catol was Ketill Flatnose (although once again the chronology is problematic), or alternatively that he was Cadell ap Rhodri, a King of Gwynedd.
Портретті бейнелеу
Кетилл Флатнозды Адам Копленд (WWE-де Edge деген рингтік есіммен жақсы таныс) тарихи драмалық телесериал «Викингтердің» 5-ші және 6-шы маусымдарында бейнелейді.
Ketill Flatnose is portrayed by Adam Copeland (better known in WWE by the ring name Edge) in the 5th and 6th season of the historical drama television series Vikings.