Кіріспе

9-шы ғасырдағы Шотландия аралдарының викинг королі Кетилл Бьёрнссон, «Жапақ мұрын» (Ескі норвеж: Flatnefr) деген лақап атымен белгілі, 9-шы ғасырда аралдарды билеген.

Негізгі дереккөздер

Кетилл мен оның қызы Ауд (немесе Аудь) туралы әңгімені алғаш рет исландтық Ари Торгильссон жазған болуы мүмкін (1067 – 1148). Ари өзінің шөлі Гудрун Освифрсдотирдің қайтысынан көп ұзамай дүниеге келді. Ол «Лаксдейла сагасындағы» көрнекті тұлға, оның күйеуі Торкелл Эййолфссон Аудьтың ұрпағы еді. Осылайша, Ари Кетиллдің тікелей ұрпағы болды, сондықтан ол Кетилл туралы әңгімесін жазғанда, өз туыстары арасындағы ауызша дәстүрлерге және «Ланднамабоктағы» Согн аймағына сүйенді. 9 ғасырдың соңында Харальд Пәліш Хафрсфьорд шайқасында жеңіске жеткеннен кейін көптеген адамдар Норвегиядан қашып кетті. «Оркнейинга сагасы» бойынша, осы викингтердің кейбіреулері Шотландия материгінің солтүстігіндегі Оркни және Шетланд аралдарынан жазда Норвегияға шабуыл жасауды бастады. Осы себепті Харальд шабуылшыларды жою үшін теңізге шықты. Ол оларды жеңіп, Хебрид аралдарын және Мэн аралын да басып алды. Бұл оқиға «Эйрбиггиа сагасында» қайта айтылады, бірақ мұнда экспедицияны Кетилл басқарды, ал бастапқы жеңістен кейін ол аралдарды Харальдтың билігіне қосудың орнына «жеке иелік» ретінде сақтап қалды. «Лакстаэла сагасында» да осы оқиға баяндалады, бірақ мұнда Кетилл Харальдтың зорлығынан қашу үшін аралдарға келген викингтердің бірі. «Ланднамабокта» бастапқы жаулауды Харальд жетектеді, бірақ ол Норвегияға оралғаннан кейін шабуылдаушылар қайтадан бірікті. Осы кезде Харальд Кетиллді аралдарды қайтарып алу үшін жіберді. Кетилл солай істеді, бірақ ешқандай салық төлемеді, содан кейін Харальд Кетиллдің Норвегиядағы мүліктерінен қарызды өндіріп алды және Кетиллдің ұлдарын қуды. Кейбір дереккөздерде Кетиллді «Судрейлердің патшасы» деп атайды, бірақ оның өзі бұл атаққа таласқандығына дәлел жоқ. «Ланднамабок» мәліметінше, Кетилл скандинавтар қоныстанған аймақтың билеушісі болды. Ол мұнда ешқандай мұрагер қалдырмады және 10 ғасырдың алғашқы он жылдығында Шотландияның батысында норвегтердің қызметі туралы көп мәлімет жоқ.

Түсіндірме

Хантер (2000) Кетиллдің "ірі аралдық иеліктерді басқарған және оның нәтижесінде басқа ханзадалармен келісімдер мен одақтастықтар жасауға лайықты мәртебеге ие болған" тұлға екенін айтады. Алайда, Вулф (2007) Харальдқа салық төлемегендігі туралы әңгіме "кейінірек Норвегияның аймақтағы билігіне заңдылық беру үшін құрастырылған оқиға сияқты көрінеді" деп санайды, ал кейбір ғалымдар Харальдтың жорығының барлық оқиғасы – апокрифтік және Магнус Босаяқтың кейінгі саяхаттарына негізделген деп есептейді. Ирландия деректерінде 9 ғасырдағы Ирландиядағы викингтердің әскери әрекеттері жақсы жазылған болса да, оларда Харальд Сұңайшаштың батысқа жасаған саяхаты туралы ешқандай мәлімет жоқ. Бұған қоса, Харальдтың Солтүстік аралдарды (Оркней және Шетланд аралдарын қамтиды) 875 жылдан кейін жанекке бітіргені болжанады. Егер Кетиллдің үстемдігі осы уақыттан соң болса, оның ересек немересі Торстейн Қызылдың 870 және 880 жылдары қалай белсенді болғанын түсіну қиын. Сондықтан Кетиллдің Гебрид аралдарындағы өркендеуі Харальдтың Хафрсфьордтағы жеңісінен бұрынғы кезеңде болған болуы ықтимал.

Каитиль Финд

Кейде Кетилл Флатноз 857 жылы Ирландияда соғысқан деп жазылған Галгáедилдің басшысы Кейтилл Финдпен теңестіріледі. Бұл деректе "Имар мен Амлайб Мюнстер жерінде Каиттил-жүзәл мен оның норвегтік-ирландтық әскерін жеңіп шықты" деп жазылған. (Имар мен Амлайб – 9-ғасырда Ирландия мен аралдарда белсенді болған норвег басшылары.) Кетилл/Кейтил қатынасын алғаш рет 1862 жылы Э. В. Робертсон ұсынды, содан кейін оны 1867 жылы Дж. Х. Тодд қабылдамады. Робертсонның ұстанымын содан бері басқалармен бірге В. Ф. Скене мен А. П. Смит қолдады, ал Доннад О Коррайн күмәнмен қарады. Соңғы кездері ғалымдар арасындағы пікірталастарда Клэр Даунхэм О Коррайнның пікірін қолдады. Бұл байланысты Вулф (2007) "өте нашар" деп сипаттаған, алайда бұл жерде Каиттил Амлайбтың жауы екені анық. Скандинавиялық деректерге сәйкес Кетиллдің қыздары Торунн Сербол мак Дунлайнге немересі Хельги инн магриге, ал Аудр Олаф Аққа үйленді, екеуі де Ирландияның көрнекті тұлғалары болды, бұл Кетилл мен 9-ғасырдың ортасындағы сол аймақтың саяси жағдайы арасындағы маңызды байланысты көрсетеді. Бір адамның бірнеше лақап аты болуы мүмкін, ал династиялық некелер әрқашан достыққа тең келмейді. Олар галельдік Dál Riata атауының және Аудр Батыстық Исландияның Брейдфьёрд аймағына қоныстанған кезде ол Далир немесе Далаланд (қазіргі Даласла) деп аталатын аймақта болғанының сәйкес келетінін атап өтті. Мысалдарға Пяттланд (Пикландия) және Ирландия (Ирландия) деп аталатын аралдар, сондай-ақ жақын маңдағы Патрексфьёрдур мен Тростансфьёрдур, екі келт қасиеттісінің құрметіне аталған жерлер жатады. Фрейзер (2009) Кингарт маңындағы Кіші Дунагойл скандинавтардың шабуылдарынан бұрын Далридан Cenél Comgaill астанасы болуы мүмкін деп болжады.

Католь

Chronicum Scotorum 904 жылы өткен шайқасқа сілтеме жасайды. Бұл шайқаста Имардың екі немересі және олардың одақтасы "Католь" Ирландияның немесе Пиктлендияның басшысы болған "Аидқа" қарсы жеңіске жеткен. Катол Кетилл Флатназ болған деген ұсыныс бар (бірақ тағы да хронология мәселелі), немесе ол Гвинед патшасы Каделл ап Родри болған делінеді.

Портретті бейнелеу

Кетилл Флатнозды Адам Копленд (WWE-де Edge деген рингтік есіммен жақсы таныс) тарихи драмалық телесериал «Викингтердің» 5-ші және 6-шы маусымдарында бейнелейді.