Ислам дініндегі феминистік ойлар мен тәжірибелер

Кіріспе

Ислам парадигмасындағы феминистік дискурс және практика

Исламдық феминизм – исламдағы әйелдердің рөлімен айналысатын феминизмнің бір түрі. Ол жынысына қарамастан, барлық мұсылмандардың қоғамдық және жеке өмірде толыққанды теңдікке қол жеткізуін мақсат етеді. Исламдық феминистер ислами аяда әйелдердің құқықтарын, гендерлік теңдікті және әлеуметтік әділдікті жақтады. Ислам дініне қатысты болғанымен, бұл қозғалыстың негізін қалаушылары зайырлы, батыстық немесе басқа діни емес феминистік дискурстарды да пайдаланды және исламдық феминизмді біртұтас жаһандық феминистік қозғалыстың бір бөлігі ретінде мойындады. Бұл қозғалыстың жақтаушылары діндегі теңдік туралы қағидаларды көрсетуге тырысады және Құран мен Хадисті жаңаша түсіндіру арқылы исламның патриархалды түсіндірулеріне сынды көзбен қарауға шақырады. Көрнекті ойшылдарға Әмина Вадуд, Лейла Ахмед, Фатима Мерниси, Азиза әл-Хибри, Риффат Хасан, Асма Ламрабет және Асма Барлас кіреді.

Ислам феминисттері

Он тоғызыншы ғасырдың ортасынан бері мұсылман әйелдері мен еркектері әйелдерге білім алу, оқшаулану, хиджап кию, көп әйел алу, құлдық және сақина ұстау сияқты шектеулерге қарсы шықты. Қазіргі мұсылмандар осы тәжірибелерге күмән келтіріп, реформаларды жақтады. Ислам дінінде әйелдердің мәртебесі жөніндегі пікірталас жалғасуда. Консервативті ислам феминисттері әйелдер құқықтары туралы пікірталас үшін Құранды, Хадисті және мұсылман тарихындағы көрнекті әйелдерді дәлел ретінде пайдаланады. Феминистер ертедегі ислам теңдікке негізделген идеалдарды ұсынғанын алға тартады, ал консерваторлар гендерлік теңсіздіктің "құдайдан белгіленгенін" айтады. Ислам феминисттері – Құран мен Хадисті теңдік принципі бойынша түсіндіріп, қоғамдық және жеке өмірде әйелдердің құқықтары мен теңдігін қолдайтын мұсылмандар. Ислам феминисттері исламның патриархалдық, сексистік және әйелге деген жеккөрушілік түсініктерін сынап қана қоймай, оларға қарсы тұрады. Ислам феминисттері Құран гендерлік теңдікті жақтағанын түсінеді. Ислам феминизмі – Ислам аясындағы дискурсқа бекініп, Құран оның негізгі мәтіні болып табылады. Тарихшы Марго Бадран ислам феминизмінің "өз түсінігі мен міндеттемесін Құраннан алатынын, әйелдер мен ерлер үшін өмірдің барлық саласында құқықтар мен әділдікті іздейтінін" айтады. Судандық ғалым және исламист саясаткер Суад әл-Фатих әл-Бадави феминизмнің тақуамен (исламдағы ізгілік ұғымымен) үйлеспейтінін, демек ислам мен феминизм өзара қосылмайтынын мәлімдеді. Бадран ислам мен феминизмнің өзара қосылмауы керектігін жоққа шығарады. Ислам феминистері ислам феминизмін түсінуде және анықтауда әртүрлі пікірде. Ислам ғалымы Асма Барлас Бадранның көзқарасын бөліседі, секулярлық феминистер мен ислам феминизмінің арасындағы айырмашылықты талқылайды және мұсылмандар халықтың 98% құрайтын елдерде оның негізгі сенімдеріне қатысудан қашу мүмкін емес екенін айтады. Элизабет Сегран әйелдерге қарсы дискриминацияның барлық түрлерін жою жөніндегі конвенцияда (CEDAW) айтылған адам құқықтары туралы ғана сөйлеудің қарапайым мұсылман әйелдерімен бірден байланысқа түспейтінін мәлімдейді, себебі ислам – олардың құндылықтарының бастауы, сондықтан адам құқықтары аясын исламмен біріктірудің мәні бар. Оңтүстік Африкалық мұсылман ғалымы Фатима Сидат Барлас пен Бадранның ислам әлеміндегі феминизмнің маңыздылығы туралы пікірлерімен келіседі. Алайда, ол "Ислам феминизмі" терминінің қажетсіз екенін санайды, өйткені феминизм – "жеке сәйкестіктен гөрі әлеуметтік практика". Ол феминизмнің Құран жолдарында қалай өмір сүргенін айту және көрсетудің маңыздылығына сенеді. Екеуін бөліп, оларға жеке орын берген жағдайда, бұл барлық адамдарға (ерлерге, әйелдерге, мұсылмандарға және мұсылман емес адамдарға) көбірек мүмкіндік береді. Сол мақалада, "Феминизм және ислам феминизмі: жеткіліксіздік пен қажеттіліктің арасында" Сейдат мұндай терминнің болуы мұсылмандарды бөліп, оларды әлемнің қалған бөлігінен және жалпы феминистік қозғалыстан оқшаулайтынын түсіндіреді. Ол өз эссесінде исламның феминизмге ұсынатын мүмкіндіктерін әлеммен бөлісудің және өздерін ислам феминистері деп атамау арқылы исламның шынайы бейнесін көрсетудің маңыздылығын айтады. Кейбір мұсылман әйел жазушылары мен белсенділері батыс феминизмі мұсылман әйелдерін және жалпы түрлі-түсті әйелдерді шеттетуге бейім деген сенімде болғандықтан, өздерін ислам феминистері деп атаудан бас тартты. Ливан-американдық мұсылман ғалымы Азиза әл-Хибри өзін "әйелдік" деп сипаттайды.

Since the mid nineteenth century, Muslim women and men have been critical of restrictions placed on women regarding education, seclusion, veiling, polygyny, slavery, and concubinage. Modern Muslims have questioned these practices and advocated for reform. There is an ongoing debate about the status of women in Islam. Conservative Islamic feminists use the Quran, the Hadith, and prominent women in Muslim history as evidence for the discussion on women's rights. Feminists argue that early Islam represented more egalitarian ideals, while conservatives argue that gender asymmetries are "divinely ordained". Islamic feminists are Muslims who interpret the Quran and Hadith in an egalitarian manner and advocate for women's rights and equality in the public and personal sphere. Islamic feminists critique patriarchal, sexist, and misogynistic understandings of Islam. Islamic feminists understand the Qur'an as advocating gender equality. Islamic feminism is anchored within the discourse of Islam with the Quran as its central text. The historian Margot Badran states that Islamic feminism "derives its understanding and mandate from the Qur’an, seeks rights and justice for women, and for men, in the totality of their existence." Su'ad al Fatih al Badawi, a Sudanese academic and Islamist politician, has argued that feminism is incompatible with taqwa (the Islamic conception of piety), and thus Islam and feminism are mutually exclusive. Badran argues that Islam and feminism are not mutually exclusive. Islamic feminists have differed in their understandings and definitions of Islamic feminism. Islamic scholar Asma Barlas shares Badran's views, discussing the difference between secular feminists and Islamic feminism and in countries where Muslims make up 98% of the population, it is not possible to avoid engaging “its basic beliefs.”

Elizabeth Segran states that just talking about human rights mentioned in the Convention on the Elimination of All Forms of Discrimination Against Women (CEDAW) does not create immediate resonance with ordinary Muslim women; since Islam is the source of their values, integrating human rights frameworks with Islam makes sense. South African Muslim scholar Fatima Seedat agrees with both Barlas and Badran about the importance of feminism in the Islamic world. However, she debates the term “Islamic Feminism” is unnecessary since feminism is a “social practice, not merely of personal identity.” Seedat believes the convergence of both Islamic and feminism creates more conflict and opens more doors for “Islamists” to interpret or misinterpret the Qur'an to suit their political needs. She believes it is important to speak about and illustrate how feminism has existed in the lines of the Qur'an. By separating the two and giving their own space, it will be more inclusive to everyone (men, women, Muslims and non Muslims). In the same article, “Feminism, and Islamic Feminism: Between Inadequacy and Inevitability,” Seedat explains that the existence of such a term separates Muslims and isolates them from the rest of the world and the universal feminist movement. She states in her essay the importance of sharing with the rest of the world what Islam has to offer feminism, and to show the true image of Islam by not referring to themselves as Islamic feminists. Some Muslim women writers and activists have eschewed identifying themselves as Islamic feminists out of a belief Western feminism is exclusionary to Muslim women and women of color more generally. Azizah al Hibri, a Lebanese American Muslim scholar, has identified herself as a "womanist".

Ислам феминизмі мен Құран

Ислам феминистері Құранның гендерлік теңдікті қолдайтынын түсінеді. Айша Хидайәтулланың сөзіне қарағанда, Құранды феминистік тұрғыдан түсіндіретін көптеген зерттеушілер аяттың аян болған тарихи контекстін пайдаланады, осы арқылы аяттағы бұйрық сол уақытқа тән жағдайға қатысты ма, әлде жалпы нұсқау ретінде берілгенін анықтауға тырысады. Көптеген феминисттік экзегеттер үшін, біріншісін екіншісі ретінде қарастыру жетінші ғасыр Арабиясының тарихи жағдайын, соның ішінде сол қоғамдағы сексизмді жалпыға бірдей қолдану қаупін тудырады, себебі мұндай аяттар Құранның жалпы қағидаларын тікелей көрсетпейді, керісінше оларды аян болған сәттегі нақты жағдайларға қатысты қолданады. Амина Вадуд 4:34 аятты ерлердің үстемдігін бекітетіндей түсіндірмелерді сынап, ерлер мен әйелдер арасындағы өзара қарым-қатынастың маңызды екенін баса көрсетеді. Вадудтың пікірінше, аят ерлердің үстемдігін растамайды және еркектерге жалпыға бірдей қамқоршы рөлін тағайындамайды. Хидайәтулланың айтуынша, Вадуд аятты еркектің "әйелді бала туған кезде қосымша жауапкершілікке беймаза етуден сақтау" міндетін орындайтыны ретінде түсіндіреді. Дегенмен, "қиуама" яки экономикалық қамтамасыз етуші рөлі әрқашан қазіргі заманғы әлеуметтік шындыққа сай келмейді. Бірақ, аятта "еркек пен әйелдің теңдік және өзара тәуелділіктегі қарым-қатынасы" идеал ретінде бейнеленген, бұл Құранның "еркектер мен әйелдердің өзара жауапкершілігі" туралы талабын көрсетеді. Мұндай өзара жауапкершілік белгілі бір уақытқа немесе орынға шектелмейді және қазіргі заманғы қоғамда қолданылуы мүмкін.

Ертедегі мұсылмандар мен қазіргі ислам феминисттері

Қазіргі заманғы мұсылман феминисттері мен прогрессивті мұсылмандар ислам тарихындағы алғашқы тұлғаларды үлгі ретінде қарастырады, олардың ішінде Хадиша, Айша, Хафса, Умм Салама, Фатима және Зейнеб бинт Әли бар. Зәйнәб Әлуани Айшаны басқа сахабалардың әйелдерге деген жеккөрушілігіне қарсы тұра білген, күшті және зиялы әйел ретінде сипаттайды. Марокколық феминист Асма Ламрабет Айшаның әйелдерге қарсы бағытталған интеллектуалдық тарих деп санайтын нәрсеге қарсы тұрған, күшті әйел зиялы болғанын айтады. Ламрабет сондай-ақ Умм Саламаны феминистік тұлға ретінде жоғары бағалайды. Ирандық революциялық ойшыл Әли Шариати Мұхаммед пайғамбардың қызы Фатима туралы "Фатима – Фатима" атты өмірбаянын жазды, онда оны әйелдер үшін үлгі ретінде көрсетеді. Эднан Аслан Фатиманың ертедегі исламда әйелдердің күшін арттырудың мысалы екенін айтады, себебі ол Әбу Бәкірге қарсы шығып, өз мұрасын талап етуден сескенбеді. Кейбір мұсылман феминисттері Мұхаммедтің өзінің феминист болғанын жариялайды.

Тарих

Соңғы 150 жылдың ішінде ислам дәстүрінің өзінен туындаған көптеген ғалымдық интерпретациялар мұсылман әйелдеріне жасалған әлеуметтік зұлымдықтарды түзетуге ұмтылды. Тағы бір ерте мұсылман феминистік белсендісі және жазушысы Зейнаб Фавваз (1860–1914) болды. Фавваз әйелдердің әлеуметтік және интеллектуалдық құндылығын ерлермен теңестіріп, белгілі әйелдердің өмірбаянын жазды. Бенгал аймағындағы ерте феминист белсендісі Рокея Сахават Хоссейн, Бегум Рокея (1880–1932) ретінде танымал болды. Хоссейн әйелдердің білімі үшін күрескен белсенді және жазушы болды. Ол Оңтүстік Азия қоғамдарындағы патриархатты және парда дәстүрін, яғни әйелдерді жабу мен оқшаулауды сынады. 1899 жылы жарық көрген «Әйелдердің азаттығы» (Тахрир әл-Мара) атты кітабының авторы, египеттік юрист Касим Амин көбінесе египеттік феминистік қозғалыстың әкесі деп есептеледі. Ол өз еңбегінде сол кездегі қоғамда кең таралған көп әйел алу, орамал және парда сияқты кейбір әдеттерді сынады. Ол оларды исламға қайшы және исламның нағыз рухына кереғар деп айыптады. Оның еңбегі ислам және араб әлеміндегі әйелдердің саяси қозғалысына зор ықпал етті және бүгінге дейін оқылып, сілтеме жасалады. Қасым Аминнің қазіргі ислам феминистік қозғалыстарына тигізген әсеріне қарамастан, қазіргі заманғы ғалым Лейла Ахмед оның еңбектерін андроцентрикалық және колониалдық деп санайды. Египеттік ұлтшыл және исламдық модернизмнің жақтаушысы Мұхаммед Абду орамалдың әйелдерге тигізетін теріс әсерлерін шыншыл түрде қарастыратын өз еңбегінің тарауларын оңай жаза алатын еді. Әмин тіпті әйелдер туралы еркектерге тән көптеген жаңылыс пікірлерді айтты, мысалы, олардың махаббатты сезінуге қабілетсіздігі, әйелдердің күйеулері туралы олардың қатысында сөйлеуінің қажетсіздігі және мұсылман некесі білімсіздік пен сезімталдыққа негізделгендігі, оның басты көзі – әйелдер екендігі туралы. Алайда, Әминнен бұрын өз қоғамдарын феминистік тұрғыдан сынаған әйелдер аз танымал. Египеттегі әйелдер баспасөзі 1892 жылғы алғашқы санынан бастап осындай мәселелерді көтеріп, дауыс бере бастады. Египеттік, түрік, ирандық, сириялық және ливандық әйелдер мен ерлер он жыл бұрын еуропалық феминистік журналдарды оқып, олардың Таяу Шығысқа қатысты маңыздылығын жалпы баспасөзде талқылаған.

In the past 150 years or so, many scholarly interpretations have developed from within the Islamic tradition itself that seek to redress social wrongs perpetrated against Muslim women. Another early Muslim feminist activist and writer was Zaynab Fawwaz (1860 1914). Fawwaz argued for women's social and intellectual quality with men and wrote a book of biographies of famous women. An early feminist activist in the Bengal region was Rokeya Sakhawat Hossain, known as Begum Rokeya (1880 1932). Hossain was an activist for women's education and writer. She criticized patriarchy in South Asian societies and the practice of purdah, the veiling and segregation of women. Egyptian jurist Qasim Amin, the author of the 1899 pioneering book Women's Liberation (Tahrir al Mar'a), is often described as the father of the Egyptian feminist movement. In his work, Amin criticized some of the practices prevalent in his society at the time, such as polygyny, the veil, and purdah, i. e. sex segregation in Islam. He condemned them as un Islamic and contradictory to the true spirit of Islam. His work had an enormous influence on women's political movements throughout the Islamic and Arab world, and is read and cited today. Despite Qasim Amin's effects on modern day Islamic feminist movements, present day scholar Leila Ahmed considers his works both androcentric and colonialist. Muhammad 'Abdu, an Egyptian nationalist and proponent of Islamic modernism, could easily have written the chapters of his work that show honest considerations of the negative effects of the veil on women. Amin even posed many male centered misconceptions about women, such as their inability to experience love, that women needlessly talk about their husbands outside their presence, and that Muslim marriage is based on ignorance and sensuality, of which women were the chief source. Lesser known, however, are the women who preceded Amin in their feminist critique of their societies. The women's press in Egypt started voicing such concerns since its very first issues in 1892. Egyptian, Turkish, Iranian, Syrian and Lebanese women and men had been reading European feminist magazines even a decade earlier, and discussed their relevance to the Middle East in the general press.

ХХ ғасыр

Айша Абд әл Рахман, Бинт әл Шати («Өзен жағалауының қызы») псевдонимімен жазған, Құранды түсіндіруді (тафсир) бастаған алғашқылардың бірі болды. Өзін феминист деп санамаса да, оның еңбектері феминистік идеяларды көрсетеді. Ол 1959 жылы танымал кітаптарын жариялай бастады, дәл сол жылы Нагиб Махфуз Мұхаммедтің өміріне арналған аллегориялық және феминистік туындысын шығарды. Ол Исламның алғашқы әйелдерінің, Мұхаммедтің анасы, әйелдері және қыздары туралы өмірбаян жазды, сондай-ақ әдеби сын еңбектерін жасады. Ауғанстан королевасы Сорая әйелдерге білім беру және сайлау құқығын алу үшін реформалар жүргізді. Сирияда туған Ауғанстан патшайымы әйелдердің еркектермен тең болуы керек деп сенді. Королева Сорая сонымен қатар әйелдер журналын және қыздар мен әйелдерді зорлық-зомбылықтан және отбасылық зорлық-зомбылықтан қорғау үшін әйелдер ұйымын құрды, оны кейбір адамдар мұсылман әлемінің алғашқы феминисті деп санайды. Ол жас ауған жігіттері мен қыздарының шетелде жоғары білім алуына да мүмкіндік жасады. Либералдық реформалар 1928 жылы кең ауқымды бүлік ұйымдастырған ультраконсервативті исламшылдар тарапынан жақсы қабылданбады. Ел мен халқының ұзақ азаматтық соғыстың қасіретінен құтылуы үшін король Аманулла мен королева Сорая 1929 жылы отбасымен бірге Римге жер аударылды. Марокколық жазушы және әлеуметтанушы Фатима Мерниси белгілі мұсылман феминистік ойшыл болды. Оның «Бейілсізден тыс» (Beyond the Veil) кітабы ислам қоғамдарындағы әйелдердің қанаушылығын, жыныстық идеологияны және гендерлік идентитіні марокколық қоғам мен мәдениет тұрғысынан қарастырады. Мерниси «Бейіл және еркек элитасы» кітабында ислам қоғамдарындағы әйелдер құқықтарының басылуы саяси себептерге және хадистердің манипуляциялық түсіндірілуіне байланысты екенін дәлелдеді, бұл Мұхаммед көздеген ерлер мен әйелдердің теңдігіне қайшы келеді. Мерниси идеалды мұсылман әйелінің «тыныш және мойынсұнушы» болуы Исламның нағыз хабарымен ешқандай қатысы жоқ екенін айтты. Оның пікірінше, консервативті мұсылман ерлер әйелдердің жыныстық бостандығына қол жеткізуіне кедерлес болу үшін патриархалды жүйелерін сақтау мақсатында Құранды бұрмалап, қатаң бейілді міндеттеу және олардың құқықтарын шектеуді әділдеді. Қазіргі заманғы ислам феминизмінің кейбір бағыттары хадистерді идеологиясынан толығымен алып тастап, тек Құран принциптеріне негізделген қозғалысты қолдады. Риффат Хасан мұндай қозғалысты қолдап, Құранда белгіленген адамзатқа арналған жалпыға бірдей құқықтарды контекстік заңдар мен ережелерден басым тұратын теологияны ұсынды. Ол сондай-ақ Құранның тек қана діни кітап ретінде қарастырылғанда әйелдерді еркектерден бұрын жаратылған немесе «Адамның құлдырауына» себепкер болған деп көрсетпейтінін мәлімдеді. Бұл теологиялық қозғалыс Кесия Али сияқты басқа мұсылман феминистерінен сынға ұшырады, ол оның таңдаулылығын, ислам қоғамында теңдікті орнатуға көмектесетін мұсылман дәстүріндегі элементтерді елемегендігі үшін сынады.

Aisha Abd al Rahman, writing under her pen name Bint al Shati ("Daughter of the Riverbank"), was one of the first to undertake Quranic exegesis, and though she did not consider herself to be a feminist, her works reflect feminist themes. She began producing her popular books in 1959, the same year that Naguib Mahfouz published his allegorical and feminist version of the life of Muhammad. She wrote biographies of early women in Islam, including the mother, wives and daughters of Muhammad, as well as literary criticism. Queen Soraya of Afghanistan headed reform so that women could get an education and the right to vote. The Syrian born queen of Afghanistan believed that women should be equal to men. A women’s magazine and a women’s organization to protect girls and women from abuse and domestic violence were also founded by Queen Soraya, argued by some to be the Muslim world’s first feminist. She also arranged for young Afghan men and women to take higher education abroad. The liberal reforms were not received kindly by the ultra conservative Islamists who orchestrated a widespread rebellion in 1928. In order to spare the country and people from the horrors of a long civil war, King Amanullah, and Queen Soraya abdicated and went into exile with their family in 1929 to Rome. Moroccan writer and sociologist, Fatema Mernissi was a prominent Muslim feminist thinker. Her book Beyond the Veil explores the oppression of women in Islamic societies and sexual ideology and gender identity through the perspective of Moroccan society and culture. Mernissi argued in her book The Veil and the Male Elite that the suppression of women's rights in Islamic societies is the result of political motivation and its consequent manipulative interpretation of hadith, which runs counter to the egalitarian Islamic community of men and women envisioned by Muhammad. Mernissi argued that the ideal Muslim woman being "silent and obedient" has nothing to do with the message of Islam. In her view, conservative Muslim men manipulated the Quran to preserve their patriarchal system in order to prevent women from sexual liberation; thus enforcing justification of strict veiling and limiting their rights. Some strains of modern Islamic feminism have opted to expunge hadith from their ideology altogether in favor of a movement focusing only on Qur'anic principles. Riffat Hassan has advocated one such movement, articulating a theology wherein what are deemed to be universal rights for humanity outlined in the Qur'an are prioritized over contextual laws and regulations. She has additionally claimed that the Qur'an, taken alone as scripture, does not present females either as a creation preceded by the male or as the instigator of the "Fall of Man". This theological movement has been met with criticism from other Muslim feminists such as Kecia Ali, who has criticized its selective nature for ignoring elements within the Muslim tradition that could prove helpful in establishing more egalitarian norms in Islamic society.

ХХІ ғасыр

Ислам феминистік зерттеулері мен әрекеттері XXI ғасырға да жалғасты. 2015 жылы мұсылман белсенділері, саясаткерлері және жазушыларының бір тобы реформа декларациясын жариялады, ол әйелдердің құқықтарын қолдайды және мынадай мәлімдеме жасайды: «Біз әйелдердің тең құқықтарын қолдаймыз, оның ішінде мүлікке, куәлік беруге, жұмыс істеуге, еркін қозғалуға, жеке құқықтарға, білім алуға және жұмысқа орналасуға тең құқықтарын. Әйелдер мен еркектер мешіттерде, басқармаларда, басшылықта және қоғамның барлық салаларында тең құқықтарға ие. Біз сексизм мен әйелдерге деген жеккөрушілікке қарсымыз». Декларацияда сонымен қатар Таяу Шығыстағы террористік топтардың идеологиясына қарсы күресу үшін «Мұсылмандық реформа қозғалысы» ұйымы құрылғаны жарияланды. Асра Номани және басқалар бұл Декларацияны Вашингтон Ислам орталығының есігіне іліп қойды. Қазіргі таңда мұсылман феминистік жазушылар қатарында Айша Хидаятулла, Кесия Али, Асма Ламрабет, Ольфа Юсеф және Моджа Кахф бар.

Саясаттағы мұсылман әйелдері

Мұсылман көпшілігі бар елдер бірнеше әйел мемлекет басшыларын, премьер-министрлерді және мемлекеттік хатшыларды шығарды, мысалы, Әзірбайжанның Лала Шовкат, Пәкістанның Беназир Бхутто, Сенегалдың Маме Мадиор Бойе, Түркияның Тансу Чилер, Косовоның Какуша Джашари және Индонезияның Мегавати Сукарнопутри. Бангладеште Халида Зия 1991 жылы елдің тұңғыш әйел премьер-министрі болып сайланды және 2009 жылға дейін премьер-министр қызметін атқарды, содан кейін оны қазірге дейін премьер-министр қызметін атқарып жүрген Шейх Хасина алмастырды, осылайша Бангладеш әйелдердің үздіксіз ең ұзақ премьер-министрлік танылған елі болды.

Ауғанстан әйелдерінің революциялық қауымдастығы

Ауғанстан әйелдерінің революциялық қауымдастығы (РАВА) – Пәкістанның Кветта қаласында орналасқан әйелдер ұйымы, ол әйелдер құқықтарын және зайырлы демократияны қолдайды. Ұйымның мақсаты – Ауғанстан әйелдерін олардың адам құқықтарын қорғауға және Ауғанстан үкіметіне қарсы демократиялық және зайырлы – фундаменталистік емес – принциптерге негізделген күреске қатыстыру, онда әйелдер толыққанды қатыса алады. Ұйым 1977 жылы Мина (тегі аталмаған) бастаған зиялылар тобы құрған. Олар әйелдерге теңдік пен білім беруді насихаттау үшін ұйым құрды; ол "Ауғанстанның құқығын қорғамай, үнсіз қалған әйелдеріне дауыс беруді" жалғастыруда. 1978 жылға дейін РАВА негізінен әйелдер құқықтары мен демократияға бағытталған, бірақ 1978 жылғы төңкеріс және 1979 жылғы Кеңес Одағының Ауғанстанды басып алуынан кейін "РАВА тікелей қарсылық соғысына қатысып, бастапқыдан-ақ демократия мен зайырлылықты жақтады". 1979 жылы РАВА Ауғанстан Демократиялық Республикасына қарсы науқан ұйымдастырды және оған қарсы қолдау жинау үшін мектептерде жиналыстар өткізді, ал 1981 жылы "Payam e Zan" (Әйелдер хабары) екі тілдегі феминистік журналды жариялады. РАВА босқындар мен олардың аналарына көмек көрсету үшін "Watan" мектептерін де құрды, онда ауруханалық көмек және қолданбалы дағдыларды оқыту ұсынылады.

Исламдағы әйел бауырлар

Sisters in Islam (SIS) – ислам және жалпы адам құқықтары шеңберінде әйелдердің құқықтарын ілгерілетуге бағытталған малайзиялық азаматтық қоғам ұйымы. SIS-тің жұмысы ислам атынан қабылданып, әйелдерді кемсітетін заңдар мен саясатқа қарсы күреске бағытталған. Олар Малайзияның исламдық отбасы және шариғат заңдарына жататын мәселелермен айналысады, мысалы, көп әйел алу, балалар некесі, моральдық полиция, ислам құқығының теориясы мен юриспруденциясы, хиджаб және ұяттылық, әйелдерге қарсы зорлық-зомбылық және худуд. Олардың миссиясы – исламның гендерлік теңдік, әділдік, бостандық және қадір-қасиет принциптерін ілгерілету және әйелдерді өзгерістердің жақтаушылары болуға мүмкіндік беру. Олар әйелдердің тәжірибесі мен шындығын ескере отырып, исламдағы әйелдер құқықтарының аясын дамытуға ұмтылады; әйелдерді ерлерден төмен санаушылық көзқарасты өзгерту арқылы әйелдерге қатысты теңсіздік пен кемсітушілікті жоюды көздейді; сондай-ақ исламдағы әділдік пен теңдік шеңберінде халықтың білімін арттыру және заңдар мен саясатты реформалауды мақсат етеді. және оның негізін қалаушыларының бірі – Әмина Вадуд.

Мұсауа

2009 жылы араб әлемінен он екі әйел «Мусава» атты жаһандық қозғалысын құрды, оның атауы араб тілінде «теңдік» дегенді білдіреді. «Мусава» ислам мәтіндерін феминистік тұрғыдан түсіндіруді жақтайды және елдерді әйелдерге қатысты барлық түрдегі дискриминацияны жою жөніндегі конвенцияда жарияланған халықаралық адам құқықтары стандарттарын сақтауға шақырады. «Мусаваның» тәсілі «Исламдағы әйел бауырластар» қозғалысының тәсіліне ұқсас. Секулярлық феминистер «Мусаваны» сынға алып, исламдық көздерді түсіндіру субъективті екенін ескере отырып, феминистік қозғалысты құру үшін оны тұрақсыз негіз деп санайды. «Sister hood» 2016 жылы мұсылман әйелдерінің дауысын қолдайтын жаһандық онлайн журнал және тікелей іс-шаралар платформасы ретінде қайта іске қосылды. «Sister hood» журналының елшілері қатарында Пәкістаннан Фарида Шахид, Египеттен Мона Эльтахави, Палестинадан Рула Джебреал, Сомали тегіндес Лейла Хусейн және Алжирден Марием Хели Лукас бар.

Мұсылман заңдары бойынша өмір сүретін әйелдер (WLUML)

Мұсылман заңдарымен өмір сүретін әйелдер – 1984 жылы құрылған халықаралық ынтымақтастық желісі. Ол ислам заңдарымен басқарылатын мемлекеттерде өмір сүретін мұсылман және мұсылман емес әйелдердің құқықтарын қорғауға ұмтылады. Бұл ұйым ислам заңын және әйелдердің жағдайын зерттейді, сондай-ақ адвокаттық жұмыстармен айналысады.

Мұсылман әйелдерінің теңдікке ұмтылуы

Мұсылман әйелдерінің теңдік іздеуі – Үндістандық белсенділер тобы. 2016 жылдың қыркүйек айында олар мұсылман жеке құқығы аясындағы талақ-е-бидат (үш рет айтылған талақ), никах халала және көп әйел алу практикаларын заңсыз және конституцияға қайшы деп есептеп, Үндістанның Жоғарғы сотына шағым түсірді.

Не қою , не қою

Ni Putes Ni Soumises, "Не жезөкше, не мойынсұнғыш" дегенді білдіретін француз феминисттік ұйымы. Самира Беллил және африкалық тегі бар басқа да жас әйелдер Францияда мұсылман халқы басым аудандардағы әйелдерге қатысты жыныстық және физикалық зорлық-зомбылық мәселесін шешу үшін құрған.

Ислам феминизмі жөніндегі халықаралық конференциялар

Ислам феминизмі туралы халықаралық конференциялар аз өткізілді. 2008 жылы Испанияның Барселона қаласында ислам феминизмі жөніндегі халықаралық конгресс өтті. Мұсауа («теңдік»; арабша: مساواة) – 2009 жылдан бері феминистер бастаған, мұсылман отбасындағы теңдік пен әділдік үшін күресіп, «ислам мен Құранды өздеріне қайтаруды» мақсат тұтқан жаһандық қозғалыс. Мұсауа қозғалысы мұсылман елдеріндегі патриархат – ислам мәтіндерін ерлердің түсіндіру жолының салдары екендігі қағидасымен жұмыс істейді. Әйелдер ғалымдарының конгресі қыздардың некеге тұру ең төменгі жасын 18 жасқа көтеру туралы фәтүа шығарды. Кейбір ғалымдар, мысалы, антрополог Кэролин Флюр Лоббан араб мұсылман әйелдерінің діни емес қозғалыстарға қатысуы туралы зерттемесінде, осы діни міндеттеме туралы мәлімдеме «әдетте ерлер билігінің әлеуметтік тәжірибедегі негіздемесі ретінде қолданылатынын» айтады. Әртүрлі белсенді әйелдер, соның ішінде саудиялық әйелдер құқықтары жөніндегі белсенді Манал әл-Шәриф, әлеуметтік желілерде көлік жүргізу туралы видеолар жариялап, тыйымға наразылық білдірді. Сауд Арабиясының әйелдер құқығын қорғаушыларының бірі Лужайн әл-Хатлул 3 жылдан астам түрмеде отырды және 2020 жылдың 28 желтоқсанында Сауд Арабиясында әйелдерге көлік жүргізуге тыйым салуға қарсы наразылық білдіргені үшін, шетелдік елдермен бірігіп патшалыққа қарсы сөз байласқандығы үшін 5 жыл 8 айға бас бостандығынан айырылды. Оның екі жыл он айлық жазасы қысқартылып, 3 айға дейін азайтылды. Алайда, оған тағылған айыптар негіссіз болды және билік оны Сауд Арабиясында әйелдерге көлік жүргізуге тыйым салуға қарсы наразылық білдіргені үшін ұстағанын жоққа шығарды. Оны ұстау кезінде қинаған прокурорлар, жыныстық және басқа да зорлық-зомбылық көрсеткені айыпталып, дәлелдердің жетіспеуіне байланысты айыптан босатылды. Ислам феминистері осы елдердің көпшілігіндегі МПЛ заңнамасына қарсы шығып, осы заңдар әйелдерді кемсітеді деп санайды. Кейбір ислам феминистері реформаланған МПЛ-ді қабылдауға дайын, ол Құран мен сүннетке негізделген, мұсылман әйелдерінің маңызды үлесін қамтитын және әйелдерді кемсітпейтін болуы мүмкін. Ислам феминистері әйелдерге қолайлы МПЛ формаларын әзірлеуде жұмыс істеп жатыр. (Мысалы, мұсылман әйелдерінің Канадалық кеңесі Құранға негізделген аргументтерді қарастырады, олардың айтуынша, ортағасырлық ерлердің консенсусына емес). Басқа ислам феминистері, әсіресе демократиялық мемлекеттердегі мұсылман азшылықтарындағылар, МПЛ реформаланбауы керек, одан бас тарту керек және мұсылман әйелдері сол мемлекеттердің азаматтық заңдарынан көмек іздеуі керек деп санайды. Ислам феминистері ислам әлемінде әйелдер құқықтарын қорғау үшін белсенділік танытуда. 2012 жылы иорданиялық әйелдер зорлаушымен некеге тұрған жағдайда қылмыстық істің тоқтатылуына жол беретін заңға қарсы наразылық білдірді, тунистік әйелдер жаңа конституцияда әйелдерге теңдік беруді талаппен шеру өткізді, саудиялық әйелдер көлік жүргізуге тыйым салуға қарсы наразылық білдірді, ал судандық әйелдер тұтқындалған әйелдерді босатуды талаппен үнсіз наразылық қабырғасын жасады. Ислам феминистері бұған қарсылық білдіре бастады, әйелдерге Меккедегідей, ерлермен бірге бөлінбестен намаз оқуға рұқсат беруді талап етеді. 2003 жылы Асра Номани Батыс Вирджиния штатының Моргантаун қаласындағы мешітінде әйелдерге артқы есіктен кіруі және бөлек балконнан намаз оқуы керек деген ережені сынға алды. 2005 жылы бұл мәселеге қатысты қоғамдық наразылықтан кейін CAIR және Солтүстік Американың Ислам қоғамы мешіттерді «әйелдерге ыңғайлы» ету, мешіттерде әйелдердің құқықтарын нығайту және әйелдердің негізгі залда бөлінбестен намаз оқу құқығын қамтамасыз ету туралы есеп жариялады. 2015 жылы мұсылман белсенділері, саясаткерлері және жазушыларының тобы реформа туралы декларация жариялады, онда «Ерлер мен әйелдердің мешіттерде, басқармаларда, басшылықта және қоғамның барлық салаларында тең құқықтары бар. Біз сексизм мен әйелдерді жек көрушілікті қабылдамаймыз» делінген. Қазіргі исламның дәстүрлі мектептері бойынша әйелдер аралас топқа намаз оқып, басшылық ете алмайды. Мұзамиль Сиддики сияқты дәстүршілдер әйелдердің намазды бастауына рұқсат етілмейді, себебі «Салатта жаңа стильді немесе литургияны енгізуге болмайды». Яғни, ерлердің үйрету дәстүрінен ешқандай ауытқуға болмайды. Кейбір мектептер тарауих (Рамазан айындағы қосымша намаз) немесе жақын туыстардан ғана тұратын топ үшін рұқсат береді. Кейбір ортағасырлық ғалымдар – Мухаммад ибн Жарир ат-Табари (838–923), Абу Таур (764–854), Исмаил ибн Яхья әл-Музани (791–878) және Ибн Араби (1165–1240) осы амалды кемінде нафл (қосымша) намаздар үшін рұқсат деп есептеген, бірақ олардың пікірлері ешбір ірі ағымда қабылданбаған. Ислам феминистері бұған қарсылық білдіре бастады. 2005 жылдың 18 наурызында Амина Вадуд Нью-Йорк қаласында аралас топқа жұма намазын оқыды. Имам әйел болғандықтан, Вадуд сондай-ақ уағыз айтқандықтан, бұл мұсылман қауымдастығында дау тудырды. Сонымен қатар, ол сөз сөйлеген қауым жыныс бойынша бөлінбеген еді. Бұл белгілі бір ритуалдық тәжірибеден алшақтық, ұйымдастырушылар мен қатысушылардың көзінде гендерлік әділеттіліктің іске асырылған түрі болды. Оқиға әлемдік БАҚ-та кеңінен жарияланды және мұсылмандар арасында әлемдік дебаттарға себеп болды. Элева мен Сильверс ешқандай нақты дәлелдер болмаған жағдайда, әйелдердің намаз оқуы Алланың белгілеген құлшылығына ештеңе жаңа қоспайтынын, тек Алланың бұйрығына еркектер де, әйелдер де басшылық ете алатынын болжау керек екенін тұжырымдайды.

Few international conferences on Islamic feminism have taken place. One international congress on Islamic feminism was held in Barcelona, Spain in 2008. Musawah ('equality'; in Arabic: مساواة) is a global movement for equality and justice in the Muslim family, led by feminists since 2009, "seeking to reclaim Islam and the Koran for themselves". Musawah movement operates on the principle that patriarchy within Muslim countries is a result of the way male interpreters have read Islamic texts, The women ulema congress issued a fatwa to lift the minimum age for girls to marry to 18. Some scholars, such as anthropologist Carolyn Fluehr Lobban in her work on Arab Muslim women activists' engagement in secular religious movements, argue that this assertion of a religious obligation "has traditionally been used as a rationale for the social practice of male authority." Various female activists had protested the ban, among them Saudi women's rights activists Manal al Sharif, by posting videos of them driving on social media platforms. One of the women's rights activists from Saudi Arabia, Loujain al Hathloul had been imprisoned for more than 3 years and was sentenced on 28 December 2020 to a total of 5 years and 8 months in prison for allegedly conspiring against the kingdom in alignment with foreign nations following her protest against the ban on driving for women in Saudi. Two years and ten months of her prison sentence was reduced leaving only 3 months of time left to serve. However, the charges against her were false and the authorities denied arresting her for protesting against driving ban on women in Saudi Arabia. The prosecutors who were charged with torturing her during detention; sexually and otherwise, were cleared of charges by the government stating lack of evidence. Islamic feminists have objected to the MPL legislation in many of these countries, arguing that these pieces of legislation discriminate against women. Some Islamic feminists have taken the attitude that a reformed MPL which is based on the Quran and sunnah, which includes substantial input from Muslim women, and which does not discriminate against women is possible. Such Islamic feminists have been working on developing women friendly forms of MPL. (See, for example, the Canadian Council of Muslim Women for argument based on the Qur'an and not on what they call medieval male consensus.) Other Islamic feminists, particularly some in Muslim minority contexts which are democratic states, argue that MPL should not be reformed but should be rejected and that Muslim women should seek redress, instead, from the civil laws of those states. Islamic feminists have been active in advocating for women's rights in the Islamic world. In 2012, Jordanian women protested against laws that allowed the dropping of charges if a rapist marries his victim, Tunisian women marched for equality for women in a new constitution, Saudi women protested against the ban against car driving, and Sudanese women created a silent wall of protest demanding freedom for arrested women. Islamic feminists have begun to protest this, advocating for women to be allowed to pray beside men without a partition, as they do in Mecca. In 2003, Asra Nomani challenged the rules at her mosque in Morgantown, West Virginia, that required women to enter through a back door and pray in a secluded balcony. In 2005, following public agitation on the issue, Muslim organizations that included the CAIR and the Islamic Society of North America issued a report on making mosques "women friendly", to assert women's rights in mosques, and to include women's right to pray in the main hall without a partition. In 2015 a group of Muslim activists, politicians, and writers issued a Declaration of Reform which states in part, "Men and women have equal rights in mosques, boards, leadership and all spheres of society. We reject sexism and misogyny." According to currently existing traditional schools of Islam, a woman cannot lead a mixed gender congregation in salat (prayer). Traditionalists like Muzammil Siddiqi states that women are not supposed to lead prayer because "It is not permissible to introduce any new style or liturgy in Salat." In other words, there must be no deviation from the tradition of men teaching. Some schools make exceptions for Tarawih (optional Ramadan prayers) or for a congregation consisting only of close relatives. Certain medieval scholars—including Muhammad ibn Jarir al Tabari (838–923), Abu Thawr (764–854), Isma'il Ibn Yahya al Muzani (791–878), and Ibn Arabi (1165–1240) considered the practice permissible at least for optional (nafl) prayers; however, their views are not accepted by any major surviving group. Islamic feminists have begun to protest this. On March 18, 2005, Amina Wadud led a mixed gender congregational Friday prayer in New York City. It sparked a controversy within the Muslim community because the imam was a woman, Wadud, who also delivered the khutbah. Moreover, the congregation she addressed was not separated by gender. This event that departed from the established ritual practice became an embodied performance of gender justice in the eyes of its organizers and participants. The event was widely publicized in the global media and caused an equally global debate among Muslims. Elewa and Silvers deduce that with lack of any explicit evidence to contrary one ought to assume, women lead prayer adds nothing new to God established worship but just a default state of command expects men and women both to lead the prayer.

Киім үлгісі

Мұсылман әйелдерін алаңдататын тағы бір мәселе – киім талабы. Ислам ерлер мен әйелдердің қастылықпен киінуін талап етеді, бірақ қандай киім талап етілетіні туралы пікірлер әртүрлі. Лейла Ахметтің айтуынша, Мұхаммедтің өмірінде орамалды тек оның әйелдері ғана киген. Оның кең мұсылман қауымына таралуы кейінірек болған құбылыс. Ислам феминисі Асма Барлас Құран әйелдерден қастылықпен киінуді талап етеді, бірақ орамал киюді міндеттемейді дейді. Батыстық қоғамның кейбір топтарында хиджабқа қатысты пікір таласы болғанымен, ислам феминистік дискурсында орамал әлеуметтік қысым немесе мәжбүрлеудің нәтижесі болмаса, дау тудырмайды. Шындығында, көптеген мұсылман феминистері орамалды қолдайды, бірақ оның ерікті түрде таңдалуын қалайды. Көптеген мұсылман ерлер мен әйелдер қазір орамалды исламдық бостандықтың символы деп санайды. Ислам ғалымдарының кейбіреуі ислам жазбаларын хиджабты міндетті деп түсіндірмесе де, көптеген ислам феминистері оны діни мінез-құлықтың актісі ретінде немесе кейде Батыс мәдениетінен символдық түрде бас тартудың жолы ретінде қарастырады. Мұндай пікірді АҚШ конгрессмені, мұсылман Ильхан Омар да білдірді, ол Vogue журналына берген сұхбатында: «Мен үшін хиджаб – күш, бостандық, сұлулық және қарсылықты білдіреді» деді. Жыл сайынғы Дүниежүзілік хиджаб күні, 1 ақпанда (Аятолла Рухолла Хомейнидің Иранға оралған күнінің мерейтойы) атап өтіледі және көптеген ислам феминистері оны тойлайды. Сонымен қатар, публицист Надия Таколия феминист болғаннан кейін хиджап кигенін айтты, хиджаб «ерлердің құмарлығынан қорғану үшін емес», «әлемге менің әйелдік қасиеттерім жұртқа көрсетуге арналмағанын және әйелдерді кемсітетін жүйенің бөлігі болғым келмейтінін» білдіреді. Ал басқалары, мысалы Фадела Амара мен Хеди Мхени хиджапқа қарсы және оның түрлі себептермен заңмен тыйымдалуын қолдайды. Амара Францияның қоғамдық ғимараттарда орамал киюге тыйым салуын былай түсіндірді: «Орамал – әйелдерді бағындырудың көрінетін символы, сондықтан Францияның мемлекеттік мектептерінде оған орын жоқ». Кейбір феминистер бас киімді «дәстүр» деп қорғағанда, Амара: «Бұл дәстүр емес, бұл көне заманға жатады! Француз феминистері өте қайшылықты. Алжир әйелдері бас киім киюге қарсы күрескенде, француз феминистері оларды қолдады. Бірақ француздық мектептегі жас қызға қатысты олай болмайды. Олар бостандық пен теңдікті теріңіздің түсіне қарай анықтайды. Бұл жаңа колониализмнің өзі». «Ни пут, ни соумиз» ұйымының директоры Сихем Хабчи Францияның қоғамдық орындарда бурқа киюге тыйым салуын қолдап, оның «демократиялық принцип» мәселесі екенін және француз әйелдерін «қараңғы, фашистік оңшыл қозғалыстан» қорғайтынын айтты. Мәсих Алинежад Ирандағы хиджапты мәжбүрлеп киюге қарсы наразылық ретінде «Менің жасырын бостандығым» қозғалысын бастады. Бұл қозғалыс Facebook парақшасы арқылы басталды, онда әйелдер Иранның хиджап заңдарын бұзу туралы суреттерін жүктеді. Алайда Махмуд Аргхаван ислам феминистерінің «Менің жасырын бостандығым» қозғалысын исламфобияны қолдайды деп сынағанын, бірақ Алинежад бұл сынға қарсылық білдіргенін атап өтті.

Another issue that concerns Muslim women is dress code. Islam requires both men and women to dress modestly, but there is a difference in opinion about what type of dress is required. according to Leila Ahmed, during Muhammed's lifetime, the veil was observed only by his wives; its spread to the wider Muslim community was a later development. Islamic feminist Asma Barlas says that the Quran only requires women to dress modestly, but it doesn't require them to veil. Despite the controversy over hijab in sections of Western society, the veil is not controversial in mainstream Islamic feminist discourse, except in those situations where it is the result of social pressure or coercion. There is in fact strong support from many Muslim feminists in favor of the veil, though they generally believe that it should be voluntarily chosen. Many Muslim men and women now view the veil as a symbol of Islamic freedom. While there are some Islamic scholars who interpret Islamic scripture as not mandating hijab, many Islamic feminists still observe hijab as an act of religious piety or sometimes as a way of symbolically rejecting Western culture by making a display of their Muslim identity. Such sentiment was expressed, among others, by Muslim U. S. Congresswoman Ilhan Omar who stated in an interview with Vogue, “To me, the hijab means power, liberation, beauty, and resistance." The annual event World Hijab Day, observed on February 1 (the anniversary of the Ayatollah Ruhollah Khomeini's return from exile to Iran), is also celebrated by many Islamic feminists. Meanwhile, publicist Nadiya Takolia stated that she had actually adopted hijab after becoming a feminist, saying the hijab "is not about protection from men's lusts," but about "telling the world that my femininity is not available for public consumption and I don't want to be part of a system that reduces and demeans women." On the other side, there are some Islamic feminists, such as Fadela Amara and Hedi Mhenni, who do oppose hijab and even support legal bans on the garment for various reasons. Amara explained her support for France's ban of the garment in public buildings: "The veil is the visible symbol of the subjugation of women, and therefore has no place in the mixed, secular spaces of France's public school system." When some feminists began defending the headscarf on the grounds of "tradition", Amara said: "It's not tradition, it's archaic! French feminists are totally contradictory. When Algerian women fought against wearing the headscarf in Algeria, French feminists supported them. But when it's some young girl in a French suburb school, they don't. They define liberty and equality according to what colour your skin is. It's nothing more than neocolonialism." Sihem Habchi, director of Ni Putes Ni Soumises, expressed support for France's ban on the burqa in public places, stating that the ban was a matter of 'democratic principle' and protecting French women from the 'obscurantist, fascist, right wing movement' that she claims the burqa represents. Masih Alinejad began the movement My Stealthy Freedom in protest of forced hijab policies in Iran. The movement began as a Facebook page where women uploaded pictures of themselves defying Iran's mandatory hijab laws. Mahmoud Arghavan, however, noted that Islamic feminists have criticized My Stealthy Freedom as supporting Islamophobia, though Alinejad has countered this criticism.