Кіріспе

Канадалық тарихшы Джон Ван Сеттерс (2 мамыр 1935 жылы Онтарио штатының Гамильтон қаласында туған) – еврей Киелі кітаптарын (Ескі өсиет) және Ежелгі Таяу Шығысты зерттеуші канадалық ғалым. Қазіргі уақытта Солтүстік Каролина университетінің құрметті профессоры, бұрын ЮНС-те Джеймс А. Грей атындағы Киелі кітаптар әдебиеті профессоры болған. 1965 жылы Йель университетінде Таяу Шығыс зерттеулері саласында философия докторы (Ph. D.) дәрежесін алды, ал 1999 жылы Лозанна университетінен құрметті теология докторы (Th. D. h. c.) атағын иеленді. Оның марапаттары мен сыйлықтарына Гуггенхайм стипендиясы, NEH стипендиясы, ACLS стипендиясы, сондай-ақ Оксфорд, Кембридж, Католике Университеті Левен және Оңтүстік Африка Ұлттық зерттеу қорындағы ғылыми тағылымдамалар жатады. Оның көптеген жариялымдарының ішінде: «Гиксостар: Жаңа зерттеу» (1966); «Тарих және дәстүрдегі Ыбырайым» (1975); «Тарихты іздеу» (1983, осы еңбегі үшін Джеймс Х. Брестэд сыйлығы мен Америка дін академиясының кітап сыйлығын жеңіп алды); «Түзетілген Киелі кітап» (2006); және «Дәуіт патшаның Киелі кітап сағасы» (2009) кітаптары бар.

Білім

Ван Сетерс Торонто университетінде Жақын Шығыс тану мамандығы бойынша бакалавр дәрежесін (B.A., 1958) алды, ал Йель университетінде Жақын Шығыс тану бойынша аспирантураны бітірді (M.A., 1959; Ph.D., 1965). Ол сонымен қатар Принстон теологиялық семинариясынан теология бакалавры дәрежесін (B.D., 1962) алды.

Мансап

Ван Сеттерстің алғашқы академиялық қызметі Уотерлоо лютеран университетінде (қазіргі Уилфрид Лориер университеті), Уотерлоо, Онтарио, Канада, Таяу Шығыс зерттеулер кафедрасының ассистент профессоры болып басталды (1965–67). Одан кейін ол Андовер Ньютон теологиялық мектебінде (Ньютон, М.А.) Ескі Ұстанымның доценті қызметін қабылдады, 1967–70 жылдары. Содан ол өзі білім алған Торонто университетінің Таяу Шығыс зерттеулер кафедрасына оралды, 1970–77 жылдары. 1977 жылы ол Солтүстік Каролина университетінің Чапел-Хилл қаласындағы Діни зерттеулер кафедрасында Джеймс А. Грей атындағы Библиялық әдебиет профессоры қызметін қабылдады (1977–2000). 2000 жылы ол Гуманитарлық ғылымдар бойынша еңбегі сіңген профессор (құрметті профессор) атағымен зейнеткерлікке шығып, Канадаға қайта оралды және қазір Уотерлоо, Онтариода тұрады.

Зерттеу және жариялау

Ван Сеттерстің докторлық диссертациясы гиксостар мәселесіне арналған (Йель, 1965 ж.), және ол «Гиксостар: Жаңа зерттеу» (1966 ж.) деген атпен жарияланды. Бұл б.з.д. екінші мыңжылдықтың ортасында Египеттің осы шетелдік билеушілері туралы қалыптасқан көзқарасқа бірнеше мәселе бойынша қарсы шықты. Олардың шығу тегіне келсек, олар Солтүстік Сирия мен Анатолиядағы хуриттер емес, Египетке көліктер мен жылқылармен шапқыншылық жасамаған, олардың астанасы Аварис Танис маңында орналаспаған. Керісінше, бұл шетелдіктер Оңтүстік Палестинадан келді, Екінші аралық кезеңдегі саяси орталықсыздану кезеңінде Шығыс Дельтаға көшіп келді және ақырында олардың патшалығының астанасы Аваристі Tell ed Dab‘a қаласында құрды. Бұның бәрі кейіннен Азиядан Египетке кіретін жолдардың бірі – Уади Тумилаттағы Tell ed Dab‘a және Tell el Maskhuta жеріндегі археологиялық қазбалар арқылы расталды. Ван Сеттерстің «Тарих және дәстүрдегі Ыбырайым» (1975 ж.) кітабында Ыбырайым мен басқа да Киелі кітаптағы Патриархтардың тарихи өмір сүргеніне немесе олардың Месопотамиядағы шығу тегінің тарихи сенімділігіне, сондай-ақ Жаратылыс кітабында бейнеленген олардың ерліктері мен саяхаттарына нақты дәлелдер жоқ екені айтылады. Бұл кітап Уильям Ф. Олбрайттың Киелі кітап археология мектебінің, археологиялық жазбалар Жаратылыс кітабындағы тарихтың маңызды шындығын растайды деп соңғы 50 жыл бойы айтқан пікіріне де, Альбрехт Альт пен Мартин Ноттың «дәстүр тарихы» мектебінің, Жаратылыс кітабында жазба кітаптың құрамына дейін ауызша дәстүр арқылы беріліп келген израильдіктердің әлеуметтік тарихының ядросы бар деген пікіріне де қарсы тұрады. Кітаптың екінші бөлігінде Ван Сеттерс Пентатеухтың (Киелі кітаптың алғашқы бес кітабы: Жаратылыс, Шығу, Леуіліктер, Сандар, 5 Мұса заңы) шығу тегі туралы өзінің теориясын ұсынады, Мартин Нотпен келісе отырып, 5 Мұса заңы 5 Мұса заңынан бастап 2 Патшалар кітабының соңына дейін созылған тарихтың бастапқы бастамасы болды деп дәлелдейді. Алайда, Нот пен басқаларға қарсы, ол Яхвист деп аталатын, Жаратылыс, Шығу және Сандар кітабындағы ең көне әдеби дереккөз б.з.д. 6 ғасырда бұрынғы Деутерономистік тарихқа кіріспе ретінде жазылған, ал Пентатеухтың «Құдай жазушысы» кейінірек осы тарихқа қосымша ретінде жазылған деп санайды. Бұл тәсіл Пентатеух зерттеуінің бұрынғы дәуіріндегі «қосымша гипотезаның» қайта жаңғыруын білдіреді. Бұл әдеби гипотеза Ван Сеттерстің кейінгі еңбектерінде кеңейтіліп, қорғалды. 1976 және 1977 жылдары жарық көрген Цюрихтің Ханс Генрих Шмидтікі мен Гейдельбергтің Рольф Рендторфтың ұқсас ревизионисттік еңбектерімен бірге бұл Пентатеух сын-пікірлерінде үлкен қайта бағалауға әкелді. «Тарих және дәстүрдегі Ыбырайым» кітабы, Томас Л. Томпсонның «Патриархтар баяндамаларының тарихилығы» кітабымен бірге, библиялық ғылым мен археологияда парадигмалық өзгеріске алып келді, бұл біртіндеп ғалымдарды Патриархтар баяндамаларын тарихи деп санамауға мәжбүр етті. Ван Сеттерс кейіннен ежелгі тарихшылық туралы ірі салыстырмалы зерттеу жүргізді, «Тарихты іздеу: Ежелгі әлемдегі тарихшылық және Киелі кітап тарихының шығу тегі» (1983 ж.), ол Американдық тарихи қауымдастықтың Джеймс Х. Брестэд сыйлығымен (1985 ж.) және Американдық дін академиясының тарихи зерттеулер жөніндегі кітап сыйлығымен (1986 ж.) марапатталды. Кітап Геродотқа дейінгі ертедегі грек тарихшылығын салыстырмалы түрде зерттеді, ал ежелгі Израильде тарихшылықтың пайда болуын түсіну үшін Месопотамия, хетт, египет және Левант тарихшылығының әртүрлі жанрларын негізге алды. Ешуадан 2 Патшаларға дейінгі кітаптардың әдебиеттік талдауына ерекше көңіл бөлінді. Ван Сеттерс өзінің тарихшылыққа деген зор қызығушылығын Пентатеух сын-пікірлеріндегі ревизионисттік жұмысымен біріктірді, Яхвисті «ескі заттарды зерттеуші» тарихшы ретінде қарастырып, оның Израильдің шығу тегі туралы 6 ғасырда Вавилондық цивилизацияның ықпалымен жазғандарын зерттеді. Бұл зерттеу «Тарихқа кіріспе: Жаратылыс кітабындағы Яхвист тарихшы ретінде» (1992 ж.) және «Мұсаның өмірі: Шығу және Сандар кітабындағы Яхвист тарихшы ретінде» (1994 ж.) кітаптарында көрсетілген. Пентатеух зерттеуі бойынша көптеген оқулықтар белгілі бір әдістемелік тәсілге немесе ойлау мектебіне берілгендіктен, Киелі кітаптың құрастыру тарихының баламалы теорияларын елемейді. Ван Сеттерстің кіріспесі «Пентатеух: Әлеуметтік ғылымдар туралы түсініктеме» (1999 ж.) 20 ғасырдың соңында Пентатеух зерттеулерінің күрделі жағдайын қорытындылап, өзінің Пентатеух сын-пікірлерінің әлеуметтік-тарихи және әдеби әдісін осы ғылыми контекстте табуға тырысады. Пентатеухтағы Яхвистік дереккөзді 5 Мұса заңынан кейінгі деп санау Пентатеухтағы заң тарихы үшін де маңызды салдарға ие, өйткені бұл Еврей заңдарының дамуындағы маңызды өзгерісті білдіреді. Ван Сеттерс Киелі кітап кодекстері арасындағы құқықтық тарихты қайта қарауға ұқсас әрекет жасайды.