Кіріспе

Көптеген нан түрлерінің жалпы атауы – Торта. Торта – бұл асүй дәстүріне байланысты торттарға, пирогтарға, жайма нандарға, сэндвичтерге немесе омлеттерге қатысты қолданылатын аспаздық термин. Әдетте, ол мыналарды білдіреді:
Оңтүстік Америкада, Еуропаның көп бөлігінде және Филиппиннің оңтүстігінде – торт немесе пирог;
Испанияда – жайма нан;
Мексикада – сэндвичтің бір түрі;
Филиппиннің тагалог тілінде сөйлейтін солтүстік аймақтарында – омлеттің бір түрі. «Torth» – уэльс тілінде «нан» деген мағынаны білдіретін сөз, оның түбі латын тіліндегі «torta» сөзімен байланысты.

Этимология

Сөз испан тіліндегі "torta" (ˈtoɾta) сөзінен бастау алады, ол кеш латын тіліндегі "torta" сөзінің ("бұрылған нан" деген мағынадағы "torta panis") қысқартылған түрі. Ағылшын тіліндегі "tart" сөзі де осымен байланысты.

Латын Америкасы

Латын Америкасының кейбір елдерінде "torta" сөзі, өте кең қолданыста, тәтті торттарды (tortes) білдіреді, мысалы, үйлену тойы немесе туған күн торттары. Бұл мағына басқа еуропалық тілдерде де кездеседі. Мысалы, итальян тіліндегі "torta", неміс тіліндегі "Torte" немесе француз тіліндегі "tarte". Мексикада тәтті тортты әдетте "pastel" деп атайды, және Латын Америкасының басқа аймақтарында да осы мағынада қолданылады. "Huevo en torta" ( "torta de huevo" емес) – Испанияның Арагон аймағындағы Собрарбеден шыққан дәстүрлі нан өнімі. Сонымен қатар, бұл "bolillo" деп аталатын наннан жасалған, ет және көкөністермен толтырылған сэндвичті де білдіруі мүмкін, оған сиыр еті, "cochinita pibil" және тағы да басқалары кіруі мүмкін.

Филиппин

Филиппиннің оңтүстігінде, Висая және Минданао аралдарында "торта" сөзі көбінесе кішкентай торттарды білдіреді. Әдетте, бұл мамон немесе мамон тортасы – жергілікті, көзекті губка торттан жасалған тәтті, үстіне май, қант және/немесе ірімшік қосылып, үлкен кектей көрінеді. Дәстүрлі түрде оны сикватемен (қауырылған какао дәндерінен жасалған қалың, ыстық сусын) бірге түскі шай немесе мериенда ретінде ұсынады.

Еуропа

Венгр, поляк, словак, словен, босниялық, хорват, серб, швед, итальян, македон және болгар тілдерінде бұл тортты білдіреді, әдетте қабатты бисквит және крем, шоколад немесе жеміспен толтырылады. Португалияда бұл сөз швейцар рулетін көрсетеді.

Таяу Шығыс

Сонымен қатар, араб тілінде барлық түрлі пирогтарды "торта" деп атайды, ал грек тілінде "Tourta" сөзі торттарды білдіреді.

Испания

Испаниядағы торта әртүрлі аймақтық нан түрлерінен пайда болды, оның ішінде газпачо тортасы мен сенсена тортасы Орталық Испанияның кейбір аймақтарында әлі күнге дейін кездеседі. Торта туралы Леуілік кітабының 24:5-9 аяттарында, испан тіліне аударғанда айтылған. Бірақ қазіргі кезде "торта" сөзі аймаққа қарай нан мен кондитерлік өнімдердің түрлі-түрлі нұсқаларына қолданылады. Тарихи тұрғыдан алғанда, торта мен нанның арасындағы ерекшелік – оның дөңгелек және жалпақ пішіні, сондай-ақ ашытқының орнына разрыхлитель (қоспа) қолданылуы еді. Көптеген аймақтарда торта дәстүрлі түрде нанның сапасы төмен түрі саналды, испан халқының мәшһүр нақыл сөзінде айтылғандай:

"A falta de pan buenas son tortas" – Нан болмағанда, торта да жарайды.

Латын Америкасы

Мексикада былай дейді: "A falta de pan, tortillas" ("Наны болмаса, тортилла"). Дегенмен, Мексикада "торта" сөзі көбінесе нанмен жасалған сэндвичті білдіреді (толығырақ мәліметтер үшін төмендегі Мексика бөлімін қараңыз). Торта фрита – Уругвай, Аргентина және Чили Патагониясында желетін қуырылған жалпақ нан.

Филиппин

Филиппиннің солтүстігінде, әсіресе тагалог тілінде сөйлейтін провинциялар мен аралдарда, торта – жұмыртқаны әртүрлі ингредиенттермен араластырып дайындалатын омлеттер тобын білдіреді. Торталарды күнің кез келген уақытында ұсынуға болады. Филиппин торталарының көптеген түрлері бар, мысалы:

Tortang alamang немесе tortang hipon – криль немесе ұсақ креветка қосылған омлет. Бұл сондай-ақ креветкадан жасалған қуырылған тағам деп те аталады, бірақ бұл термин көбінесе окойға қатысты, ол креветка мен әртүрлі көкөністерден (сондай-ақ креветкасыз басқа да түрлерінен) жасалған қуырылған тағам. Tortang giniling немесе tortang picadillo – ұсақталған ет (әдетте сиыр немесе шошқа еті) және қуырылған көкөністер қосылған омлет. Tortang gulay – бұрыш, саңырауқұлақ, пияз және сарымсақ қосылған омлет. Tortang kalabasa – ұсақ кесілген кальбаза, жұмыртқа, ұн және тұз қосылған омлет. Tortang kamote – картоп пюресі, жұмыртқа, ұн және тұз қосылған омлет. Tortang talong – баклажаннан жасалған қуырылған тағам. Tortang okra – жұқа кесілген окра, пияз және сарымсақ қосылған омлет.

Испания мен Латын Америкасы

Тортилья де huevo – бұл ұсақ қуырылған жұмыртқа қоспасы, көбінесе нанның арасына салып жейді.

Италия

Итальян тілінде "torta" сөзі тәтті немесе тұзды болсын, торт немесе пирог дегенді білдіреді. Алайда, АҚШ-та итальяндық американдық қауымдастығында бұл сөз басқа мағынаға ие болды. Италиялық торта, кростатадан толтырылуымен ерекшеленеді: кростатада біркелкі емес, ірі-ірі кесек толтырылуы бар, ал тортада ұнтақталған ингредиенттерден жасалған біркелкі толтырылуы болады. Кейбіреулер итальяндық "кростата" – нанға жағу үшін қабатталған ірімшік пен помидор қоспасы деп жаңылысады. Итальяндық торта – кишеге ұқсас пирог және ол бранч ретінде беріледі. Дегенмен, торта кишеден қабығының құрамымен ерекшеленеді, себебі оның қабығы көбінесе жұмыртқадан емес, ірімшіктен жасалады. Қабық пицца қамырынан да жасалуы мүмкін. Бұл тортаның көптеген нұсқалары бар болғандықтан, ингредиенттері де әртүрлі болады. Традициялық итальяндық тортаға әдетте рикотта, пармезан, ақжелек және пияз қосылады. Сондай-ақ, ет қосылған және толығымен вегетариандық нұсқалары да бар. Бұл вегетариандық торталарға кейде артишок пен дәмдеуіштер қосылады. Бұл торта дәстүрлі пирог табасының орнына серіппелі пісіру табасында пісіріледі.

Бразилия

Португалияда, Бразилияда және басқа португал тілінде сөйлейтін елдерде торта – ылғалды торт немесе пирогты білдіреді, ол тәтті не тұзды тағам болуы мүмкін.

Мальта

Мальтада торта дегеніміз – тәтті немесе тұзды пісірілген пирог. Көптеген "торталар" көбінесе тұзды болады, ал классикалық мальталық тағам – "torta tal lampuki" (лампуки, жекеше лампука, мальта суларында кездесетін балықтың бір түрі). Мальталық тәтті тортаның кең таралған мысалы – "torta tal lewz" (lewz, жекеше lewza, мальта тілінде бадамды білдіреді. Бадам – мальталық асүйдің өте кең таралған ингредиенті, бірақ кейбір адамдар бадамның орнына марципанды пайдалануды ұнатады, себебі оны қолдану оңай, дәмдірек немесе арзан).

Оңтүстік Америка

Венесуэла, Эквадор, Чили және Уругвайда адамдар десерттерді «торта» деп атайды.