Кіріспе

Нельсон Манделаның өмірбаяны (англ. Nelson Mandela autobiography) – Оңтүстік Африканың демократиялық жолмен сайланған тұңғыш президенті Нельсон Манделаның өмірбаяны. Алғаш рет 1994 жылы Little Brown & Co баспасы оны жариялады. Кітапта оның ерте өмірі, есейген кезеңі, білімі және 27 жыл түрмеде өткізген уақыты туралы айтылады. Апартеид үкіметі тұсында Мандела террорист деп есептелді және ол кезде тыйым салынған Африка Ұлттық Конгресінің (АҰК) және оның қарулы күші Умхонто Ве Сизве ұйымының басшысы болғандығы үшін Роббен аралында түрмеге қамалды. Кейін ол президент ретінде елдегі бұрынғы сегрегациялық қоғамды қайта құру жолындағы басшылығымен халықаралық деңгейде танылды. Кітаптың соңғы тарауларында оның саяси өрлеуі және Оңтүстік Африкада апартеидке қарсы күрес әлі де тоқтамайтынына сенімі суреттелген.

Шолу

Өмірбаянның бірінші бөлігінде Мандела Оңтүстік Африкада балалық және жасөсперім шағын, Тембу патшалық әулетімен байланысын сипаттайды. Оның туғандағы Xhosa есімі – Ролилахала, ол шамамен «ағаш бұтағын тартып алу» немесе «бұзақы» деген мағынаны білдіреді. Мандела Тембу колледжі – Кларкбериде, содан кейін студенттерге қатаң тәртіп орнатылған Хелдтаун мектебінде білім алғанын айтады. Форт-Хэр университетінде оқығанын және кейін заңгерлікпен айналысқанын да еске алады. Ол былай деп жазады: «Демократия – барлық адамның дауысын естіп, шешімді халық ретінде бірге қабылдау. Көпшілік билік – бізге жат түсінік. Азшылық көпшілікке қарсы шығуға тиіс емес». Кітаптың екінші бөлігінде Мандела Оңтүстік Африкадағы апартеидтің саяси және әлеуметтік жайттарын, сондай-ақ апартеид саясатын ресми түрде бастаған Дэниел Франсуа Малан сияқты саясаткерлердің ықпалын көрсетеді. Мандела 1950 жылы Африка Ұлттық Конгресіне қосылып, апартеидке қарсы күресу үшін партизандық жоспарлар мен жасырын ұйымдарды ұйымдастырғанын айтады. 1961 жылы Мандела ереуілге шақырғаны және паспортысыз елден шығып кеткені үшін айыпталып, бес жылға бас бостандығынан айырылды. Бірақ, көп ұзамай «Ривония соты» деп белгілі болған істе, өлім жазасынан гөрі өмір бойына бас бостандығынан айырылды. (159-бет) Мандела Роббен аралы мен Поллсмур түрмесіндегі түрме өмірін сипаттайды. Оның 28 жыл түрмеде өткен уақыты африканер күзетшілерінің қатыгездігімен, ден саулықты сырқырататын еңбекпен және адам тұрмайтын кішкентай камераларда ұйықтаумен белгіленді. Өзінің өмірбаяуын жазған Энтони Сэмпсоннан айырмашылығы, Мандела күзетші Джеймс Грегориді тұтқынымен достық қарым-қатынас жасады деп айыптамайды. Грегоридің «Бейітті Бафана» кітабы Манделаның отбасылық өмірін талқылайды және Грегориді Манделаның жақын досы ретінде көрсетеді. «Мандела: Рұхсаттамалы өмірбаян» кітабында Грегоридің міндеті болашақ президентке жеткізілген хаттарды цензуралау болғаны, осылайша ол Манделаның жеке өмірінің егжей-тегжейін білгені, ал кейін «Бейітті Бафана» кітабы арқылы содан пайда тапқаны айтылады. Мандела Грегориге сенімді бұзғаны үшін сотқа беруді ойластырған. «Еркіндікке дейінгі ұзақ жол» кітабында Мандела Грегори туралы тек: «Мен оны жақсы білмедім, бірақ ол бізді білді, өйткені кіріс және шығыс поштамызды тексеру оның міндеті болды» дейді. Кейін Мандела Оңтүстік Африка президенті Фредерик Виллем де Клеркпен кездесіп, 1990 жылы түрмеден босатылды. Досы Энтони Сэмпсонның айтуынша, Манделаның кітабында де Клерктің сексенінші және тоқсаныншы жылдардағы зорлық-зомбылыққа қатысы немесе оның бұрынғы әйелі Винни Манделаның осы қантөгіске қатысы талқыланбайды. 1994 жылы Мандела Оңтүстік Африка Республикасының президенті болды.

Қабылдау

Кітап 1995 жылы Алан Патон сыйлығын жеңіп алды және көптеген тілдерге аударылды, оның ішінде Антжие Крог жасаған африкаанс тіліндегі аудармасы да бар.

Фильмге бейімделу

"Азаттыққа дейінгі ұзақ жол" кітабы "Мандела: Азаттыққа дейінгі ұзақ жол" деген фильмге бейімделді. Фильмді Жастин Чадвик режисселік етті, сценарийін Уильям Николсон жазды, ал продюсері – Анант Сингх. Мандела 2009 жылға дейін кітаптың фильм құқықтарын Сингхтің компаниясына жеке өзі берген. Сингх фильм Манделаның өзінің жазғандарына негізделгендіктен, оның өмірбаяны туралы "шешімді" фильм болады деп санайды. Фильмде Мандела рөлін ағылшын актері Идрис Эльба сомдады. Фильм АҚШ-та 2013 жылдың 29 қарашасында шектеулі көрсетілімде шықты. Ал толық көрсетілім 2013 жылғы Рождество күні АҚШ-та өтті. Фильм Лондон қаласында принц Уильям мен оның әйеліне көрсетілген кезде Нельсон Манделаның қазасы туралы хабар тарады.

Қалай жазу керек және екінші мемуар

Лондонның "Таймс" газеті Манделаның некрологында "Азаттыққа дейінгі ұзақ жол" кітабының соңғы тарауларын "шебер американдық журналист" жазғанын, ал Мандела кейіннен екінші естеліктер жинағын жазушысыз бастағанын хабарлады. 2017 жылы Мандела Ланга Манделаның қолжазбалары мен аяқталмаған нұсқасынан, архивтік материалдармен және Граса Машелдің алғы сөзімен жинақтап, "Тоқтап қалуға батылым жоқ: Президенттік жылдар" атты естеліктерді жариялады. Бұл том атауын "Азаттыққа дейінгі ұзақ жол" кітабының соңғы сөйлемінен алды: "Бірақ мен бір сәт демала аламын, себебі бостандықпен бірге жауапкершілік келеді, мен тоқтап қалуға батылым жоқ, өйткені менің ұзақ жолым аяқталған жоқ".